Verski identiteti na Balkanu

04/04/2019

VERSKI  IDENTITETI NA BALKANU

 

Autor: prof. dr Ljubiša Despotović

 

                          Po mišljenju mnogih uglednih svetskih teoretičara religije, među kojima je svakako i Trevor Ling, verski sukobi spadaju u preovlađujuće vrste sukoba tokom duge istorije čovečanstva, kako onih unutar jedne državne zajednice, tako i na regionalnom ili na nivou globalne zajednice.[1] Osobito je to karakteristično danas kada su akcelirani procesi globalizacije doveli do tzv. sažimanja prostora i disperzije sukoba globalnog karaktera, potvrđujući sociološko pravilo da između društvenih sukoba postoji visoki stepen međuzavisnosti. Konotirajući verske sukobe kao najčešće izvorište u istoriji sukoba  ne smemo prenebregnuti činjenicu da su oni iako preovlađujući, u velikom broju slučajeva bili samo maska za druge, političke, nacionalne, ekonomske i geopolitičke sukobe. Priroda religijsko konfesionalnih učenja i verovanja, njihova isključivost, nizak stepen tolerancije, a počesto i versko-konfesionalni fundamentalizam[2] činili su pogodno tlo, da se upravo oni uzmu kao povod ili razlog za otpočinjanje sukoba, iza kojih su najčešće stajali različiti interesi politike (teritorijalna osvajanja, proširivanje zona civilizacijskog i geopolitičkog uticija, pljačka resursa i bogatstva neke zemlje ili regiona, nametanja novih pravila trgovinske razmene, kao i uticaja same religije koja se instrumentalizovala tim povodom).

                        Naravno, ne smemo zanemariti u analizi  ni  interese  religije, njene eklisijalne organizacije, svešteničke hijerarhije, i konfesionalnih institucija,  koje su  vođene svojim ekskluzivnim verskim interesima i insistiranjem na pravovernosti i lojalnosti, gurali vernike u sukobe daleko preko granica istinske duhovnosti i mirotvoračkih poruka vere. Verska elita je često svoju pastvu tretirala kao potrošnu robu koja se žrtvuje za netransparentne i sakralizovane ciljeve, uprkos činjenici da su najčešće podrazumevali upotrebu brutalnog nasilja i zločina. “Osim međuverskih, česti su i unutarverski i unutar-konfesionalni sukobi, koji po svom intenzitetu mogu biti i oštriji nego sukobi između različitih religija. Tokom istorije ovi sukobi su bili uzrokovani uglavnom cepanjem velikih religijskih zajednica, dok danas oni najčešće proističu iz nacionalno-političkih i socijalnih suprotnosti unutar iste religijske ili crkvene zajednice” (Despotović LJ. 2014:28). S pravom kolega Darko Gavrilović upozorava i na suprotne primere zloupotrebe religije u političke svrhe: “da se hrišćanstvo i danas kroz političke mitove iskorišćava u političke svrhe, u nastojanju da zarad nehrišćanskih ciljeva uveri kako hrišćane tako i one koji to nisu u to da je njihova smrt u ratovima smislena – treba da posluže hrišćanima kao opomena da pomno prate politička dešavanja i da ih sa oprezom tumače, ne zanoseći se olako za političkim idejama koje su u suprotnosti sa Hristovim učenjem“ (Gavrilović D., 2014:308).

                             “Istina je da politički fundamentalizam neretko deluje kao verski, a da to zapravo nije. Isto tako je tačno i da verski fundamentalizam obično teži moći i uticaju u politici i državi” (Kincler K. 2002:13). Ovo je tim pre važnija činjenica jer su upravo religijske osobenosti i vrednosti bile osnov za formiranje različitih kultura i civilizacija, za definisanje njihovih bazičnih karakteristika, moralnog kodeksa, i vrednosnog okvira. Na tim  vrednosnim temeljima narastala je kasnije kompletna kulturna i civilizacijska nadgradnja, način proizvodnje i potrošnje života, odnos prema životnom okruženju, drugim kulturama i nacijama, duhovnosti, obrazovanju, i naravno nužno prema  politici i pravu koji su sistemski definisali političko-ekonomsku zajednicu kao takvu. Ipak, bez obzira na pomenuti značaj religije za formiranje kulturno-civilizacijskih osobenosti i identiteta, moramo naglasiti veoma značajnu činjenicu da nisu sve religije jednako  intenzivno učestovale u oblikovanju svojih civilizacijsko-kulturoloških obrazaca, a osobito kasnije na njihovo funkcionisanje u domenu politike, obrazovanja, kulture, nauke, sporta, masovne kulture i slično. Konkretno, u okrilju zapadnoevropske civilizacijske paradigme,  sticajem niza važnih, a ujedno i generisanih istorijskih okolnosti razvili su se značajni uticaji sekularizma i autonomije civilnih formi života, koje su istina teškom mukom izborili pravo na vlastitu slobodu delovanja. Rezultat te borbe je da su versko-konfesionalne običajnosti smeštene u prostor intimnog života vernika i njihove   autonomije u konzumaciji vlastitih verskih potreba i obreda, dakle, u tišinu  privatnosti.” Odnos države i crkve bio je predmet teorijskih rasprava tokom istorije. Kroz taj odnos prelamali su se uzroci krvavih ratova krstaša protiv muslimana, ali i hrišćana protiv hrišćana, sve do sekularizacije politike koja je počela Francuskom revolucijom, a Oktobarskom revolucijom dostigla vrhunac. Stoga, razdvajanje države od religije i zamena religijskog identiteta nacionalnim, nesumnjivo je najdublji strukturalni i ideološki proces u savremenoj istoriji Zapadne civilizacije.” (Despotović LJ. 2014:23)

                         Religijske “svete” istine i moralni nalozi koji iz njih proizilaze često se od strane klira i vernika doživljavaju kao neprikosnoveni autoriteti i zakoni iznad svih zakona, pa čak i državnih zakona i međunarodnih konvencija o ljudskim pravima. Posledice ovako rigidnih stavova i verske prakse nužno vode u indukovanje društvenih i političkih, a često i verski motivisanih sukoba sa izuzetno nasilnim karakterom. Ova vrsta religijskog konzervativizma i netolerancije prema svemu što je u suprotnosti sa tumačenjem “ispravne vere”, naročito je prisutna u Islamu. Islam je u jednom broju dominantno islamskih država i verskih tumačenja dobio okamenjenu i krajnje rigidnu formu praktikovanja vere koja negira i potire sve što je izvan njenih verskih i moralnih obrazaca. Oslonjena na forme upravljanja plemenskim i etničkim zajednicama, kao i na nemoderne političke prakse društvenih odnosa regulisanih tradicionalnim šerijatskim pravom, predstavljaju izvorište sukoba sa svime što je moderno, kako u svom neposrednom okruženju, tako i na međunarodnom planu. “Islam dogmatski isključuje sekularizam i mir sa svima koji ne prihvataju islamsku, ne samo versku već i političku supremaciju. Kako ocenjuje R. Robertson “tribalizam i religija su imali i još uvek imaju određujuću ulogu u društvenom, političkom, ekonomskom i kulturnom razvoju arapskih društava i političkih sistema. Ovim se u Islamu vera pojavljuje kao osnova grupnog identiteta i središte lojalnosti i posvećenosti, dok se nacionalna država javlja kao manje značajna činjenica, pogotovo sa stanovišta kolektivnog samoodređenja.” U zemljama gde je Islam izvor političke ideologije i legitimiteta, diskriminacija nemuslimana i žena podignuta je na stepen pozitivnog prava. Nijedna islamska zemlja ne primenjuje Opštu deklaraciju o ljudskim pravima, ni Pakt o pravima čoveka OUN.” (Despotović LJ. 2014:25) Stoga nije čudo da kada se isključe ostali istorijski razlozi, glavna podloga za sukobe hrišćana i islamista leži u polju drugačijeg shvatanja organizacije i upražanjavanja civilnog i verskog života. Kod Islama ta razlika najčešće ne postoji. Muslimanske ideje islama kao načina života koji u sebi ujedinjuje religiju i politiku, suprotstavljene su sekularnoj civilizacijskohrišćanskoj ideji o njihovoj odvojenosti, pogotovo u sferi republike, dakle javnosti, i demokratski organizovnog života države kao političke i društvene zajednice ravnopravnih građana.

                                 Politizacija religije doprinela je da religijski faktor bude prisutan u mnogim sukobima na Balkanu sa kraja prošlog i početka 21. veka. Iako često navođeni kao glavni razlog, verski sukobi su najčešće bili kombinacija složenih i prikrivenih interesa verskih organizacija zloupotrebljenih od strane velikih geopolitičkih faktora i instrumentalizovanih od lokalnih  ambicioznih političkih vođa. Pa se često u tom kontekstu može govoriti i o balkanskom obliku privatizacije religije koja je proistekla iz njene politizacije. Teško je tu naravno povući jasnu granicu između ova dva moderna, a često namerno izmešana fenomena zloupotrebe i upotrebe religije u svrhe koje su daleko izvan nje same. Ali s obzirom na njen već poznati i naglašeni konfliktni potencijal nije je teško gurnuti i u ovaj nečasni i nasilnički kontekst interesnih sukoba. Religijske organizacije udružene sa lokalnim nivoima vlasti često su dobijale dva oblika ispoljavanja konfliktnog potencijala. Jedan manifestni oblik i drugi manje vidljivi latentni oblik. Prvi se  ogleda  pre svega u vidljivoj povezanosti same religioznosti kao manifestacije veze kognitivnog i emocionalnog odnosa prema vrhovnom biću –  Bogu, dok se drugi  iskazivao kao manje vidljiva veza koja daje neku vrstu ekskluzivne garancije za odbranu nacionalnog i kuturnog identiteta. Moderna istorija sukoba na Balkanu pokazuje da su najdominantnije bile upravo  protektivna i integrativna funkcija religije kao homogenizujućeg faktora sintetičkih nacija, koje su se lučile iz te veze što je bilo osobito značajno obeležje sintetičkih nacija nastalih u kontekstu planiranih procesa geopolitike identiteta.[3]

                            Tako se verski sukobi na Balkanu uklapaju i u šire, pre svega nacionalne sukobe jakog intenziteta ispoljavanja nasilja, a sama religioznost dobija izražena obeležja militantnosti i ekstremizma. Ovi procesi praćeni su nemalim brojem brutalnih zločina koje je bilo teško kontrolisati na samom terenu direktnog oružanog sukobljavanja, osobito onda kada su akteri koji su ih činili bili relaksirani od moguće krivične odgovornosti države koju upravo stvaraju ali i tereta svoje savesti jer su posedovali od sveštenstva krivotvorenu svest da im je sve oprošteno kada nastupaju kao zaštitnici “svetih istina”  vere i etnije u nastajanju. Tako se po vrlo komplikovanoj procesualnosti na Balkanu verski sukobi transformišu u građanske, odnosno nacionalne i obrnuto, nacionalno-građanski u versko-konfesionalne. “Sveopšta politizacija religije pogoduje daljem eskaliranju konfliktne paradigme, pa umesto dodira kultura dobijamo obrise sudara koji religije tumače kao cilj života.” (Despotović LJ. 2014:32)

                           Većina balkanskih društava je još uvek suštinski predpolitička sa primetnom dozom tribalizma, deficita demokratičnosti, civilnosti, i sa jakim udelom konzervativne  tradicije u dnevnoj politici. Prisutni su i brojni nanosi lošeg istorijskog iskustva opterećenog verskom netrpeljivošću i konfliktnošću visokog stepena. Taj dijahronijski nataloženi konfliktni potencijal dobijao je u sinhronijskoj ravni sukobljavanja različite forme ispoljavanja koje su u nacionalnom smislu bile otvoreno šovinističke, a u religijskom natopljene verskim fanatizmom i militantnošću. U ime vere su se činili brojni zločini i zatiranja “nevernika”, verski progoni stanovništva, otimanje njihovih vekovnih teritorija i nasilna verska konverzija. Krajnji cilj ovog dirigovanog nasilja, bio je izmena versko-konfesionalne strukture i demografske slike prostora, kao  i pretakanje jednog dela “tuđe” etnije u nove sintetičke identitete vlastite nacije u nastajanju. U serioznoj naučnoj literaturi preovladava stav, da su verske i nacionalne elite glavni akteri i generatori  verskih i kvaziverskih sukoba, dok je ostatku društa kodiranom kao masa, namenjena uloga nosilaca verskog sukobljavanja na terenu. Takav stav je posledica istraživačkih saznanja da su upravo niži društveni slojevi religiozniji, lojalniji verskoj hijerarhiji i skloniji manipulaciji, te su kao takvi lakše postajali žrtve svoje elite i režimskih medija. Označeni procesi posledica su pre svega postupaka intenzivnog socijalnog inženjeringa identiteta versko-nacionalnog karaktera koji od građana stvaraju pogodne masovne resurse za političke ciljeve njihovih etno-religijskih elita.

                         Verske različitosti stoga u balkanskim uslovima postaju značajne pa čak i dominantne kada se u periodima većih geopolitičkih prekompozicija prostora ili ekonomsko-političke destabilizacije stvore neophodne okonosti za ispoljavanje njihove eksplozivnosti i demonstraciju razornog potencijala konfliktnosti. Te okolnosti su direktno povezane sa sistemskim etno-nacionalizmom i šovinizmom, te autoritarnim poretkom vlasti koji vešto manipulišu činjenicom versko-konfesionalne heteregenosti. Takođe, to se po pravilu dešava u periodima intenzivnih društvenih kriza i dubokih ekonomskih poremećaja, egzistencijalne iznudice, i pauperizacije širokih slojeva društva uz snažne procese primene medijskih tehnika manipulacije. Reč je o vremenima kada dolazi  do redefinicije kolektivnih identiteta i stvaranja novih. Vremena kada je na delu  dekompozicija državno-pravnog okvira koji je prethodno decenijama definisao i strukturisao društveni život političke zajednice, kao i u slučaju bivše SFRJ devedesetih godina prošlog veka. Semjuel Hantington ističe da je baš  na primeru Balkana jasno vidljivo da je versko osvešćivanje povezano sa odsustvom spremnosti etnopolitičkih elita na dijalog, toleranciju i kompromise. I da se zbog toga sve kretalo u pravcu krvavih sukobljavanja u kojima je verska komponenta bila dominantni osnov identitetskog konsolidovanja i prepoznavanja. Religije i konfesije su povlačile granice razdvajanja ljudi kako teritorijalnog tako i etničkog, rat u BiH to najbolje potvrđuje. Jer su se sve tri lokalne etnije grupisale i sukobljavale upravo po liniji svojih versko-konfesionalnih podela i osobenosti. Srbi kao pravoslavci, Hrvati kao rimokatolici, i Bošnjaci kao muslimani.[4] Što bi pokojni akademik Milorad Ekmečić rekao, religije su bile vododelnice za stvaranje nacija na Južnoslovenskom prostoru u poslednja dva veka.[5]

                        Ono što onespokojava u budućnosti jeste svest i saznanje da nijedno suštinsko političko, nacionalno, versko ili teritorijalno pitanje na Balakanu nije rešeno. Osobito je to karakteristično za prostor bivše Jugoslavije. Konfliktni potencijal Balkana je ogroman, ne samo zato što je to dominantna karakteristika vera, naroda i politika koje na njemu deluju, već pre svega zbog činjenice da je on vekovima unazad geopolitička kontaktna zona sučeljavanja i sukobljavanja interesa vanbalkanskih sila koje su kao i do sada taj prostor preoblikovale prevashodno vodeći računa o svojim ekskluzivnim interesima i tako odlučivale o stanju rata ili mira na njemu.

[1] Vidi: Trevor Ling (1993) Istorija religije Istoka i Zapada, SKZ, Beograd

[2]  U ovom radu verski fundamentalizam će se pre svega definisati kao “…snažni protest protiv svih tekovina modernog sveta. Taj moderni svet je sekularan, to znači pluralistički, demokratski, naučni, tehnički organizovan itd. Fundamentalisti tome suprotstavljaju jedan drugačiji svet.” Kincler Klaus, 2002, Verski fundamentalizam, Klio, Beograd, str. 20. Upravo u toj tački neslaganja sa sekularnim vrednostima evropske demokratije i kulture islamski fundamentalizam povešće tzv. sveti rat ne bili i taj prostor jednoga dana postao “Kuća Islama”.

[3] Vidi u: Despotović LJ. (2017) Globalizacija i geopolitka identiteta, Kairos, Sremski Karlovci, str. 124.

[4] Vidi u: Hantington Semjuel (1998) Sukob civilizacija, CID, Podgorica.

[5] Vidi u: Ekmečić Milorad (2008) Dugo kretanje između klanja i oranja, Zavod za udžbenike, Beograd

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja