Važnost multikulturalizma u zapadnoj Bačkoj

26/08/2017

Važnost multikulturalizma u zapadnoj Bačkoj

Autor: Divna Dodić

Zapadnobački okrug nalazi se između 45° i 46° severne geografske širine, odnosno 19° i 20° istočne geografske dužine (mereno po Griniču). Smešten je u severozapadnom delu Bačke, zapadnom delu Vojvodine, odnosno severnom delu Srbije.

Zahvata 2,74% površine Republike Srbije, odnosno 11,25% površine AP Vojvodine.

Okrug čine četiri opštine:

  1. Opština Sombor, mesto Sombor;
  2. Opština Apatin, mesto Apatin;
  3. Opština Odžaci, mesto Odžaci;
  4. Opština Kula, mesto Kula.

 

Zapadnobački okrug obuhvata 37 naseljenih mesta i to 16 – grad Sombor, 7 – opština Kula, 5 –opština Apatin i 9 u opštini Odžaci. Površina regije je 2.420 km2, od čega opština Sombor obuhvata 1.178 km2, Apatin 350 km2, Odžaci 411 km2 i Kula 481 km2. Ima tri međudržavna granična prelaza: Bački Breg prema Mađarskoj i Bezdan Dunav i Bogojevo prema Hrvatskoj. Administrativno, privredno i kulturno sedište Regiona je Sombor koji spada u 4 najveća grada u Vojvodini.

 

Stanovništvo

Na području ovog regiona, prema popisu iz 2011. godine, živi 188.087 stanovnika (od čega u Somboru 85.903 stanovnika, Kuli 48.101 stanovnik, Apatinu 28.929 stanovnika, Odžacima 30.154 stanovnika) i učestvuje sa 2,64% u stanovištvu Republike Srbije, a 9.81% u stanovništvu AP Vojvodine.

Po gustini naseljenosti ovaj region spada u red srednje naseljenih u Vojvodini, 88 stanovnika/km2 (u Republici Srbiji 85 stanovnika/km2, u AP Vojvodini 94 stanovnika/km2), što je ispod prosečnog vojvođanskog nivoa.

 

Etničke grupe

Prema nacionalnoj strukturi stanovništva u okrugu složno i ravnopravno žive: Srbi, Mađari, Jugosloveni, Hrvati, Crnogorci, Rusini, Bunjevci, Ukrajinci, Poljaci, Nemci, Albanci, Turci, Česi, Slovaci itd.

Većinu stanovništva Zapadnobačkog okruga čine Srbi (62,91%), a zatim slede Mađari (10,19%), Hrvati (6,05%), Crnogorci (4,29%), Jugosloveni (3,21%), Rusini (2,58%), Bunjevci (1,31%), Ukrajinci, Poljaci, Nemci, Albanci, Turci, Česi, Slovaci itd.

 

 

Veliki deo vojvođanske populacije doselio se u Vojvodinu za vreme Drugog svetskog rata. Vojvodinu su dosta naselili i za vreme ratova devedesetih godina.

U Zapadnobačkom okrugu živi veliki broj etničkih grupa, shodno tome taj okrug pripada multikulturalnoj sredini. Sredini koja je bogata mnogim kulturama, različitim običajima i tradicijom.

Manjinske religije često su primorane da se prilagode dominantnom političkom, kulturnom i religijskom diskursu. Odnos države prema autentičnim identitetima mikrozajednica, kao što su brojne male verske zajednice, svodi se vrlo često na deklarativno prihvatanje i diskurs o toleranciji. Esencijalizacija uobičajnog oblika manjinskog identiteta – etničkog, u multikulturnim debatama predstavlja prepreku u prepoznavanju jedne drugačije dimenzije pluralističkog društva, dijaloga i tolerancije.

Multikulturalizam se vezuje za poslednje decenije 20. veka. Predstavlja predmet mnogobrojnih rasprava i debata u okviru humanističkih disciplina. Multikulturalizam znači podjednake mogućnosti praćene kulturom raznolikošću, u atmosferi uzajamne tolerancije. Kombinacija priznavanja kulturne raznolikosti i mera kojima se obezbeđuje jednakost u društvu predstavlja suštinsku odliku multikulturalizma. O njemu se raspravlja u liberalnim i komunitarnim krugovima, iz čega je kao rezultat proistekao veoma razrađen diskurs o politici priznavanja i pravima manjinskih zajednica na kulturu. Multikulturalizam se može tumačiti kao deo političke korektnosti, zatim kao politika priznavanja građanskih prava i kulturnih identiteta i uopšte vrednosti kulturnog diverziteta.

Budući da multikulturalizam postavlja pitanje identiteta i njegovog priznavanja, uobičajeni okviri multikulturalnih rasprava vezuju se za manjine, etničke grupe i društvene pokrete. Multikulturalizam se u praksi eksplicitno tiče državnih politika kojima je cilj održavanje skladnih odnosa između različitih etničkih grupa, kao i priznavanje i prihvatanje različitosti uopšte. Još jedan od ciljeva politike multikulturalizma predstavlja i definisanje odnosa između države i etničko-verskih manjina. Rasprave o multikulturalizmu najčešće preispituju nedostatke i slabosti u praksi ustanovljenih modela, dok većina država u svetu nastoji da različite aspekte multikulturalizma uključi u svoju normativnu praksu.

Termin multikulturalizma spada u grupu najfrekventnijih termina u savremenoj političkoj teoriji. Postoje različiti nivoi njegove analize. Multikulturalizmu je moguće pristupiti sociološki i deskriptivno. On se vezuje za raznovrsnost nacionalnih i etničkih grupa, ali i drugih neetničkih grupa i zajednica koje neguju posebnu kulturu identiteta. S druge strane, on može predstavljati i normativni ideal, koji nam sugeriše na koji način bi trebalo da se ophodimo prema kulturnim različitostima u društvu.

Jedno od velikih pitanja koje multikulturalizam postavlja jeste pitanje različitosti. Kako posmatrati različitost? Koje mesto joj dodeliti unutar jednog društvenog sistema? Klasifikacija multikulturalizma obuhvata četiri dominantna liberalna pristupa i svi oni analiziraju problem društvene kohezije. Određeni prostor možemo definisati kao multikulturalni, i takav prostor se pre svega posmatra kao prostor značenja. Na taj način prostor nije jedan, već ima onoliko prostora koliko ima percepcija različitih grupa. U klasičnom političkom liberalnom modelu postoji razdvajanje privatne i javne sfere, različitosti su smeštene uglavnom u privatnu sferu života. Različitosti nisu poništene, one su ograničene unutar privatne sfere. Multikulturalnosti poriču da je javni prostor ikada bio stvarno otvoren za sve, i da je stvarna jednakost ikada vladala. Zbog toga je za multikulturaliste tradicionalni politički liberalni model „apsolutno nesposoban da na zadovoljavajući način odgovori na njihove zahteve za suštinskim priznavanjem i prihvatanjem različitosti“.

Drugi, multikulturalno liberalni model je model „multikulturalnog građanstva”. Klasičan liberalni model nikada nije uspeo da dostigne ideal apsolutne jednakosti građana, bez obzira na sve garancije koje su za to obezbeđivali dati pravni poreci. Treba da se uspostavi posredovanje između javne i privatne sfere, gde se razlika javno/privatno ne briše, nego „dijalektizuje”, a kao posrednik javlja se grupa. Ovakav multikulturalni obrazac obezbeđuje viši stepen kohezije i stabilnosti jednog društva.

Treći model je maksimalistički multikulturalni model, koji ističe različite vrste kolektivnih identiteta. U ovom modelu se poriče svaka mogućnost postojanja zajedničke sfere, privatna i javna sfera se razdvajaju.

Četvrti model je korporativni model multikulturalizma, koji se bavi pitanjem upravljanja postojećim razlikama. Etničke grupe i društveni pokreti posmatraju se kao objektivne činjenice, nastale kroz društvene promene kojima se treba prilagoditi.

Kultura i multikulturalizam koncipiraju se na sledeći način: upotrebljavamo onaj tip multikulturalizma koji nastaje iz nacionalnih i etničkih razlika. Upotrebljavamo kulturu kao simbol za narod ili naciju malje ili više institucionalno kompletiranu, koja zauzima određenu teritoriju i ima osobeni jezik i istoriju. Država je multikulturalna ako njeni članovi pripadaju različitim nacijama (multinacionalna država) i ako ova činjenica predstavlja važan aspekt ličnog identiteta i političkog života.

Preterano uvažavanje razlika još više getoizira manjine i potiskuje ih u zatvorene enklave i izolate sa kojima većinski svet slabo dolazi u dodir i iz kojih nema izlaska. „Pitanje razlike, prihvatanje razlike, priznavanje prava, grupa, pojedinac, pitanja prethođenja zajednice osobi, a identiteta izboru narednog identiteta, pravo na državljanstvo, status građanina, pa i sam domet liberalne reforfme pod stalnim udarom kritike, u multikulturalnim kontroverzama posmatraju se kao pitanja koja su u suštinskoj vezi sa kulturnim identitetom.”

Jedan od ključnih problema multikulturalizma predstavlja upravo isticanje razlike. Oblici „jakog” multikulturalizma mogu se prepoznati u zahtevima nacionalnih manjina za različitim institucionalnim podrškama, a kao oblike „slabog” multikulturalizma možemo navesti upravo male verske zajednice, koje su zakonski registrovane, kojima se deklarativno obezbeđuje sloboda veroispovesti, međutim, bez veće institucionalne podrške konkretne multikulturalne politike. Multikulturalizam koji nije shvaćen samo kao tolerancija ili kulturni diverzitet, već kao zahtev za zakonskim priznavanjem prava etničkih, rasnih, verskih ili kulturnih grupa, sada je uspostavljen u većini liberalno-demokratskih društava.

Da li građani različitih identiteta mogu da budu predstavljeni kao jednaki, ako javne institucije ne priznaju njihove posebne identitete, nego samo njihove opšte interese u okviru građanskih i političkih sloboda, primanja, socijalne zaštite. Multikulturalne politike predstavljaju političko i pravno institucionalizovanje kulturnih raznolikosti kroz različite zakonodavne mere, dok zahtev za većim kulturnim i društvenim vizibilitetom i prihvatanje posebnosti različitih manjinskih grupa predstavlja politiku identiteta.

Multikulturalizmu se vrlo često zamera da ugrožava društveno i političko jedinstvo, kao i da podstiče sve veću izolovanost određenih etničkih i verskih zajednica. Kada se u javnom diskursu o multikulturalnosti govori o postojanju više verskih zajednica na jednom prostoru, to se pre svega odnosi na postojanje tradicionalnih verskih zajednica. Postoje i verske zajednice koje ne sprovode politike identiteta na isti način kao etničke zajednice ili tradicionalne verske zajednice, dakle ne žele da se istaknu i ne žele bilo kakvo prisutnost u javnom životu.

Tradicionalne verske zajednice su prihvaćene kao deo kulturnog identiteta, dok se postojanje novih religija i malih verskih zajednica najčešće ignoriše. Subjektivan osećaj kulturne različitosti, koja ponekad ima za posledicu i osećaj društvene isključenosti, najčešće je prisutan kod članova malih verskih zajednica, najviše zbog toga što su u javnom diskursu okarakterisani kao negativna društvena pojava. Manjinske zajednice zahtevaju toleranciju većinskog okruženja, vrlo često ne pokazuju isti stepen tolerancije prema pripradnicima sopstvene manjinske zajednice.

Manjinske zajednice, bile etničke ili verske, ponekad nemaju svoje političke elite koje bi usmeravale konstrukciju identiteta. Male verske zajednice često ne nastupaju kao politički subjekti.

Mi živimo u društvu sa izrazitim tradicionalizmom, gde je Srpska pravoslavna crkva dominantna. Zalaganje za multikulturalizam na prostoru Vojvodine ponekad izgleda kao favorizovanje jednostavno shvaćenog koncepta multikulturalizma. Pretpostavljamo da način i mogućnosti različitih interpretacija multikulturalizma ne predstavljaju samo teme teorijskih debata, već stalno utiču na konkretne političke procese u društvu. U multikulturalnim društvima kao što je naše, u kojima egzistira mnoštvo različitosti, nužno je ne samo poštovanje različitosti već i poštovanje različitih pristupa različitostima.

Različite aspekte religijskog diverziteta možemo posmatrati kroz različite teorijske koncepte o multikulturalizmu i na taj način uvideti kako male verske zajednice u Srbiji sprovode politike identiteta, kao i u kojoj meri su one uključene u kreiranje javnog diskursa.

Pored toga što je u velikoj meri zaslužan za prepoznavanje i priznavanje različitosti, multikulturalizam vrlo često dovodi i do esencijalizacije identiteta određenih zajednica. Na prostoru Zapadnobačkog okruga često se ističe afirmacija multikulturalizma, interkulturalnog dijaloga i multikonfesionalnosti, ova premisa se najčešće odnosi na nacionalne manjine, njihovu integraciju u društvu, jezičku politiku i institucionalizaciju. Pojedini elementi teorijskih postavki problema, koje se, kao što smo videli, baziraju pre svega na priznavanju osnovnih ljudskih prava, ali i priznavanju kulturnih zajednica i grupa, sa naglašenim potencijalom diverziteta u odnosu na okruženje, mogu se primeniti na položaj manjina. Kritički multikulturalizam pomera granice kritičkog dijaloga izvan i unutar samih grupa, predstavlja izvestan korak dalje u fleksibilnijem tumačenju multikulturalizma koji bi obuhvatio različite oblike grupnog identiteta. Najveća korist od multikulturalizma bila bi ako ga razumemo u tom smislu da se u njemu kultura i kulturni relativizam koriste u svrhu pokazivanja represivne prirode dominantne kulturne sinteze.

Pitanje očuvanja identiteta manjinskih grupa uvek je pitanje politike jednog društva, neprihvatanje onih manjinskih grupa koje se na neki način ne uklapaju u opšteprihvaćene koncepte različitosti – oznaka je redukcionizma. U državnoj praksi prisutno je snažno redukovanje elemenata kulturne različitosti, koja ne prepoznaje iznijansirane različitosti autentičnih manjinskih grupa. Snažna institucionalna podrška koju pripadnici nacionalnih manjina imaju na različitim nivoima uobličena je zakonodavnim delovanjem u kojem se priznaju posebnosti ovih zajednica.

U ostvarivanju prava, koja im pomenute multikulturalne prakse nude, nacionalne zajednice ponekad zloupotrebljavaju takva prava u odnosu na religijske i druge manjine. Multikulturalizam esencijalizuje poželjan tip različitosti koji se u ovom slučaju pripisuje nacionalnim manjinama.

Ukoliko se nedostaci ustanovljene političke prakse i teorijskih koncepata spoje, a u njima dvostruke manjine nisu vidljive sa jedne strane, dok sa druge strane same te manjine ne žele da se izbore za svoj status, s vremenom dolazi do nestajanja jedne zajedice i njene kulture. Tako je, pored kritičke nastrojenosti prema esencijalizaciji iz perspektive humanističkih nauka, neophodan i povećan stepen senzibilnosti prema kompleksnijim tipovima manjinskih identiteta.

Ako se koncept multikulturalizma ograničava na nacionalne manjine i tradicionalne verske zajednice, drugi ostaju izvan sistema u kojem bi možda želeli da na drugačiji način artikulišu svoja prava i tako postanu vidljivi za većinu.

Teorijski koncepti multikulturalizma, koje sam u ovom radu navela, na različite načine interpretiraju multikulturalni prostor i različitosti koje su uključene u multikulturalnu politiku. Nedostatke pomenutih teorijskih koncepata vidimo u jednostavno shvaćenom multikulturalizmu, koji je deklarativno naklonjen nacionalnim manjinama, esencijalizuje uobičajeni oblik manjinskog identiteta i predstavlja prepreke u prepoznavanju jedne drugačije dimenzije pluralističkog društva, dijaloga i tolerancije.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja