SRPSKO DRUŠTVO U VOJVODINI U PRVOJ POLOVINI 19. VEKA

26/06/2021

Autor: dr Miloš Savin, istoričar

Da bi smo uopšte govorili o srpskom društvu u Vojvodini neophodno je sagledati istorijske tendencije koje su doprinele veoma kompleksnoj slici Evrope, posebno Habzburške monarhije u prvoj polovini 19. veka. Evropa i njene, prevashodno zapadne sile predvodnice imale su ubedljivu dominaciju nad savremenim civilizacijama u procesu industrijalizacije, građenja nacija, kolonijalizmu, imperijalizmu i tako će biti sve do Berlinskog kongresa. Najznačajnija odrednica evropske istorije ipak je bila politička moć. Ostatak Evrope se mučio sa prevazilaženjem svoje političke i privredne nerazvijenosti, koja je bila posledica reakcionarne i konzervativne politike. Feudalna aristokratija patila je od hroničnog deficita političkog legitimiteta, a liberalna građanska klasa, iako ekonomski osnažena, bila je bez političkog uticaja. S druge strane, deprivirani radnički pokret počinje intenzivnije da izražava svoju političku ideologiju. Iznad svega toga je pojava nacionalizma, posebnog fenomena koji će stvoriti nove države definisane jezičkim i kulturološkim granicama, a ne osvojenim teritorijama, kao što je to ranije bio slučaj. Ove istorijske tendencije doprinele su velikim promenama na karti Evrope, koje će se tek odigrati u 19. veku. Napoleonovom pobedom kod Austerlica 1805. godine Sveto rimsko carstvo prestalo je da postoji i nastupio je period Meternihovog apsolutizma. Meternihova spoljna politika počivala je na pretpostavkama da je najveća pretnja bečkom sporazumu Francuska, a najveći problem – bezbednost Nemačke i Italije. Pretpostavke su se pokazale pogrešnim. Pretnja opstanku Austrije dolazila je iz Rusije, a najozbiljniji problem postalo je Istočno pitanje. Sudbinu Srednje Evrope su, u Meternihovo vreme a i kasnije, formirali sukobi klasa i institucija, a ne pametne ideje.

Tokom 19. veka došlo je do konstituisanja evropskih nacija, stvaranja nacionalističkih ideologija, modernizacije načina ratovanja u tehničkom i strategijskom smislu, nestanka osmanske opasnosti… Sve je to menjalo istorijske perspektive za opstanak jedne nadnacionalne i multikonfesionalne imperije, kao što je bila Habzburška monarhija. Habzburška monarhija bila je složena i kompozitna zajednica istorijskih pokrajina nejednakih geografskih, verskih, mentalitetskih, etničkih, društvenih i ekonomskih karakteristika. Svaka od tih istorijskih pokrajina nastojala je da ostane što je moguće više samostalna, pod autoritetom Habzburga. Društvo je bilo čvrsto socijalno strukturisano i jasno hijerarhijski podeljeno, a zasnivalo se na dvema suprotstavljenim grupama – privilegovanoj aristokratiji i crkvenom kleru s jedne i diskriminisanim masama naroda, bez političkog i društvenog uticaja s druge strane. Habzburški vladar bio je ključni integrativni i kohezioni faktor, ali i primarna institucija vlasti u Monarhiji. Inače, Habzburgovci su bili najveća dinastija moderne istorije i bez obzira na to što se čitava istorija Srednje Evrope vrti oko njih, ova dinastija nije ostala ukorenjena ni u jednom posebnom regionu ili narodu. Habzburška carevina, kao takva, opstajala je vekovima, koristeći različite legitimacijske obrasce. Nedovršena centralizacija i odsustvo jedinstva među tom specifičnom zajednicom naroda determinisali su politiku, okarakterisanu kao „vladanje pomoću saglasnosti“.

Kakve su bile istorijske perspektive za srpski narod pod Habzburzima, u ovim burnim vremenima? Treba napomenuti da istorijski izvori pominju Srbe kao brojniju grupu na ovoj teritoriji u 13. veku, a njihov broj se povećava u 15. i 16. veku. Inače, Sloveni su ovaj prostor Panonske nizije naselili još tokom 6. i 7. veka. Ugarski kraljevi pozivali su Srbe sa Balkana da se doseljavaju u Ugarsku radi popunjavanja vojske i očuvanja granice od osmanskih napada. Ugarska državna elita nikada nije želela da Srbima odobri teritorijalnu autonomiju, plašeći se stvaranja države u državi, ali razni narodi su ipak uživali određene privilegije. U 18. veku ustalila se granica na Dunavu između Osmanskog carstva (čiji je Srbija bila najseverniji deo) i Habzburške monarhije. Kada su se sredinom 18. veka ratne akcije proredile i stanje se stabilizovalo, srpsko stanovništvo u južnim delovima Habzburške monarhije počelo je da zahteva proširenje svojih ranijih privilegija i prava. Srbi su na području današnje Vojvodine masovno naseljavali Granicu, koja je tokom 18. veka znatno redukovana na područja južnih delova Banata, Bačke i Srema. Kako bi se sprečio odlazak Srba u Rusiju, formirani su Velikokikindski distrikt u Banatu, Potiski distrikt u Bačkoj, kao i komorski dominijum u Sremu, sa povoljnijim uslovima za opstanak nego u ugarskom feudalnom provincijalu. Srbi su činili značajan deo populacije slobodnih kraljevskih gradova Novog Sada, Sombora i Subotice, koji su bili izuzeti iz feudalnog sistema, a određene slobode, uključujući i pravo na otkup vojne službe, imali su i gradovi na području Granice.

Najznačajniji politički skup na kome Srbi traže i svoju zasebnu teritorijalnu jedinicu na čelu sa vojvodom, bio je Temišvarski sabor 1790. godine. Tokom prvog veka od dobijanja privilegija srpski mitropoliti tražili su od Beča posebnu autonomnu teritoriju. Krajem 18. veka, na predlog budimskog senatora Jovana Muškatirovića, dolazi do prvih pokušaja da se srpske privilegije uklope u ugarske zakone. Prvi srpski mitropolit koji se zalagao za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarsko zakonodavstvo upravo je bio Mojsije Putnik. Ova činjenica opovrgava tezu Save Tekelije da je Putnik inicijalno dobio zadatak da napravi raskol između Srba i Mađara za račun Beča. Predvođeni mitropolitom Mojsijem Putnikom, Srbi su od cara Leopolda II zatražili da im odobri održavanje jednog srpskog narodno-crkvenog sabora, raspravnog karaktera, na kome bi mogli da formulišu svoje političke zahteve. Iako je mitropolit Mojsije u međuvremenu preminuo, car je dozvolio sazivanje sabora do čega je došlo 1790. godine u Temišvaru. Srbi su na Temišvarskom saboru zatražili da im se na području Banata dodeli posebna teritorijalna autonomija, odnosno, Vojvodina. Na istom saboru za novog karlovačkog mitropolita izabran je dotadašnji budimski vladika Stefan Stratimirović. Među poslanicima bilo je više teritorijalnih koncepcija koje su, uglavnom, uključivale teritorije Banata, Bačke, Srema i Slavonije. Međutim, Banat je bio najpogodniji s obzirom na to da nakon povlačenja osmanske vlasti još nije bio zvanično inkorporiran u državno-pravni sastav Ugarske. Zahteve za konstituisanje autonomne srpske teritorije Leopold II je načelno prihvatio, ali do formiranja Vojvodine nije došlo.

Sama činjenica da je odobren srpski sabor i da je zatražena teritorijalna autonomija, antagonizirala je ugarsku vladajuću klasu. S obzirom na to da se ugarski kancelar, grof Palfi, žestoko usprotivio srpskoj autonomnoj teritoriji, austrijski car je definitivno uvažio predlog nekadašnjeg hrvatskog bana, Franje Balaša, da Srbi na području Ugarske ne dobiju teritorijalnu autonomiju, već posebnu dvorsku kancelariju koja bi se starala o njihovim potrebama. I formiranje Ilirske dvorske kancelarije izazvalo je nezadovoljstvo ugarske feudalne elite, a Ugarski sabor je već 1791. doneo odluku o inkorporiranju teritorije Banata u svoj županijski sistem. Bitno je ipak napomenuti da su Srbi iste godine zakonski proglašeni za ravnopravne građane Ugarske. Kao što je Marija Terezija 1777. ukinula raniju Ilirsku dvorsku deputaciju, tako je Franja I već 1792. ukinuo Ilirsku dvorsku kancelariju i njen delokrug rada ponovo potčinio Ugarskoj dvorskoj kancelariji. Zahtevi Temišvarskog sabora ostali su samo mrtvo slovo na papiru. Ipak, Temišvarskim saborom su, u političkom smislu, postavljeni temelji autonomnih zahteva i težnji za formiranjem srpske Vojvodine. Upravo se Temišvarski sabor može smatrati i krajem poliglotne i etnički pluralne Ugarske, pošto ugarska vladajuća elita uviđa neophodnost jezičke unisonosti kao platforme za buduću političku homogenizaciju i pokušaje konstituisanja jednojezične političke nacije kao ključnog faktora vlastite strukturne dominacije.

Politički život srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji u vreme duge i reakcionarne vladavine Franje I (1792–1835) bio je prigušen i sveden na usku crkveno-školsku problematiku. Kulturni život se razvijao u senci Franjinog i Meternihovog apsolutizma i konzervativnih nazora karlovačkog mitropolita Stevana Stratimirovića (1790–1836). Carstvom je vladala stroga cenzura, a prelaskom Meterniha sa mesta glavnog austrijskog diplomate na poziciju kancelara stvorena je policijska država. Razgranata je mreža špiclova – tajnih policijskih agenata, koji su razvili metod potkazivanja. Režim je strahovao od liberalizma, demokratije i nacionalizma koji su se širili Evropom. Na Požunskom saboru 1792. godine Srbi su proglašeni za ravnopravne građane Ugarske, a mitropolitima i episkopima dato je pravo učešća na saboru. Te odluke nisu dosledno sprovođene, pa su Srbi i dalje bili zapostavljeni i na saboru i po županijama, koje su ih nerado primale u službu, naročito ako nisu bili plemići. Držeći se Bečkog dvora i privilegija, srpska jerarhija, posebno za vreme Stratimirovića, nije bila mnogo zainteresovana za učešće na Ugarskom saboru, iako je morala da prati njegov rad. Srpsko javno mnjenje je više očekivalo od tog sabora, pa je vršilo pritisak na mitropolite da se angažuju u saborskom radu, kako bi se liberalne reforme u pogledu verskih i društveno-ekonomskih odnosa primenile i na Srbe u Ugarskoj. Mitropoliti Stevan Stanković i Josif Rajačić delimično su pošli tim putem i učestvovali u radu sabora na kom je Rajačić 1843. godine izgovorio čuvene reči o zapostavljenosti Srba u pogledu primanja u službe i njihovog napredovanja, čime je samo izrazio ogorčenje građanske inteligencije potisnute od nemačkog i mađarskog elementa u državnoj upravi, sudstvu i magistratima. Što se tiče srpskog narodno-crkvenog sabora, on nije sazvan nijednom za vreme mitropolita Stratimirovića. Sazivanje sabora nisu želeli ni Dvor, ni Stratimirović, koji nije rado sazivao ni Sinod, želeći da apsolutistički upravlja crkvom i narodom i da onemogući uvođenje svetovnih lica u konzistorije, odnosno da smanji uticaj građanstva na crkvu. Prvi sabor održan je tek godinu dana posle njegove smrti, kada je novembra 1837. godine episkop Stevan Stanković izabran za mitropolita. Narodni predstavnici, prvenstveno iz redova građanstva, želeli su da taj sabor pretvore u „raspravniˮ, kako bi se narodne tegobe i zahtevi mogli uzeti u razmatranje. Smatralo se da je došlo vreme „da se što zakonim putem po zahtevanju vremenaˮ učini za „izobraženje narodaˮ, a što se ne može postići ni preko županija ni preko regimenti, nego samo preko narodnog sabora koji može biti pravi tumač želja celokupnog srpskog stanovništva u Monarhiji. Car nije dozvolio održavanje raspravnog sabora ni tada, ni posle smrti mitropolita Stankovića, nego samo izborni sabor 1842. godine na kom je vršački episkop Josif Rajačić izabran za mitropolita. Rajačić je, kao kandidat odan Dvoru, imao podršku oficira ali i omladine koju carski komesar ipak nije pustio na sabor. Narodni predstavnici su nastavili da insistiraju na raspravnom saboru koji je tek 1847. godine odobren, ali nije održan zbog revolucije koja je tok događaja okrenula u drugom pravcu.

Srpski kulturno-politički život tog vremena oblikovale su dve struje. Možemo ih nazvati: starija konzervativa i novija liberalno-demokratska struja. Konzervativci su se zalagali za materijalno obezbeđenje sveštenstva i jačanje njegovog uticaja na narod, na očuvanje crkveno-školske autonomije na bazi srpskih privilegija i na redovnije zasedanje narodno-crkvenog sabora. Takav stav odgovarao je crkvenoj jerarhiji, carskim oficirima i onom delu građanstva koje se dobro snalazilo u okvirima feudalizma, pa im je bilo stalo do konzerviranja i očuvanja postojećih društvenih odnosa. Ti slojevi su se suprotstavljali novim, liberalnim i demokratskim strujanjima, pa i Vukovoj reformi jezika i pravopisa, koja je vodila demokratizaciji kulture i uklanjanju feudalnog duha iz nje. Predstavnici liberalnog građanstva ustali su protiv prevelikog uticaja sveštenstva na narod, tražeći da ono bude „s nama i pored nas, a ne osim nas, i nad namaˮ. Polazeći od uverenja da „značaj narodaˮ ne stoji u religiji nego u jeziku, srpski intelektualci su smatrali da je jezik jedino sredstvo za očuvanje narodnosti, pa su na toj osnovi, braneći pravo na narodni jezik, pružili otpor mađarizaciji, koja je 30-ih i 40-ih godina 19. veka pogađala Srbe u Ugarskoj. Mađarsko plemstvo i Sabor nastojali su da mađarski jezik zameni crkveno-slovenski (slaveno-serbski) u crkvenoj administraciji, pa čak i u bogoslužbenim knjigama, i da bude uveden kao obavezan predmet u srpske gimnazije, te da postepeno postane jezik nastave i u osnovnim školama. Bez poznavanja mađarskog jezika, Srbima i drugim nemađarima bila su zatvarana ionako tesna vrata za ulazak u javne službe, sužavano je i ugrožavano polje njihove kulturno-prosvetne delatnosti, a srpska inteligencija je sumnjičena i optuživana da simpatiše ruski despotizam. Košutovu teoriju o Mađarima kao „političkom naroduˮ Srbi su odbijali, ali su se mirili sa mađarskim jezikom kao „diplomatičkimˮ, tj. kao jezikom državne administracije u Ugarskoj, umesto dotadašnjeg latinskog jezika.

U doba Marije Terezije i Josifa II, ugarski Srbi su imali dosta razvijeno osnovno školstvo, kao i ponešto nižih gimnazija. Pravih gimnazija i učiteljskih škola nije bilo, pa su srpska deca morala pohađati katoličke i protestantske gimnazije, što je u vreme borbe protiv unije bilo nepoželjno i sa verskog i sa nacionalno-političkog stanovišta. Zato je srpsko građanstvo želelo sopstvene srednje škole. Svojim sredstvima i uz podršku mitropolita Stratimirovića, Srbi su osnovali gimnaziju u Sremskim Karlovcima 1791/92. i u Novom Sadu 1810/16. godine. Osnivanjem učiteljske škole u Sentandreji 1812. i njenim prenošenjem u Sombor 1816. godine, stvoren je još jedan „Srbski pedagogijum”. Sve su to bila rasadništva srpske svetovne inteligencije koja će postepeno ulaziti u kulturno-politički život i na temeljima racionalizma 18. veka, kao i liberalizma svoje epohe, povesti borbu za nacionalni i kulturni preporod Srba u Monarhiji. Iako se zalagao za razvitak školstva, mitropolit Stratimirović mu je želeo dati konzervativni ton i podrediti ga svojoj, odnosno crkvenoj kontroli. Osnivanjem bogoslovije u Sremskim Karlovcima i klerikalnih škola pri episkopijama, želeo je da podigne kulturni nivo sveštenstva, koje bi bilo nosilac konzervativnog nacionalizma, kulta Rusije i odbrane pravoslavlja od unije, koja ni posle Josifovog patenta o toleranciji nije prestala da ugrožava srpsku pravoslavnu crkvu, naročito u oblasti Velikog Varadina i u Dalmaciji. U nastojanju da škole vezuje uz crkvu i u njima očuva narodni, odnosno slaveno-serbski jezik i ćirilicu, Stratimirović je pružao otpor germanizaciji koja se putem nemačkih škola i jezika sprovodila među u Srbima u Vojnoj granici. Pružajući otpor učiteljskim školama koje je pomagala država i davajući prednost školovanju učitelja u klerikalnim školama, on se sukobljavao s racionalistima na čelu s inspektorom srpskih škola Urošem Nestorovićem. Oni su želeli školu oslobođenu od uticaja crkve i moderniju nastavu, koja bi srpsku inteligenciju lakše uključila u savremena društveno-politička zbivanja, ali u duhu potpune lojalnosti Habzburškoj dinastiji, u čijem je interesu Nestorović predano vršio konfidentsku službu, potkazujući svoje protivnike kao rusofile opasne po Monarhiju.

Na prelasku iz 18. u 19. vek došlo je do pomeranja srpskog kulturnog centra iz Beča u Peštu, a zatim i u Novi Sad. Zbog pojačane cenzure, naročito posle 1807. godine, Beč je postao nepogodan da i dalje bude kulturno središte Srba, iako se baš u to vreme u njemu razvijaju slavističke nauke i aktivnost Vuka Karadžića. Pokretanje i izdavanje srpskih novina u Beču nailazilo je na velike teškoće: Serbskija novine Markidesa Pulja izlazile su samo od 1791. do 1792. godine, Slavenoserbskija vjedomosti Stefana Novakovića samo od 1792. do 1794. godine, a Novine serbske Dimitrija Davidovića i Dimitrija Frušića jedva su napunile deceniju (1813–1822) kad su zabranjene. Strujanje prema Pešti uzelo je maha kad je 1796. godine Stefan Novaković svoju ćirilsku štampariju, inače kupljenu od Kurcbeka, iz Beča preneo u Budim i prodao Univerzitetu zajedno sa privilegijom na štampanje srpskih knjiga. Postepeno dolazi do okupljanja srpske inteligencije u Budimu i Pešti. Tome doprinosi i činjenica da su peštanski i drugi vašari po Mađarskoj privlačili na stotine srpskih trgovaca i zanatlija iz svih krajeva, a posebno sa područja današnje Vojvodine i Slavonije. Dunav je direktno povezivao Novi Sad, Vukovar, Zemun, Pančevo, a indirektno i Osijek i druge gradove sa Peštom, Budimom i Požunom, središtima trgovine i vrhovnih ugarskih dikasterija – Namesničkog veća, Komore, Cenzorskog zvanja i Školskog inspektorata, kojima su Srbi morali da se obraćaju radi svojih verskih, školskih, ekonomskih i literarnih poslova. Značajnu ulogu imao je i Peštanski univerzitet, na koji su bogatiji građani slali svoje sinove, naročito na studije prava i medicine.

Počinje se razvijati i novosadski kulturno-politički centar, kao jedno od najznačajnih središta srpskog građanstva u Monarhiji. Novi Sad je imao najpovoljnije uslove da postane trajan kulturno-politički centar Srba u Monarhiji – sa preko 20 000 stanovnika, čiji broj se konstantno uvećavao, stotinama dućana i trgovina svih vrsta, jakim zanatstvom, razvijenom žitnom trgovinom i rečnim saobraćajem na severu do Pešte i Beča, a na jugozapadu do Karlovca i Jadrana i sa živim vezama sa Srbijom. Dosta razvijeno školstvo, a naročito srpska gimnazija, omogućili su okupljanje inteligencije na čelu sa slavistom Pavlom Šafarikom, Georgijem Magaraševićem, Milovanom Vidakovićem, Jovanom Hadžićem Svetićem…

U periodu od 1790. do 1848. godine, Srbi u Habzburškoj Monarhiji udarili su solidne temelje svom srednjem školstvu, ali su i dalje bili bez sopstvenog univerziteta, pa su produžavali školovanje izvan svoje sredine. Najveću tekovinu kulturnog razvitka kod Srba predstavljala je Matica srpska, osnovana 1826. godine, u čijoj su senci delovale brojne gradske čitaonice i kulturno-zabavna društva (diletantske pozorišne grupe, muzičke družine…), doprinoseći jačanju nacionalne svesti, naročito kod Srba u današnjoj Vojvodini. Od 1830-ih godina nad Srbe u Ugarskoj nadvila se opasnost mađarizacije, koju im je naturalo liberalno krilo u mađarskom nacionalnom pokretu, zbog čega se srpsko javno mnjenje moralo suprotstaviti Košutu, a tražiti podršku od Sečenjijeve umerene struje. Velike nade srpska štampa i umereno-konzervativna struja u srpskom pokretu polagala je u Narodno-crkveni sabor, ali se ni konzervativna ni liberalna struja nisu odricale učešća na Ugarskom saboru. Na taj način su želeli sprečiti da se o Srbima rešava i odlučuje bez njihovog prisustva. Istovremeno, tekao je i proces odvajanja Srba i Rumuna unutar zajedničke crkveno-političke organizacije – Karlovačke mitropolije, koji je mestimično dobijao vrlo drastične oblike i predskazivao raspad zajednice koja je trajala preko jednog veka.

U ovom periodu dolazi do pokretanja srpsko-rumunskog crkvenog spora, pošto su i pravoslavni Rumuni potpadali pod jurisdikciju srpskog karlovačkog mitropolita. Naš čuveni istoričar, akademik Slavko Gavrilović, to je precizno definisao na sledeći način: „Dok se srpsko društvo branilo od mađarizacije, njegova crkvena jerarhija i širi krugovi konzervativnijeg građanstva, okupljenog u crkvene opštine, borili su se protiv rumunske inteligencije i dela klera, koji su želeli promenu odnosa u karlovačkoj mitropoliji i, u krajnjoj liniji, raskidanje srpsko-rumunske verske, pa i kulturno-političke simbioze u Banatu i Ugarskoj”.

Rumuni su smatrali da Srbi ne vode dovoljno računa o njihovom obrazovanju i nacionalnom razvoju. Stratimirović je, pak, Rumune sumnjičio za sklonost uniji i saradnji sa katolicima, te da Rumuni moraju da budu zahvalni Srbima koji su svoje privilegije iskoristili i za njih, pošto prema njegovom mišljenju Rumuni nisu imali ni sopstveno plemstvo, ni izgrađen građanski stalež, dok su rumunski seljaci bili na dnu civilizacijske skale. Među Srbima u Ugarskoj je dominiralo mišljenje da bi razilaženje sa Rumunima bilo obostrano štetno, pošto su i jedni i drugi bili izloženi mađarizaciji i unijaćenju. Deo srpske javnosti smatrao je da se po svaku cenu mora odupreti rumunskim težnjama, dok je drugi deo smatrao da treba prihvatiti realnost, ali se pravovremeno pripremiti da deoba bude u srpskom interesu, pošto su skoro sve crkve i prosvetne institucije bile izgrađene novcem srpskih dobrotvora. Rumuni su u početku tražili uvođenje crkvene službe na svom jeziku. Razvojem rumunske intelektualne elite došlo je do zahteva za potpunom ravnopravnošću u okviru jedinstvene crkvene organizacije, a potom i samostalnosti. U Aradskoj, Vršačkoj i Temišvarskoj eparhiji, Rumuni su bili brojniji od Srba i počeli su da preuzimaju crkvene opštine. Stratimirović je tokom treće decenije devetnaestog veka načinio izvesne ustupke, postavivši Rumuna na mesto aradskog episkopa, a kao uslov za izbor na mesto temišvarskog i vršačkog episkopa postavio je poznavanje rumunskog jezika.

Posebnu kulturno-političku aktivnost pokazivala je srpska omladina na školovanju širom Monarhije, vođena nacionalnom srpskom idejom i panslavizmom, a često bliska i ilirizmu. Odnos starije generacije intelektualaca prema Hrvatima svodio se na stav prema ilirizmu: većina u Ugarskoj i današnjoj Vojvodini bila je protiv njega, dok se u Hrvatskoj i Slavoniji većina uključivala u njega kao pokret koji je Srbima u tim krajevima otvarao put u politički i kulturni život iz kojeg su oni, pre toga, uglavnom bili isključeni.

Uzimajući u obzir sve, rezultati tog perioda bili su pozitivni, ali je sam period „nacionalnog buđenja” kratko trajao da bi se struje i program u njemu do kraja formirali i iznijansirali, što će imati posledica na njegov tok u Revoluciji 1848. godine.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja