ZAČECI VELIKOG KULTURNOG KRETANJA NOVOG SADA

12/12/2016
ZAČECI  VELIKOG  KULTURNOG KRETANJA NOVOG SADA

Autor: msr Ljiljana Dragosavljević Savin

„Od tužnih prognanika postadoše prosvetitelji Srpstva.

Tihomir Ostojić

Novi Sad se nalazio u srednjoevropskoj državi koja se prvo zove Austrija , a posle (1867) dvojna Austrougarska monarhija. U njoj su vodeću ulogu imali Nemci. Nemačka kultura je, nekada neposrednije i brže, a nekada preko posrednika (Mađara i Čeha) i sporije prodirala u srpske porodice, škole, opštine, književnost, umetnost i  nauku. Postoji i nasleđe. Novosadski Srbi, kao i Srbi Vojvodine uopšte, doneli su i sačuvali jednu kulturu sa mnogo istočnjačkih elemenata. Doneli su sa Balkana kulturne tekovine Ilira, Rimljana i Grka (naročito Vizantinaca) , a  ponajviše  Turaka.  Te  kulturne  tekovine  srpski  narod je  često branio kao da su njegove originalne tekovine,  kao obeležje svoje nacionalnosti.

Istočnjačka kultura, primljena na svoj način i nemačka kultura, donosena iz Beča kao  nova  moda,  a  pomagana  brojnim  nemačkim  kolonijama  u  Banatu  i  Bačkoj, predstavljaju dve sile koje su determinisale materijalnu podlogu srpskog narodnog života i njegove duhovne pojave.

Novi Sad nije naročito znamenit kao srednjoevropski grad, nego je sva njegova slava u tome što je jedno vreme bio kulturni centar srpskog naroda. U istoriji Nemaca, pored Lajpciga, Beča i Minhena ne znači „Neusatz“ skoro ništa. Mali broj siromašnog mađarskog stanovništva, na sličan način, zadovoljavao je svoje duhovne potrebe umotvorinama koje su dolazile iz Pešte. Jedino Srbi nisu imali otkuda da iščekuju nacionalnu kulturu, nego su je morali sami stvarati. Novosadski Srbi su, za kratko vreme, uz izvesne teškoće , uspeli da na sebe obrate  pažnju svega srpstva, da mu prednjače u pojedinim oblastima kulturnog života, da od Novog  Sada stvore  ono  što je  Svetozar  Miletić  nazivao  Srpska  Atinica. Zahvaljujući  svojoj  duhovnoj  atmosferi  u  drugoj  polovini  XIX  veka  i  visokom kulturnom nivou, Novi Sad  je nosio laskavi naziv „Srpska Atina“. Time je iskazana sličnost sa kulturnim i naučnim centrom  antičkog sveta, grčkom Atinom . Nema sumnje da je tadašnji bogati kulturni život bio snažan odraz srpskih nacionalnih pregnuća i stvaralačkog kretanja u to doba. Kad se taj naziv za Novi Sad prvi put javio i ko gaje prvi upotrebio? Usled više različitih tumačenja, izdvaja se nalaz Ljubomira Lotića, književnika i dugogodišnjeg činovnika Matice srpske, objavljen u fusnoti članka u Spomenici Novosadske trgovačke omladine. On  je , kaže, tragao za poreklom ovog imena i razgovarajući sa mnogim starim Novosađanima, došao do profesora Novosadske gimnazije i funkcionera Matice srpske Milana A. Jovanovica Babe. Stari profesor mu je rekao da je „kum“ simboličnog naziva Novog Sada bio Novosađanin Stevan Jelinić Ćebende. Kao vatreni pristalica Svetozara Miletića i narodnjak, on je često u kafanama sedeo sa vođom srpskog narodnog pokreta. Navodno je u je dnom razgovoru, kad se govorilo o Novom Sadu, čiji je gradonačelnik bio Miletić , ovaj grad uporedio sa Atinom. Koliko se zna, Jelinić je bio mesar po struci i navodi se kao „arendator“ u knjizi Matičinih članova. Ostaje da se istraži u kojoj prilici je on Novi Sad nazvao Srpskom Atinom i da li je taj naziv pominjan pre njega.

Novosađani su već od 1748. godine mogli samostalno, iz svojih sredstava, da podižu i unapređuju školstvo i kulturni život. U Novom Sadu su tokom XIX veka delovale značajne kulturno-prosvetne i književne ustanove, koje su bitno uticale na oblikovanje nacionalnog i kulturnog identiteta srpskog naroda. Školstvo je krajem HIH veka bilo na lepom stepenu razvoja, kako po broju škola, tako i po uspešnom radu tih škola. Još od vremena Marije Terezije škole su bile veroispovedne. Tako su sve veroispovesti u Novom Sadu imale svoje narodne i srednje škole. U Ugarskoj su posle nagodbe 1867. godine otvarane i komunalne osnovne škole. One su samo na papiru bile opštinske , a ustvari državne , s ciljem pomađarivanja . Srpske škole su bile pored crkava, pa su tako i nazivane: Nikolajevska, Jovanovska i Almaška. Postojala je još jedna osnovna pravoslavna škola na Klisi. Ukupno je u Novom Sadu, na kraju  XIX veka, bilo 12 osnovnih narodnih škola, sa 38 odeljenja. Školske dece je bilo nekoliko hiljada. U školu se išlo od 8 do 11 sati prepodne i od 2 do 4 sata poslepodne. Svako dete je imalo bukvar i tablicu na kojoj je visila grafička olovka i sunđer. Đaci, kao i stariji, nisu išli gologlavi.

U Novom Sadu se tada znalo samo za pesnika Lazu Kostića  i Rabnštajna, trgovca alkoholnim  pićima  iz Temerinske  ulice, da šetaju  ulicom  gologlavi.  To  se smatralo  za ekscentričnost. Mnogi su se osvrtali za njima, ali niko nije imao smelosti da se ugleda na njih.

Sem  u  srpskim  osnovnim  školama,  u svima ostalima je nastavni jezik bio mađarski. U osnovnu školu se išlo četiri godine. Po završetku četvrtog razreda bolji i imućniji đaci upisivali bi se u gimnazije, zanatlijska i  siromašna   deca   prešla  bi  u  građansku školu, a svi ostali bi otišli u šegrte na zanat ili trgovinu. Ratarska deca bi ostajala kod kuće da sa roditeljima  rade  poljoprivredne  poslove. Peti i šesti razred imala je samo srpska crkvena opština. Ženska deca su uglavnom ostajala kod kuće posle završene osnovne škole. Neznatan broj bi prešao u srednje škole ili na zanat.  Bila je  velika stvar upisati se u Srpsku gimnaziju. Ipak je  priliv đaka stalno rastao. U Novosadsku srpsku gimnaziju upisivana su srpska deca i iz Bečeja, Palanke,  Iloka, Iriga, Rume, Pazove, iz Banata  i pokoji đak iz ostalih srpskih krajeva.  Srednjoškolcima  koji su bili sa strane, roditelji su često dolazili  u Novi  Sad  i tako  povećavali  promet  i  donosili  materijalne  koristi  gradu.  Od 28.763 stanovnika koliko je Novi Sad brojao 1900. godine bilo  je oko 1.000  đaka. Možemo reći da je Novi Sad bio školski centar .

Kako je Novi Sad postao političko i kulturno sedište Srba u Ugarskoj, tako su u njega preselila i najstarija kulturno-naučna institucija, Matica srpska. Ova institucija bila je dugo vremena matica kulture celokupnog srpskog naroda, neka vrsta srpskog kulturnog parlamenta, naročito za vreme Miletića. Njena literarna i izdavačka delatnost dala je zamaha srpskoj književnosti i bila usmerena na negovanje nacionalne svesti, prosvećivanje naroda, njegovo praktično osposobljavanje za nove uslove života i borbu protiv mađarizacije.

Još jedan bastion nacionalne kulture bila je Srpska čitaonica u Novom Sadu. U okviru svog javnog delovanja ona je podsticala osnivanje drugih ustanova od nacionalnog značaja. Najznačajnija od njih je Srpsko narodno pozorište. Pod njenim okriljem stvoreno je prvo srpsko pevačko društvo, poznatije kao „Čitaoničko pevačko društvo“ i organizovani su mnogobrojni balovi, koncerti, predavanja… Novosadska čitaonica je prva ustanova kod Srba u kojoj su u pravima i dužnostima izjednačeni muški i ženski članovi. Tako je formirana ženska čitaonica „Posestrima“.

„Kolevka srpskog pozorišta se ljuljala na ugarskom zemljištu i prvi negovači i apostoli srpske Talije su vazda ugarski Srbi bili.“ Ovim rečima je Melhior Erdujhelji istakao ulogu i značaj vojvođanskih Srba u nastanku i razvoju pozorišne umetnosti. Najstariji profesionalni teatar kod Srba stvoren je u Novom Sadu. Njegov osnivač Jovan Đorđević predložio je naziv Srpsko narodno pozorište, želeći da time posredno doprinese priznavanju Srba kao naroda u Ugarskoj. Iako prihvaćeno i pomagano od strane naroda, SNP se moralo uporno boriti sa zvaničnicima u Pešti i Beču, koji su tražili i najmanji povod da ga zatvore ili izbrišu ono narodno iz njegovog naziva. Ni klerikalna opozicija, finansijske poteškoće, odlazak većeg dela gčumaca u Beograd, otežano dobijanje koncesija, podvojenost publike usled sukoba između Radikalne i Liberalne stranke i slične nedaće nisu uspele da unište ovu ustanovu kuture.

 

Prvu formalnu žensku organizaciju s odobrenim statutima osnovala je 1867. godine Marija Tomeković, rođena Fradl. Ona je 16. decembra 1865. godine godine sazvala na sastanak novosadske gospođe, bez obzira na veru i narodnost. Njenim zalaganjem stvorena je dobrotvorna organizacija koja je pomagala decu nižih društvenih redova.  Dobrotvorna zadruga Srpkinja Novosatkinja  osnovana je  1867. godine   u Novom Sadu, inicijativom Savke Subotić (žene Jovana Subotića), rođene Polit. stvorena je po uzoru na prvu žensku nemačku zadrugu poniklu iste te godine.

Građansko strelište slobodne kraljevske varoši Novog Sada je 1890. godine proslavilo stogodišnjicu svog postojanja . Strelište je u početku okupljalo uglavnom nemački živalj, ali vremenom se učlanjuje i veliki broj Srba. Novi Sad je posedovao i veslačko društvo“ Danubius“.

Od 1890. godine  režim  u Ugarskoj  se oslanjao  na  parlamentarnu  većinu Tisine  Liberalne  mađapcke  stranke.  Ona je  dosledno  i  bezobzirno  sprovodila  program svoje politike  favorizovnja mađarskog  nižeg i višeg plemstva  na svim poljima i granama državnog života. Sprovođena je i politika nasilne asimilacije nemađarskih narodnosti, da bi se tako stvorila jedinstvena  mađarska nacionalna država . Da bi se sve to postiglo mađarska vlada je , u okviru postojećih zakona, smišljeno i energično upotrebljavala sve mere i metode kako bi suzbila svaku akciju protiv njezinih postupaka, a naročito su preduzimane stroge mere protiv nemađarskih narodnosti . Stubove Tisinog mađarskog režima činilo je ponajviše činovništvo , ali i škole, te su stoga zvanični krugovi mnogo pažnje poklanjali školama. Škole su bile prve ustanove u kojima se vršilo pomađarivanje . Školstvo se još  od  vremena  Marije  Terezije,  dakle  od  sredine  XVIII  veka,  podizalo  i  razvijalo  po  veroispovednoj  osnovi.  Posle  austrougarke   nagodbe   1867.  godine počinju se favorizovati državne škole. Slovačke gimnazije su još sedamdesetih godina zatvorene, nemačke su se same pretvorile u mađarske državne, a ostalo je samo nekoliko rumunskih i  jedina novosadska Srpska gimnazija, kao konfesionalna i autonomna.

U jednoj nenaklonoj sredini delovale su institucije koje država , ne da nije pomagala, već je sve činila da im onemogući rad, a ipak u takvoj sredini živeli su i radili nebrojeni kulturni, prosvetni, naučni i politički pregaoci i zbog svoje aktivnosti odricali se normalnog života, bili meta progona, ogovaranja, ponižavanja ili, čak, umirali od boleština koje su bile posledica siromaštva i nezdravog života. Tu su vaspitavani prvi naraštaji Srba evropskih građana sa mentalitetom modernog čoveka. Zar sve ovo, možda, i ne izgleda dovoljno ubedljivo da se Novom Sadu i njegovim veličinama da neizbrisiv sjaj?!

LITERATURA:
Vasa Stajić, Građa za kulturnu istoriju Novog Sada, Novi Sad 1947.
Spomenica Novosadske trgovačke omladine 1902-1932, Novi Sad 1933.
Triva Militar, Novi Sad na raskrsnici minulog i sadanjeg vremena, Novi Sad 2000.
Melhior Erdujhelji, Istorija Novog Sada, Veternik 2002.
Melhior Erdujhelji, Antologija stare novosadske priče (vek pripovedanja 1850-1950), Novi Sad 2003.
Arkadije Varađanin, Spomenica dvadesetpetogodišnjeg rada (1880-1905) dobrotvorne zadruge Srpkinja Novosatkinja, Novi Sad 2006.
Dimitrije Kirilović, Pomađarivanje naroda u bivšoj Ugarskoj, Novi Sad 2006.
Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja