SRPSKA VOJVODINA – DOSANJANI SAN GRAĐANSKOG DRUŠTVA

25/10/2017

SRPSKA VOJVODINA – DOSANJANI SAN GRAĐANSKOG DRUŠTVA

 

Autor: Msr Srđan Graovac, istoričar

 

Umetnička literatura, kao i srpska istoriografija u pojedinim razdobljima često je bila sklona uveravanju stručne, ali i široke naučne javnosti da je padom Smedereva 1459. godine i konačnim rušenjem srpske srednjovekovne Despotovine, istovremeno izbrisan i „duh“ institucionalne tradicije državnosti srpskog naroda. Međutim, postavlja se pitanje u kojoj meri su ove tradicionalne pretpostavke o osnovnim tendencijama kretanja institucionalnog ustrojstva srpskog naroda u vremenu „sudara epoha“ od XV do XIX veka ispravne i analitički i sintetički sveobuhvatne. Potpuno je jasno da je turskom inkorporacijom državne teritorije Srpske despotovine u velikoj meri, de facto i zauvek, uništena vrhovna i okvirna srednjovekovna institucija ukupnog društvenog determinisanja srpskog etnosa. Ne upuštajući se u stručnu, pre svega, pravnu raspravu o temeljnim i strukturalnim vrednostima i načelima na kojima počiva državna organizacija jedne ili više etničkih skupina u srednjem veku, treba naglasiti da gore-pomenuta istorijska činjenica vezana za vremensku odrednicu – 1459. godinu, u velikoj meri otvara prostor ozbiljnoj polemici o značajnim zabludama i elastičnim predstavama i interpretacijama problematike koju bismo mogli označiti književnom krilaticom – „sudbina srpskog naroda“. Položaj stanovništva srpske etničke provenijencije koje je živelo u graničnim zemljama i oblastima Habzburške monarhije, tokom XVI i XVII stoleća bio je regulisan posebnim zakonima ili „statutima“, istoriografski determinisanim terminološkim odrednicama poput „povlastica“ ili „privilegija“. Možemo slobodno da zaključimo da je od četvrte decenije XVI veka pa sve do prve polovine XIX stoleća, a posebno od vremena vladavine cara Leopolda I, oformljen određeni kontinuitet „privilegijalne politike“ Bečkog dvora u odnosu na srpsko stanovništvo, a isti ne samo što nije bio oslobođen od velikih teškoća u samom procesu izdavanja i kasnijeg sprovođenja privilegija, već je postao i „nerazdvojni pratilac“ ili supstrat istorijskog razvoja institucije vojnih granica, a potom i geneze srpskog nacionalnog identiteta u „prosvetiteljskim“ i „romantičarskim“ epohama povesnice evropske civilizacije. Svest srpskog etnosa o tradiciji institucionalne državnosti, očuvane delatnošću Srpske Pravoslavne Crkve i svetovnog „glavarsko-predvodničkog“ sloja Kolektiviteta u otomanskoj i habzburškoj imperiji, poput „misaone niti“, provlačila se u narodnom predanju i epskom stvaralaštvu, vremenom dobivši jednu eshatološko-filosofsku konstrukciju platforme na kojoj je počivala geneza nacionalnog identiteta.  Upravo, privilegijalna politika omogućila je da navedena filosofska stremljenja u mentalnom sklopu srpskog kolektiviteta nastanjenog u Habzburškoj monarhiji dobiju svoje pravno utemeljenje, odnosno normativ na osnovu kojeg su kasnije definisani, artikulisani i na kraju materijalizovani veliki delovi pomenutih ideoloških postavki, težnji i interesa srpskog naroda u celini.

U ovom radu, prethodno je potrebno da pružimo odgovore na pitanja koja se javljaju kao osnovne teze ove problematike. Ista su tako jasna i koncizna da, istovremeno, mogu da uslove i njihovo taksativno navođenje. Kritička analiza pomenute problematike prethodno zahteva rešenje dileme oko pitanja da li je srpska država nastavila svoju egzistenciju na prostorima Kraljevine Ugarske i nakon fizičkog, de facto uništenja njene organizacije od strane Osmanlijskog carstva na teritorijama južno od reka Save i Dunava; i koji su društveni elementi uslovili opstanak srpskog etnosa u okolnostima nepostojanja državne organizacije koja bi na adekvatan način artikulisala sve težnje i interese istog, omogućavajući kasniji srpski risorgimento u XIX veku? Ova dva pitanja su i te kako međusobno uslovljena, a odgovori na njih u suštini pružaju i značaj i osnove za razumevanje motiva koji autora opredeljuju za obradu date teme. Ako uzmemo u obzir da je srednjovekovno poimanje stvarnog prava u širem i imovinskom u užem smislu, posedovanje zemlje izjednačavalo sa administrativnom i upravnom vlašću onog (feudalca, plemića) koji poseduje zemlju, uočićemo da je deo „prvačkog“ sloja srpskog naroda, u izmenjenim okolnostima u Ugarskoj, u dobroj meri to pravo i ostvarilo.[1] Povežemo li ovu tezu sa faktom da u feudalnoj strukturi vlasti i državnog prava državu reprezentuje njen vladar, shvatićemo da je simbolika kontinuiteta srpske srednjovekovne državnosti u dobroj meri bila očuvana u ugarskim županijama prenošenjem despotske titule i dostojanstva, nakon propasti Srpske despotovine, na pojedine Srbe-prvake iz različitih vlasteoskih porodica sve do kraja četvrte decenije XVI veka. Te i druge plemićke porodice su, dakle čuvale institucionalnu tradiciju pomenute državnosti. Naučna dostignuća u oblasti istoriografije su epsku narodnu pesmu i delatnost Srpske Pravoslavne Crkve označili kao glavne faktore egzistencijalnog uspeha i kasnijeg preporoda srpskog naroda za vreme i posle turske vladavine.[2] Međutim, profesor Radovan Samardžić, profesor Čubrilović, kao i drugi velikani srpske istoriografije prilikom analize ova dva elementa „opstanka“ srpskog etničkog korpusa prevideli su ili suštinski manje pažnje posvetili ulozi „prvačkog sloja“[3] ili novih – starih plemićkih porodica naseljenih u Ugarskoj od sredine XV veka, kao svojevrsnog, ako ne elementa, onda sigurno sub-elementa očuvanja etničko-verskog i socijalnog identiteta srpskog naroda. Uloga tih porodica predstavlja jedan samostalni unifikacioni entitet koji je odigrao važnu ulogu u stvaranju osnove za kasniju genezu srpskog nacionalnog integriteta i identiteta u XVIII i XIX veku. U pomenutim stolećima dolazi do buđenja srpske nacionalne svesti, zasnovane na istorijskom, istočno-pravoslavnom, romejskom kulturnom nasleđu, ali u okvirima i pod uticajem modernih zapadno-prosvetiteljskih, baroknih, klasicističkih, a potom i romantičarskih tendencija u duhovnom, privrednom i političkom razvitku evropske civilizacije i to na prostorima koji su tada ulazili u sastav tuđinske Habzburške monarhije, odakle su delatnostima toržestvenika i uglednog serkla privredne i intelektualne elite srpstva, navedeni egzistencijalni obrasci prosto „presađeni“ u modernu građansku i tek oslobođenu Srbiju XIX veka. Dakle, srpski nacionalni identitet izgrađen je na specifikumima sinkretizma različitih kulturnih nasleđa i, svakako u generičkom pogledu isti je imao trijalistički karakter.

Svi pomenuti istorijski procesi u očuvanju srpskog duhovnog i identitetsko-kulturnog nasleđa generisani su na prostorima ondašnje Južne Ugarske, gde su evolutivnim i revolucionarnim putem, ali u skladu sa zakonomernostima razvoja evropskih građanskih društava u tzv. „dugom“ XIX veku otelotvoreni u idejnu misao o afirmaciji nacionalnog identiteta srpskog etnosa i to putem, u velikoj meri autentičnog, ali stihijski determinisanog „nacionalnog programa“, koji je prema brojnim i proverljivim referencama imao sličan, gotovo istovetan karakter kao i bilo koji drugi nacionalni program konkretnog balkanskog ili srednjoevropskog naroda. Zapravo jedina, ali važna razlika u formulisanju i realizovanju nacionalnih programa drugih balkanskih i srednjoevropskih naroda u odnosu na srpsku nacionalnu ideju, nalazi se u činjenici da srpski nacionalni program nikada nije podrazumevao materijalizaciju hegemonističkih, velikodržavnih ili nacionalističkih ciljeva i interesa kolektiviteta, kolokvijalno i tendenciozno prozvanih „velikosrpskim idejama“. Navedena rešenja posebno nisu pronašla svoje utemeljenje u delatnostima nacionalne inteligencije ili političkih elita srpskog naroda u Južnoj Ugarskoj, potonjoj Srpskoj Vojvodini, vojnim granicama, kao i uopšte, nigde na prostorima Austrijskog carstva, odnosno Austrougarske. Uporedo sa afirmacijom građanske i nacionalne svesti mađarskog naroda, kao i drugih etničkih zajednica na prostorima budućeg Srpskog vojvodstva, oformljena je i srpska građanska i nacionalna ideja. Slično, razvoju ideje o „hrvatskom istorijskom i državnom pravu“, koja je postala okosnica utemeljenja hrvatske nacionalne misli i njenog programa, iz koga su proishodile najmonstruoznije genocidne projekcije biološkog uklanjanja srpskog etničkog kolektiviteta sa prostora današnje Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Srema u Prvom i Drugom svetskom ratu, sa tragičnom honačnicom ostvarenom u Ratovima za jugoslovensko nasleđe, mađarska nacionalna misao u XIX veku bila je zasnovana na arhaičnim, polufeudalnim principima determinisanja nacionalnih zajednica, kao produkata normativa strukture staleških društava, u kojima je fenomen srednjovekovnog pojma „političke nacije“ doveden u korespondenciju sa egzistencijom celokupne populacione zajednice jedne države. Na taj način, „u očima“ mađarskih političkih i intelektualnih elita, u vremenu mađarskog „rizorđementa“, svi građani Kraljevine Ugarske predstavljeni su kao neodvojivi deo tzv. „mađarske političke nacije“. Naravno, tragične razmere zločina nad srpskim narodom u Mađarskoj ili u potonjoj Vojvodini, koje su neminovno proishodile iz ovako prikazane regresivne ideologije političkih elita ondašnje Ugarske, nikada nisu dobile dimenziju pečata genocida, koji je ostvaren na prostorima koji su u očima hrvatskih političkih elita ulazili u sastav fantazmagorične „Velike Hrvatske“. Razlog snage ovoj činjenici, nalazi se i u fakticitetu da su se mađarske političke i akademske elite u XX veku, a posebno posle Drugog svetskog rata, odrekle „sentištvanskih“predstava o istorijskom i državnom pravu mađarskog naroda.

Od vremena delatnosti crkveno-narodnih sabora srpskog etnosa u Habzburškoj monarhiji, posebno Temišvarskog sabora 1790. godine, Majske i Septembarske skupštine iz 1848. godine, kada je i formalno-pravno ustanovljeno Srpsko vojvodstvo, pa sve do Blagoveštenskog sabora iz 1861. godine i Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Baranji i Bačkoj 1918. godine, kada su prostori negdašnje Vojvodovine prisajedinjeni Kraljevini Srbiji, srpske duhovne, političke i intelektualno-akademske elite u definisanju mehanizama odbrane svojih često ugroženih i osporavanih prava na egzistenciju i afirmaciju, kao i rezultata iste, nikada nisu generisali politiku ili sistem ideja o „ekskluzivnosti“ ili „isključivim“ pravima srpske etničke, a kasnije nacionalne i pravoslavne konfesionalne zajednice u odnosu na druge grupacije istovetnih socioloških karakteristika na prostorima Vojvodine. Zapravo, intenzitet osporavanja egzistencijalnih prava srpskog naroda na prostorima Južne Ugarske, uvek je uslovljavao proširenje dimenzija stihijskog otpora srpskog kolektiviteta i „nadgradnje“ potreba i zahteva pomenutog kolektiviteta za sveobuhvatnijim institucionalnim ustrojstvom svog ens na prostorima koje je istoriografija upamtila pod imenom Vojvodina ili Srpska Vojvodina. U datoj razmeri moramo da potražimo uzroke stvaranja svesti o potrebi srpskog naroda za samoorganizovanjem u institucionalno ustrojstvo teritorijalne autonomne zajednice koju je predstavljalo Srpsko vojvodstvo iz 1848. godine. Međutim, data „potreba“ srpskog kolektiviteta nikada nije postavljana u kolizioni ili antagonistički odnos prema interesima drugih nacionalnih zajednica sa prostora današnje Vojvodine. Kada ovo tvrdimo, svakako, podrazumevamo da su dati procesi u stvaranju Srpske Vojvodine i njenom očuvanju, iziskivali i brojne izazove, posebno u sferi međunacionalnih odnosa, ali činjenica da danas na prostorima Autonomne Pokrajine Vojvodine, ravnopravno sa Srbima žive opredeljeni pripadnici 21 nacionalne zajednice uz oko 110 hiljada nacionalno neopredeljenih stanovnika svih tradicionalnih i netradicionalnih konfesionalnih grupacija, jasno ukazuje na fakt da srpski nacionalni pokret u Vojvodini u XIX i XX veku nije sebi za cilj postavio „hegemonu homogenizaciju“ ovih prostora u nacionalnom pogledu. Naprotiv! Težnja usmerena prema saradnji sa drugim nacionalnim i konfesionalnim zajednicama bila je iskazana još u programima grupa srpske „martovske omladine“ i nacionalnih prvaka na početku Revolucije 1848/49. godine. Pomenuti prvaci nacionalnog pokreta isticali su: „Prvi i najpoglavitiji osnov teženja našeg taj je, da protiv svakog napadanja obezbedimo ne samo crkvu našu pravoslavnu, u kojoj jednoj savest naša nalazi utehe i spokojstva, no da sačuvamo zajedno i sveti onaj, ot dedova naši kao amanet nasleđeni kovčeg narodnosti naše, ime i jezik srpski, bez kojega bi ista ljubljena pravoslavna crkva lako sinove svoje preživeti mogla. Pružajmo dakle ruke jednokrvnoj i jednoplemenoj braći našoj Hrvatima, s veselim iz dubljine srca uzklikom: da živi sloga, da živi trojedna kraljevina!” Takođe, u pravom nacionalnomo zanosu na Majskoj skupštini u Karlovcima, predstavnici srpskog etničkog kolektiviteta proglasili su srpski narod za „narod politično slobodan i nezavisan pod domom austrijskim i obštom krunom ugarskom“. U isto vreme proglašen je savez Srpske Vojvodine sa Trojednom Kraljevinom Hrvatske, Slavonije i Dalmacije. Narodni odbor je pozvao na saradnju i „vlaški narod (Rumune) i Nemce“.

Dakle, od samih začetaka pokreta za teritorijalnom i političko-kulturnom autonomijom Srba u Ugarskoj, definisanom u borbi za formiranjem i odbranom Srpske Vojvodine, ta Vojvodina osmišljena je kao autonomna zajednica svih njenih građana, gde će u punom saglasju sa fundamentima građanskog načina života, zasnovanog na idejama „građanske emancipacije“, proizašlih iz postulata građanskih revolucija od Velike francuske revolucije do evropskog „četrdesetosmaškog pokreta“, srpski narod ostvariti svoje nacionalne interese, ali istovremeno očuvati i afirmisati nacionalne ciljeve svih drugih nacionalnih zajednica sa kojima je isti koegzistirao. Tok istorijskih procesa koji je pojam „građanina“, kao pripadnika konkretne nacije, definisao gotovo sva druga građanska društva u Evropi, kao i njihove nacije, nije se ostvario i na prostorima Balkana ili uopšte na etničkim i etnološkim prostorima na kojima je živeo i gde i danas živi srpski etnos. Živeti kao građanin Srbije, ne podrazumeva istovremeno i obavezno srpsku nacionalnu pripadnost datog pojedinca ili konkretne populacione grupe. Uostalom, srpske nacionalne elite nisu nikada ni težile ostvarenju drugačije postavke u socioteorijskim relacijama između pripadnosti populacije svoje države „građanskom“ i „nacionalnom“ sloju stanovništva. Upravo, pomenuti fakticitet predstavlja veliki i dragoceni resurs bogatstva i potencijala sveobuhvatnog razvitka današnje Vojvodine. Biti građanin Vojvodine, a istovremeno i pripadnik konkretne nacionalne zajednice koja živi u Vojvodini, predstavlja „formulu“ uspeha i svrsishodnosti života u današnjoj severnoj srpskoj pokrajini. Degradaciju socijalnog života svih građana Vojvodine, a posebno njenih privrednih potencijala ustanovila je retrogradna komunistička politika „Titove Jugoslavije“, koja je u svom mahnitom trudu u vezi sa „proizvodnjom veštačkih nacija“, zasnovala i antiideju da na prostorima građanske Vojvodine postoji zasebna „vojvođanska nacija“. Na taj način, komunističke elite i njihovi naslednici „zaogrnuti“ u plašt „evropskog autonomaštva“ negirali su potrebu očuvanja suživota i sinkretizma dostignuća svih stanovnika višenacionalne i multikulturne građanske Vojvodine. Cilj te politike sastojao se u nameri kompromitovanja ostvarenja ideje o prisajedinjenju ovih prostora državi Srbiji 1918. godine, kao i o prirodnom pravu srpskog naroda u njegovoj težnji da realizuje svoje pravo na nacionalno ujedinjenje. Tako je stvarana pogrešna predstava o tome kako Srbija iscrpljuje Vojvodinu. Zaboravlja se da je Vojvodina, kao i cela Srbija, ekonomski devastirana u Jugoslaviji posle Drugog svetskog rata, a ne u Kraljevini Srbiji ili Kraljevini Jugoslaviji. Svaki poziv na stvaranje zasebne „vojvođanske nacionalne svesti“ predstavlja rušilački manifest težnje usmerene prema gašenju plamena preplitanja i suživota različitih nacionalnih kultura i tradicija građanske Vojvodine, a svakako otkriva i pretnju od separatizma, od koga su, nažalost ovi prostori večito „inficirani“. Sa druge strane, u takvoj Vojvodini, institucionalno odvojenoj od Srbije, jedini „Vojvođani“ morali bi da budu Srbi, jer postoji opravdana i razumljiva pretpostavka da druge nacionalne zajednice ne bi nikako negirale sopstveni nacionalni identitet. Pomenuta antigrađanska Vojvodina ne bi imala šansu za opstanak i uspeh, jer ne bi bila zasnovana na validnim i čvrsto utemeljenim istorijskim principima. Prema rečima velikana istorijske misli akademika Čedomira Popova: „Odvajanjem (Vojvodine od Srbije-primedba autora) bi nestala Vojvodina, a ne Srbija, jer Srbija je kroz istoriju opstajala bez Vojvodine. Ne treba zaboraviti da, osim onog kratkog perioda srpskog vojvodstva iz 1848. u okviru Austrougarske, Vojvodina nikada formalnopravno nije bila samostalna do 1945. godine. U tom smislu, težnja da se prikaže tradicija samostalnosti Vojvodine nema istorijsko utemeljenje. Za mene je autonomija vrlo izrazito osećanje posebne zavičajnosti“. „Građanska Vojvodina“ ili „Vojvodina svih njenih građana, različitih socioloških grupacija, verskih i nacionalnih zajednica“, zasnovana na tradiciji „četrdesetosmaške“ Srpske Vojvodovine, uvek u nenarušivom saglasju sa državom Srbijom i u sastavu „jedine nam majke Srbije“ ima šansu na opšti uspeh i polzu svih njenih stanovnika.

Msr Srđan Graovac, istoričar

 

 

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja