U početku behu Ćirilo i Metodije

04/03/2019

U početku behu Ćirilo i Metodije

 

Autor: Milovan Balaban

 

Duhovni i istorijski izvori misije solunske braće

Sam naslov tribine upućuje na njen cilj, a on je formulisan u tvrdnji da u početku behu Ćirilo i Metodije. Izraz „behu“ sugeriše da je nešto bilo davno, a delatnost Ćirila i Metodija pada u IX vek, dakle pre skoro punih dvanaest vekova. No, moramo odmah naglasiti, da kada govorimo o slovenskim apostolima ne mislimo da oni behu u prapočetku. Prapočetak, ili početak svih početaka, su braća solunska objasnila slovenskim narodima prevodeći prve stihove iz Evanđelja po Jovanu. To su bile prve reči prevedene na slovenski jezik i prapočetak je preveden slovenskom reči Iskoni. Dakle Iskoni bje Slovo su bile prve reči prevedene na slovenski jezik i ispisane slovenskim novostvorenim pismom, a objasnile su šta beše u prapočetku.

Nedvosmisleno otkriše Ćirilo i Metodije da u početku bi Slovo. Reč Slovo je u modernom jeziku izgubila ono značenje koje je imala u vreme Ćirila i Metodija. No, iako ono danas većinom označava znak, možemo naslutiti i njegova dublja značenja te tako makar delimično objasniti njegovu uzvišenu suštinu koju je imala u vreme slovenskih evangelista. Slovo nam je ostalo u nekim značenjima koja možemo naslutiti. Sloviti o nečemu znači smisleno pričati o nekome ili nekom događaju. Kada kažemo blagoslov mislimo na blago Slovo koje sveštenik ili stariji daje mlađem, odnosno blagosilja ga. Isto tako kažemo da je nešto slovesno a nešto beslovesno. S obzirom da je to prevod grčke reči Logos, koja ima više značenja (sabranost, smisao, svetlost, Drugo lice Svete Trojice itd.) kažemo da je čovek slovesan a životinje beslovesne. Životinje su u odnosu na čoveka beslovesne, ali doslovno ako pratimo reč Logos možemo zaključiti da je sve stvoreno slovesno, ali u odnosu na čoveka, koji je ikona Božija, po bitnosti niže. Čovek je slovesan ne samo zato što je razuman kako bi danas tumačili. On je slovesan pre svega zato što je nosilac Slova, predodređen za poistovećenje sa Slovom. A Slovo je Logos, odnosno Drugo lice Svete Trojice kroz koga, kako kaže Jevanđelje, sve postade. Slovo je, nastavlja Evanđelje, svetlost svetu i ono obasjava svakog čoveka koji dolazi na svet.

Postoji još jedna pretpostavka značenja reči Slovo. Ona dolazi od naziva Sloveni, a Sloveni se nazivaju i Slavenima. Pretpostavka je da to može biti od reči Slava. Sloveni su u svojoj prehrišćanskoj religiji slavili i odavali slavu mnogim bogovima i pojavama, Tako su slavili Pruna boga munje i gromova, Svaroka boga neba, Daboga boga podzemnog sveta, ali i mitska bića vile, veštice i druga stvorenja koja žive po šumama. Suština prehrišćanskog verovanja Slovena je u slavljenju prirodnih pojava, kao uostalom i kod religija drugih naroda pre pojave Hrišćanstva. Slava istinitom Bogu nije ni bila moguća bez Otkrovenja, odnosno bez otkrivanja Istinitog Tvorca, što svedoče sve svetske filozofije, nauke i religije, koje su bezuspešno pokušavale da otkriju istinu o svetu i samom čoveku.

Sve ove slave su udaljene od istine, ali Ćirilo i Metodije kao da rečju Slovo otkrivaju onaj prapočetak svih slava označavajući da u početku bi Slovo, dakle ona prvorođena Slava iz koje sve ostale proizilaze i samo u njenom svetlu dobijaju smisao. Ako se ta prva Slava ili Slovo prihvati i doživi (kao celovito ogledalo sakupljeno od komadića koji predstavljaju razne slave različitih pojava) onda sve ostale dolaze na svoje mesto i dobijaju tačno značaj koji im pripada. Može se reći da je Hrišćanstvo rušilo zablude paganstva ne samo ukidanjem mraka koji je ono proizvodilo nego i preobražajem, čime su pojave dobijale drugo značenje. Tek u svetlosti Hrišćanstva može se pravilno odrediti značaj prirodnih pojava, koje istina omogućavaju život čoveku ali ne zaslužuju klaljanje ili još manje obožavanje.

Iskoni bi Slovo prevedoše početak Evenđelja po Jovanu Ćirilo i Metodije. Nastaviše prevod sa drugim stihom: I Slovo bi u Boga. Dakle taj prapočetak ima svoj izvor. On je u večnosti. Otkrovenje koje objašnjava samu Svetu Trojicu i razgoni svu tamu neznaboštva među Slovenima. Prosto ruši sve njihove dotadašnje slave i idole kojima su se klanjali. Postoji Slovo koje je prvorođeno i koje je u prapočetku, odnosno početku svega, ali čiji je izvor u večnosti. Slovo dolazi iz večnosti jer kaže Evanđelje Jovanovo, a prevedoše slovenski apostoli: I Bog beše Slovo, ukazujući sada jasno na Drugo lice Svete Trojice, na samog Gospoda Isusa Hrista. Samo ova tri prevedena stiha kao da su dovoljna da sruše svu tamu u kojoj su živeli naznabožni Sloveni (iako su i neki od njih do tada primali u talasima Hrišćanstvo, ali nepotpuno i neobjašnjeno do kraja). Sve gore navedeno govori koliko su slovenski apostoli dobro znali slovenski jezik i koliko je njihov prevod Evanđelja, bogoslužbenih knjiga, a kasnije i kompletne Biblije, maestralno izveden.

Dakle, možemo konstatovati da Ćirilo i Metodije, naravno, nisu bili u prapočetku, ali se možemo i zapitati u kakvom su početku bitnom za Slovene bila braća solunska, na šta sugeriše naslov tribine. Iako nisu bili u prapočetku bitno je istaći da su Ćirilo i Metodije uronjeni u predanje Crkve, koje objašnjava prapočetak i iz kog je proizašla i Biblija. Predanje apostolsko je propovedalo otkrivenu Božiju reč svetu, koje je pozivalo prvo izabrani Jevrejski narod, a kasnije i sve ostale narode u Crkvu Božiju, novo duhovno izabranje koje deli ljude samo na dobre i zle. Na one koji prihvataju reč Božiju i život po njoj i na one koji to odbacuju. Otuda se objašnjenje i smisao početka Ćirila i Metodija u istoriji slovenskih naroda najbolje može videti kroz Evanđelje o Svadbi carevog sina. A u njemu se kaže:

Carstvo nebesko je slično jednom kralju koji priredi svadbu svome sinu.

I posla svoje sluge da pozovu zvanice na svadbu,

i ne hteše da dođu.

Opet posla druge sluge govoreći: recite zvanicama: evo, spremio sam ručak svoj,

junci moji i hranjenici su poklani, i sve je spremno;

dođite na svadbu.

A oni ne mariše i odoše,

jedan na svoju njivu, a drugi u svoju trgovinu; ostali pak uhvatiše njegove sluge, zlostaviše ih i ubiše.

A kralj se razgnevi, posla svoju vojsku i pobi one ubice i grad njihov spali.

Tada reče svojim slugama: svadba je spremna, ali zvanice ne behu dostojne;

idite dakle na raskršća, i koje god nađete pozovite na svadbu.

I sluge one iziđoše na puteve i skupiše sve koje nađoše, zle i dobre; i napuni se svadbena dvorana gostiju.

A kada uđe kralj da vidi goste, ugleda onde čoveka koji nije bio obučen u svadbeno ruho.

I reče mu: prijatelju, kako si ušao ovamo bez svadbenog ruha?

A on zaneme. Tada kralj reče slugama: svežite mu ruke i noge i izbacite ga u krajnju tamu; onde će biti plač i škrgut zuba.

Jer su mnogi zvani, ali je malo izabranih. MATEJ

 Idi brzo na raskršća i ulice gradske, i dovedi amo siromahe, i kljaste, i bogaljaste, i slepe. LUKA

Iz Evanđeljske priče vidimo jasno da je Novo Izabranje, odnosno crkva, još od apostola propovedala Reč Božiju. Prvo među Jevrejskim narodom, potom među narodima rimske imperije, da bi došli po Božijem promislu narodi koji su okruživali imperiju, prvo Rim a kasnije Vizantiju. Ovi narodi se u Evanđelju po Luci nazivaju kljastima i bogaljastima, ali treba konstatovati da je to iz duhovnog aspekta gledano tačno. Ti narodi, među njima Sloveni, su živeli do pojave Evanđelja koje im je otkrivano, biblijski rečeno, u seni smrtnoj. U mraku koji se razgonio evanđeljskom propovedi. Počevši od Ćirila i Metodija Sloveni su dobili ulazak u red izabranih hrišćanskih naroda što je naznačajniji rezultat delatnosti solunske braće. Naravno oni su dobili i pismo, formiran književni jezik što je omogućilo da razviju sve duhovne ali i svetovne potencijale, kao i da postanu civilizovani, državotvorni, te da osmisle i duhovni i svetovni aspekt života. Upravo da postanu Zavetni narod što će neki i ostvariti, kao recimo Srbi za vreme Svetog Save, oslonjenog i uronjenog u svetopredanjsku tradiciju Ćirila i Metodija.

Misija Ćirila i Metodija je udarila osnove za krajnji cilj autokefalije crkve i stvaranja naroda kao zavetnih zajednica. Ćirilo i Metodije su bili u početku tog procesa i odradili možda i najznačajniji njegov deo. Oni su ispoštovali metodologiju hrišćanske misije koja podrazumeva prevođenje Biblije i bogoslužbenih tekstova, zatim služenje Liturgije na jeziku naroda kom se propoveda. Potom se radilo na osposobljavanju učenika i sveštenika iz lokalne sredine i zidanje hramova, što je sve širilo i učvršćivalo novopropovedanu veru. Krajnji cilj je bio, kao što je rečeno, autokefalija i stvaranje zavetnih zajednica, identitetski autentičnih ali vezanih sakramentima i duhom za Vaseljensku crkvu. Ovim radom Ćirilo i Metodije su omogućili Slovenima (naravno onima koji hoće) participiranje u životu crkve, ili u životu novog modela bitisanja koji donosi Novi Zavet, nova realnost Hristove propovedi.

Pokrštavanje Slovena je bila akcija crkve, Carigradske patrijaršije koju je u tom trenutku potpomogla i država sa svom logistikom koju je posedovala. Na prvom mestu treba istaći da su misiju sproveli ljudi sa Visoke škole u Carigradu čiji je prvi čovek bio Patrijarh Fotije. Misija je zahtevala univerzitetski obrazovane ljude, multidisciplinaran pristup što su mogli da izvedu samo univerzitetski obrazovani ljudi, a istovremeno i uronjeni u svetačko predanje. Univerzitet u Carigradu je bio reprezentativan. Na njemu se učila teologija, filozofija, filologija, matematika, astronomija, retorika i druge nauke, sam Konstantin (Ćirilo) je završio teologiju i filozofiju. Takve univerzitete Zapadna Evropa će dobiti tek nekoliko vekova kasnije. Sve u svemu misija je delo najučenijih i najsvetijih ljudi toga doba i otud njen veliki uspeh.

Istorijske prilike su doprinele da se definiše uloga crkve u vizantijskom društvu što je kasnije prenošeno i u crkveno-državne odnose u državama vizantijsko civilizacijskog kruga. Posle ikonoboračkih careva, koji su u pojednostavljenom sistemu videli sebe kao prosveštenike – verske poglevare, crkva je definisala svoju autonomiju o okviru države. Autonomija tadašnja nije tipa sekularne odvojenosti koja je zastupljena u modernom svetu. Ona je značila da je crkva zajednica nadsvetovnosti koja brine o duhovnom i okuplja ljude, ne u vremenom kao država, nego u zavetnoj zajednici predodređenoj na eshaton, onaj krajnji cilj koje znači egzistenciju posle istorije u zajednici okupljenoj oko Svete Trojice.

No, u vreme ikonoboračkih careva u VIII veku, naročito Lava i Konstantina, kada je država gonila crkvu, došlo je do udaljavanja Rima i Carigrada. Tada pravoslavne Pape su se udaljile od vizantijskih careva, ali i carevi od Papa. Rezultat toga je bio da su vizantijski carevi oblasti Ilirika i Južne Italije izmestili iz ingerencija Rima i stavili u interesnu sferu Carigradske patrijaršije. Ovo je imalo značaja za buduću misiju jer je područje Ilirika oblast koju su naseljavali Sloveni. Otud je bilo sukoba sa Rimom, a pogotovo sa franačkim episkopima oko interesnih sfera, ali ti sukobi su se nastavili i u budućnosti. Praktično, tek je Sveti Sava Srbima dao konačan odgovor na tom raskršću vezavši ih duhovno za Carigrad, ali izgradivši autokefalnu crkvu.

Još jedna stvar, kao rezultat sukoba Rima i Carigrada tokom ikonoboračke krize, je bitna. U to vreme počinje uspon mlada Franačka imperija. Pod Pipinom Malim Papa dobija svoje parče teritorije a pod Karlom Velikim, koga je Papa krunisao za cara, rimski pontifeks dobija alternativno carstvo na kog počinje da se oslanja sve više ignorišući Vizantiju. Sukob je tinjao tokom IX veka, ali je u krajnjoj liniji rezultirao konačnom rascepu 1054, ne samo crkava nego i dva modela poimanja sveta. Sve ovo je bitno shvatiti da bi se osvetlila misija solunske braće, njihovi sukobi sa franačkim sveštenstvom oko interesnih sfera, zalaganje nasuprot latinskim sveštenicima za bogosluženje na narodnom jeziku, kao i odlasci i pokušaji “lobiranja” kod Pape upravo za slovensko bogosluženje.

Sve u svemu, posle ikonoboračke krize crkva se izborila za svoj status u državi i za ostvarenje svoje misije u svetu. Ta misija je zajednica naroda i pojedinaca u nadsvetovnosti, u duhu ljubavi kao savezom savršenstva, zavetnoj zajednici usmerenoj ka eshatonu. I tek tada su se stekli uslovi za ovako veliki misionarski poduhvat kakav je izvela mnogoljudna ekspedicija crkve na čelu sa Ćirilom i Metodijem.

Filološki i naučni aspekti misije

Naši su se ljudi odrekli paganstva i pridržavaju se hrišćanskog zakona, ali mi nemamo takvoga učitelja koji bi nam na našem jeziku pravu hrišćansku veru objasnio da bi i druge zemlje, videći to, nas sledile. Zato nam pošalji, gospodaru, takvog episkopa i učitelja. Jer od vas polaze uvek na sve strane dobri zakoni“; odnosno: „Božijom milošću zdravi smo i k nama su došli mnogi učitelji-hrišćani od Vlaha i od Grka i od Nemaca, učeći nas različito. A mi Sloveni smo prost puk i nemamo nikoga koji bi nas uputio na istinu i razumno objasnio. Zato, dobri gospodaru, pošalji takva muža koji bi nas uredio u svakoj pravdi“ – reči su koje se u Žitiju Ćirilovom i Žitiju Metodijevom pripisuju moravskom knezu Rastislavu, a njegovom pozivu vizantijskom caru Mihajlu III danas se pripisuje važnost i vrednost prvog koraka ka stvaranju prvog književnog jezika Slovena, staroslovenskog jezika, i njihovog pisma. Takođe, iz pomenutih žitija saznajemo i da je car poslao svoje misionare koji su imali iskustva i uspeha u širenju hrišćanstva, braću Konstantina, u monaštvu Ćirila, i Metodija.

Pre samog polaska u Moravsku pred braćom je bio zadatak koji je zahtevao veliki trud, veliko znanje i snalažljivost – da bi uopšte bili sposobni da šire hrišćanstvo među Slovenima oni su morali znati njihov jezik, stvoriti pismo za taj jezik i prevesti najosnovnije bogoslužbene knjige neophodne za poimanje vere i uspostavljanje crkvenog života. Procenjuje se da im je za to bilo potrebno oko godinu dana. Od velikog značaja pri tom radu bila je činjenica da je Ćirilu i Metodiju bio poznat jezik Slovena koji su živeli u okolini Soluna, tako da su imali dobru osnovu za rešavanje zadatka koji je bio pred njima. S tim u vezi u nauci je bilo postavljeno pitanje o poreklu prvog slovenskog književnog jezika, na koje su data dva odgovora, tzv. panonska i makedonska teorija – zastupnici prve, Jernej Kopitar i Franc Miklošič, bili su stava da je osnova za staroslovenski jezik uzeta od panonskih Slovena, dok je zastupnik druge, Vatroslav Jagić, bio mišljenja da je reč o dijalektu makedonskih Slovena iz okoline Soluna, koji su Ćirilo i Metodije zapravo poznavali od malena. Druga teorija je, dakle, ona koju danas smatramo tačnom.

Prva slovenska azbuka, glagoljica, koju je Ćirilo sastavio po mnogo čemu je originalna tvorevina, a prilikom njenog oblikovanja Ćirilo je iskoristio znanje drugih pisama, pre svega jevrejskog, samarićanskog, jermenskog i koptskog. Ćirilo je svim slovenskim glasovima pronašao znakove i tako stvorio fonetsko pismo. Struktura glagoljice se pokazuje kao veoma zanimljiva – ona počinje slovom a u obliku krsta, čime se na jedan simboličan način pokazivalo da su novi jezik koji se uvodi u crkvu i novo pismo kojim se pišu liturgijske knjige – hrišćanski, ravnopravni sa jevrejskim, grčkim i latinskim, sposobni da se na njima vrši služba Bogu.

U kultnim spisima posvećenim Ćirilu i Metodiju, tačnije u Žitiju Ćirilovom, Žitiju Metodijevom, u Pohvalnom slovu Ćirilu i Metodiju, kao i u prvoj slovenskoj filološkoj raspravi, u Slovu o pismenima, Crnorisca Hrabrog, Ćirilo se imenuje kao sastavljač azbuke, glagoljice, dok se u ostalim delima, koja pripadaju ovom skupu, autor ne spominje.

Nakon što je pismo stvoreno, sastavljeno, prešlo se na prevođenje neophodnih bogoslužbenih knjiga. Prve reči Jevanđelistara „Iskoni be slovo“, tj. „U početku bi reč“, ujedno su i prve bogoslužbene reči koje su Sloveni čuli na svom, maternjem jeziku i tako su, kao i Grci, Kopti, Sirijci, Jermeni, Gruzini, dobili liturgijsku knjigu i službu na živom, govornom jeziku. Prevođenje na slovenski jezik zahtevalo je dodatni napor kada je reč o leksici i sintaksi. Doskora mnogobošci, Sloveni nisu imali leksički fond neophodan za prevođenje hrišćanske literature, kao ni razvijena sintaksička sredstva. Tako su neke grčke reči iz crkvene, teološke terminologije, poput apostol, jevanđelje, psaltir, anđeo, preuzete, presađene u slovenski jezik.

Kada je reč o sintaksi, onda kada nisu imali odgovarajući slovenski model, oslanjali su se na grčki. Na taj način je stvaralačkim radom Ćirila i Metodija jedan slovenski dijalekat leksički i sintaksički obogaćen i za kratko vreme uzdignut na nivo književnog jezika. Karakteristike prevodilačkog rada Solunske Braće, pri čemu je pokazano duboko poznavanje i slovenskog i grčkog jezika, upućuju na to da su oni morali biti bilingvalni, što je neke istraživače njihovog dela navelo da pretpostave da je reč o potomcima iz mešovitog braka, tj. da je majka Ćirila i Metodija bila slovenskog roda. To, međutim, s obzirom na nemogućnost dokazivosti, ostaje samo hipoteza.

Zanimljivo je kako je stvaranje novog, slovenskog, pisma i prevođenje na slovenski jezik opisano u Žitiju Ćirilovom i Žitiju Metodijevom. Nepoznati pisac beleži: „Filosof onda otide i po svom starom načinu oda se molitvi zajedno sa svojim saradnicima i uskoro mu se javi Bog, koji uvek posluša molitvu slugu svojih. I tada sastavi slova i poče pisati jevanđeljsku besedu: ‘U početku beše reč, i Reč beše u Boga, i Bog beše reč’“; odnosno: […] „predadoše se molitvi zajedno sa drugima koji su bili istog duga kao i oni. I tu otkri Bog Filosofu slovenske knjige, i onda stvorivši slova i sastavivši besedu, krene na put u Moravsku uzevši Metodija“. Shvatanje posedovanja znanja kao izliv Božije blagodati, koja se zadobija iskrenom molitvom verujućeg, sasvim je u skladu sa predstavom o Bogu kao izvoru svakog dobra karakterističnom za srednjovekovnog čoveka. Najstariji pesnici i učenici Solunske Braće opevaju slovenski jezik kao neposredan dar Svetoga Duha. Međutim, ovakvo poimanje znanja i pre svega znanja jezika može se dovesti u vezu sa novozavetnom pričom o Hristu koji je na dan Pedesetnice poslao Svetoga Duha na apostole, što se pripoveda u Delima apostola (II) i opeva u poeziji za bogosluženje u Nedelji svete Pedesetnice. Prema tom novozavetnom tekstu u apostole su tada ušli plameni jezici i oni su progovorili na jezicima koje do tada nisu znali, a sve zarad širenja hrišćanske vere.

Bitno je još jednom istaći da su Ćirilo i Metodije preveli najneophodnije bogoslužbene knjige – početak Jevanđelja po Jovanu, Psaltir, Apostol, neke crkvene službe, a sam Metodije i Nomokanon, Otačnik i Stari zavet. Zahvaljujući njihovom radu Sloveni su mogli da slušaju službu na svom jeziku, što je značilo ravnopravnost sa ostalim članovima hrišćanske zajednice, kao i sticanje svojevrsne kulturne, duhovne slobode.

Koliko je stvaranje slovenskog pisma i omogućavanje bogosluženja na slovenskom jeziku zapravo bila velika i značajna stvar u životu Slovena, ne samo političkom, nego i kulturnom i duhovnom, pokazuju činjenice koje svedoče o borbi Ćirila i Metodija za opstanak i život tog pisma i tog jezika koju su vodili sa predstavnicima nemačkog sveštenstva, tzv. trojezičnicima, zastupnicima teorije da se bogosluženje može vršiti samo na grčkom, latinskom i hebrejskom jeziku.

U samom Svetom pismu možemo sagledati određenje jezika, tj. višejezičnosti među ljudskim rodom – pogledamo li Stari zavet i priču o Vavilinskoj kuli (Knjiga postanja), videćemo da se višejezičnost javlja kao kazna narodima za njihovu gordost oličenu u nameri da sazidaju kulu do neba i osvoje nebeski presto, da postanu ravni Bogu; pogledamo li Novi zavet, priču o Isusu i njegovim učenicima nakon vaskrsenja, videćemo sasvim drugačiju prirodu i svrhu višejezičnosti – sposobnost apostola da govore, da propovedaju, da misionare na raznim jezicima blagodat je Svetoga Duha koja im omogućava da ujedine sve hrišćane, da od mnoštva, od različitosti, postane jedno, da sva zemlja slavi Gospoda. „Novozavetno govorenje raznih jezika došlo je kao dar Svetog Duha, koji treba da obnovi nekadašnju saglasnost, o čemu se peva u jednoj stihiri na bogosluženju posvećenom Pedesetnici: ‘Nekada jezici biše pomešani zbog drskog građenja kule; a danas jezici mudro zabesediše slave radi poznanja Boga. Tamo Bog osudi zločaste zbog greha njihova; ovde Hristos posvetli ribare Duhom. Tada se (str. 549) stvori nesaglasnost za kaznu; sada se obnavlja saglasnost na spasenje duša naših’.“ (str. 550) (Trifunović) Na tom novozavetnom sagledavanju jezika počivala je i Ćirilova i Metodijeva odbrana slovenskog jezika, pisma i njegove upotrebe u crkvenom životu.

Rad Solunske Braće među Slovenima je bio prepoznat i cenjen – u kultnim spisima koji su im posvećeni Ćirilo i Metodije se nazivaju nastavnicima, učiteljima, učiteljima svih krajeva, a iznad svega novim apostolima i ravnoapostolima. Prema Enciklopediji pravoslavlja pojam apostol najčešće se koristi za dvanaestoricu Hristovih učenika. Apostolstvo u isti mah znači i učiteljstvo. Apostol Pavle u Prvoj poslanici Korinćanima (12, 38) govori o tome da je Bog u Crkvi postavio najpre apostole za poučavanje, a potom i druge koji im u tome pomažu – učitelje, didaskale. Ćirilo i Metodije su tako, spram onoga što su za Slovene učinili i za šta su se borili, po ugledu na Hrista, učitelji cele vaseljene, a njihovi učenici su novi apostoli, što ih pridružuje najznačajnijim ocima, učiteljima crkve (str. 352). U vezi sa tim je i čitava paleta metafora i simbola svetlosti koja se u delima njima posvećenim nalazi, a kojom se njihov trud vidi kao prosvetljenje, obasjavanje slovenskog naroda svetlošću razuma hrišćanske vere koji se javljaju kao potpune suprotnosti u odnosu na mrak paganstva i nepismenosti. Možemo izdvojiti samo neke, najupečatljivije, kao što su: sinu blagovernošću i lepotom kao sunce lukavstvo besovo izgoneći i paganski mrak osvetljavajući božanstvenim zrakama; prosvetlivši kao svetilo, svetlodavac te Bog naš čitavom svetu javi učitelja i posla te da učiš omračene knjigama zakona narode zapadne; jakim umom i bogonadahnutim učenjem, prosvetljavajući svet presvetlim sjajem, optekao si kao munja vaseljenu, Ćirilo sveti, sejao si presvetlo slovo Božije na zapadu i severu i moru i jugu, svet prosvetljujući učenjem, sveti. „U Pohvali Svetom Ćirilu i Svetom Metodiju potpunije se određuje apostolski sadržaj: ‘Bejaše mu dat dar duhovni, kao i apostolu, da jezike govori’. Apostolska blagodat, koju slovenski pesnici spajaju sa Ćirilovim imenom, nosi izvorno značenje jezika kao dara Svetoga Duha: ‘Apostolima jednaku blagodat prečistoga Duha primivši, oče, ispunio si sav svet pobožnošću i sa radošću si poučavao’. ‘Apostolsku blagodat neoskudno si primio od Boga’. (str. 548) (Trifunović)

U vezi sa tim je i poređenje Ćirila i Metodija sa apostolom Pavlom, ali i Mojsijem, kao donosiocem svetlosti zakona Božijeg Jevrejima, kao i poređenje sa Solomonom kao onim koji je blagosloven velikom mudrošću.

Rad Ćirila i Metodija posle njihove smrti nastavili su njihovi učenici. Proterani iz Moravske jedni su krenuli putem Jadranskog mora i staroslovenski jezik zahvaljujući njima je dopreo do Istre i Dalmacije sa ostrvima, dok su drugi, među njima najpoznatiji Kliment, Naum i Angelar, pošli pravcem Dunava na jug prema Beogradu, Preslavu, Ohridu. Tako su na Balkanu u desetom veku osnovana dva književna središta: Ohridski i Preslavski. U tom periodu se rađa i ćirilica, novo pismo Slovena. Smatra se da je nastala između 885. godine, kada učenici napuštaju Moravsku, i 993. iz koje je najstariji datirani ćirilski natpis, Natpis cara Samuila. Ćirilica je nastala iz tradicije pisanja slovenskog jezika grčkim alfabetom, koja je postojala i pre Moravske misije – 24 grčka slova alfabeta dopunjena su novim slovima iz glagoljice kojima su se obeležavali tipično slovenski glasovi. Iz Ohrida i Preslava staroslovenska pismenost se grana među balkanskim Slovenima, a u srpske zemlje ona je prvenstveno dolazila iz Ohridskog centra. Kada je reč o kanonu staroslovenskih spomenika pisanih ćirilicom treba navesti Savinu knjigu, Eninski apostol, Suprastaljski zbornik, Odlomke Undoljskog, Hilandarske listiće, Zografske listiće i Temnićki natpis, najstariji ćirilski spomenik kod nas.

Na osnovu svega rečenog može se stvoriti ideja, makar u obrisima, svega onog što su Ćirilo i Metodije značili za slovensku, a samim tim i srpsku kulturu i duhovnost. „Ćirilometodijevsko propovedanje hrišćanstva imalo je uspeha kod Srba. Ono je osvojilo Nemanjin dvor, na kome je čitan životopis Sv. Ćirila, iz kojeg se mogla saznati uloga velikomoravskog kneza Rastislava na omogućavanju rada Slovenskoj Braći među Zapadnim Slovenima (str. 9). Neki su čak mišljenja da je Nemanjinom sinu, po moravskom knezu Rastislavu, dato ime Rastko (str. 9). Da su Srbi od najranijih vremena bili svesni veličine njihovog poduhvata potvrđuju i činjenice proslavljanja Solunske Braće, zatim pomeni Solunske Braće u starim srpskim rodoslovima i letopisima. Stavljajući u isti red Solunsku Braću i dve izuzetne ličnosti naše istorije – Svetoga Savu, prvog srpskog arhiepiskopa, i Stefana Prvovenčanog, prvog srpskog kralja – naši letopisci su umeli da na pravi način ocene njihov značaj i za našu i za opšteslovensku istoriju (str. 417).

S tim u vezi je i prikazivanje Ćirila i Metodija u ikonografiji. U manastiru Morači čuva se značajna ikona slikara Kozme iz vremena oko 1640, na kojoj su s prednje strane prikazani Sveti Sava, Sveti Simeon, kralj Stefan, osnivač Morače, i Sveti Ćirilo Filozof, a iznad njih Hristos, koji ih obema rukama blagosilja, dok je na drugoj strani ikone prikazano Uspenije Bogorodice. Sveti Sava je prikazan u arhijerejskoj odeždi, a Sveti Simeon i Sveti Ćirilo u shiminičkoj rizi. Sveti Simeon drži u ruci cinober krst, a Sveti Ćirilo svitak. Stavljajući osnivača slovenske pismenosti, ravnoapostola Svetog Ćirila, zajedno sa osnivačem srpske države, osnivačem srpske pravoslavne autokefalne crkve, osnivačem manastira Morače, veoma jasno je pokazano koliko se zapravo cenio i poštovao, smatrao bitnim, misionarski rad Solunske Braće. Sagledamo li taj rad iz perspektive pripadnika srpske pismenosti, književnosti i kulture danas, možemo samo potvrditi ono što je nepoznati autor u Žitiju Ćirilovom pre toliko vremena zabeležio – da smo dolaskom Ćirilovim i dolaskom Metodijevim primili dar veći i dostojniji nego sve zlato i srebro, i drago kamenje, i prolazno bogatstvo.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja