O anarhizmu

23/02/2018

O anarhizmu

 

Autor: Lazar Slepčev

 

Kao moderna politička ideologija, anarhizam se javlja uporedo sa socijalizmom, i to upravo baštineći u najvećoj meri korpus levih ideja. Otuda, anarhizam i slovi kao levičarska ideologija, mada postoje i pravci koji ga približavaju ekstremnoj desnici.

Ime duguje starogrčkom pojmu „Anarchos“, što u bukvalnom prevodu znači: „Bez autoriteta“, „Bez vlasti“. Dakle, anarhizam označava egzistenciju bez vlasti i vladara, odnosno bez autoriteta bilo koje vrste. Uopšte, anarhizam predstavlja grupu doktrina i stavova usmerenih na verovanje o tome da su država i državna vlast pogubne i nepotrebne, odnosno da je centralna tema anarhizma pobuna protiv države, te institucija zakona i vlasti. Anarhisti zagovaraju društvo bez države, u kojem slobodni pojedinci upravljaju svojim životima bez prinude i prisile. Odnosno putem dobrovoljnih sporazuma.

Posebnu zanimljivost predstavlja i činjenica da je krajem prošlog veka, kao deo subkulturne ideje Pank pokreta, anarhizam promovisan kroz čuveni urbani grafit, gde je veliko slovo A, uokvireno velikim slovom O predstavljalo frazu „Anarhija je poredak„ („Anarchy is order“), što je aluzija na Prudonovu maksimu: „Anarhija je poredak bez moći“.

Da bi anarhizam imao svoje idejno i teorijsko utemeljenje, pobrinuli su se mnogi mislioci. U ovom prikazu, pomenućemo samo nekoliko najznačajnijih, čije su teorije ostavile najdublji trag u promišljanju ove ideologije.

Pjer Žozef Prudon (1809 – 1865), francuski političar, socijalista i prvi koji je sebe nazvao anarhistom. U delu „Šta je vlasništvo?“, vlasništvo određuje kao krađu, a posebno kritikuje koncept države. Prudon zagovara radničko udruživanje, ukidanje privatne svojine i nacionalizaciju zemlje. Smatra da se revolucija može izvesti mirnim putem. Prudon zagovara mutualizam, tj. filozofiju uzajamnosti. Reč je o poretku koji proizilazi iz uzajamnog poštovanja interesa i dostojanstva pojedinca, kao individue slobodne od bilo kakvog autoriteta, ugnjetavanja ili nasilja.

Vilijam Godvin (1756-1836), smatra da država nema nikakav legitimitet, te stoga ni pojedinci nemaju nikakvu obavezu prema državi.

Maks Štirner (1806-1856), nemački filozof i jedan od osnivača moderne filozofije nihilizma i egzistencijalizma, a posebno individualističkog anarhizma koji naziva egoizmom. Kritikovao je kolektivizam i zagovarao društvo u kome će pojedinci ispunjavati sopstvene želje. Poznat po krilatici: „Ništa mi nije važnije od mene samog“.

Mihail Bakunjin (1814-1876), ruski revolucionar, teoretičar kolektivističkog anarhizma, jedan od vođa Prve internacionale. Saborac, a kasnije i protivnik Karla Marksa.

Lav Nikolaevič Tolstoj (1828-1910), čuveni ruski pisac, zagovarao nestanak države u anarhističkom duhu, te strogi pacifizam i nenasilni otpor tiraniji i eksploataciji. Zbog svojih stavova je isključen iz Ruske pravoslavne crkve.

Ema Goldman (1869-1940), poznata i kao „Crvena Ema“. Poreklom je bila iz Rusije, ali je emigrirala u SAD. Borila se za ženska prava, seksualne slobode, pravo na abortus i kontrolu rađanja.

Kada je reč o osnovnim karakteristikama anarhizma, zanimljivo je da se za ovu ideologiju često vezuju predrasude, kako o njegovom nasilnom karakteru, tako i o njegovoj divljačkoj prirodi (anarhoprimitivizam). Međutim, teoretičari anarhizma zagovaraju sasvim suprotno stanovište, tj. da je moguće živeti u društvu u kojem ne postoji prinuda bilo koje vrste. Život bez prinude prirodno znači slobodu, i to slobodu od prisile i nametanja, odnosno šansu da živimo životom koji nam najviše odgovara. Osnovna pretpostavka anarhizma jeste da moć koju jedan pojedinac ili grupa sprovodi nad drugim pojedincima i grupama, izaziva većinu društvenih problema. Zato anarhisti zagovaraju poredak koji bi bio: 1) dobrovoljan; 2) funkcionalan; 3) privremen; 4) mali (lokalan). Od drugih karakteristika anarhizma, pomenućemo i odbacivanje države i vlasti, sistemskog obrazovanja, religije i kapitalizma. Cilj anarhizma je dostizanje istinske ljudske slobode, dok se decentralizacija (usitnjavanje) smatra „mirnim“ modelom za ostvarenje anarhizma.

Svoje poreklo, anarhizam duguje prosvetiteljskom pokretu i Francuskoj revoluciji. Obično ga politička teorija određuje kao „raskršće“ između liberalizma i socijalizma.

Pobrojaćemo i osnovne principe na kojima počiva anarhizam. Pre svih, to su: 1) kooperacija; 2) antietatizam (protivljenje državi); 3) sloboda i jednakost; 4) antikapitalizam; 5) ideja samoemancipacije, kao preduslov za društvenu emancipaciju; 6) slobodna ljubav.

Kada su u pitanju škole mišljenja unutar anarhističkog pokreta, njih prvenstveno uslovljavaju različitost teorijskih tradicija i filozofskih ideja, kao i specifičnost podneblja, te ekonomski razvoj sredine u kojoj nastaju. Najpoznatiji teorijski pravci anarhizma su:

  • Individualistički,
  • Kolektivistički,
  • Komunistički,
  • Mutualistički,
  • Anarhosindikalistički i
  • Postmoderni anarhizam.

Te savremeni pravci, kao što su:

  • Zeleni, ili ekoanarhizam,
  • Anarhofeminizam.

Da bi ovaj kratki prikaz anarhizma bio kompletan, navešćemo i najznačajnije istorijske momente, u kojima je ova ideologija u manjoj ili većoj meri ostvarivala svoj uticaj na društvena kretanja.

  • Čikaška radnička pobuna 1886. godine imala je duboko anarhistički karakter.
  • Doktrina „propaganda delom“, popularna krajem 19. veka, predstavljala je revolucionarniji oblik aktivizma. Karakterišu je politička ubistva.
  • Revolucija u Rusiji 1917. godine predstavljala je i istorijski razlaz anarhista i komunista.
  • Španski građanski rat (1936-1939)  anarhisti koriste da uspostave vlast na velikom delu državne teritorije.
  • Hipi pokret 1960-ih i 70-ih godina 20. veka, u svom temelju nosio je anarhističku ideju, kao i Pank pokret 1970-ih.

Iako se stiče utisak da je anarhistička ideja izgubila istorijsku bitku i da posustaje, ipak kroz formu ekoloških i feminističkih pokreta, ona je i danas prisutna, prvenstveno u borbi protiv koncepta globalnog kapitalizma.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja