SRETENJE, TEMELJ MODERNE SRPSKE DRŽAVNOSTI

16/02/2017

SRETENJE, TEMELJ MODERNE SRPSKE DRŽAVNOSTI

 

Autor: Msr Srđan Graovac, istoričar

 

Da li je Sretenje izabralo Srbiju i Srbe ili su Srbi izabrali Sretenje?! „U četrdeseti dan po Roždestvu donese Presveta Deva svog božanskog Sina u hram jerusalimski da Ga, shodno zakonu, posveti Bogu i sebe očisti (Levit 12, 2-7; Ishod 12, 2)… Tom prilikom pojave se u hramu dve čudne ličnosti: starac Simeon i Ana, kći Fanuilova. Pravedni starac uze na ruke svoje Mesiju i reče: “Sad otpuštaš u miru slugu svojega, Gospode, po riječi svojoj…”. Još reče Simeon za Hrista Mladenca: “Gle, ovaj leži da mnoge obori i podigne u Izrailju, i da bude znak protiv koga će se govoriti” (Lk 2, 29 i 34). Ana pak koja od mladosti služaše Bogu u hramu postom i molitvama, i sama poznade Mesiju, pa proslavi Boga i objavi Jerusalimljanima o dolasku Dugočekanoga…“. Čovek se susreo sa Gospodom i sa sobom u Gospodu i pronašao Gospoda u sebi, upravo na ovaj dan. Međutim, postavljamo pitanje da li je taj čin susreta nastao kao izraz volje Čoveka ili Gospoda. Ukoliko su i Gospod i Čovek izrazi Božijeg proviđenja, onda je volja sud blagoslova, a ne izbora. Da li je bila volja ubogih srpskih starešina i u bedi i ropstvu okrepljenog naroda, hladnog zimskog Sretenja, leta Gospodnjeg 1804. da ustavši na zulum, ognjem i mačem ponovo prave, davno pregaženo Otačestvo? Ne, nije, već se Božiji blagoslov izlio na mudre misli i prosvećenje prečanskih Srba koji su tu istu blagodet decenijama gradili u dušama svoje sapatničke braće i sestara južno od Save i Dunava, kako bi i oni svoju nejač i sirotinju konačno odmakli od ambisa agarjanske volje koja se namerila da ih sve zajedno gurne u tmine adskog ponora, a buna protiv Dahija, koja je Srbima i stvorila državu, bio je samo poklič protiv antihristove volje. Gospod nije izabrao Hram, niti je Hram izabrao Njega, jer je Hram Božija Kuća koja je Dugoočekivanog prepoznala. Tako je i Srbija Srbe prepoznala na Sretenje, tako su i Srbi prepoznali sebe na Sretenje, tako je Sretenje prepoznalo i Srbe. Tako se Srbi uvek i prepoznaju na Sretenje, i te 1804. i 1835. i 1909. i 2006. godine.

Dan Sretenja praznovan je od samog početka, no toržestveno praznovanje ovoga dana ustanovljeno je naročito 544. godine u vreme cara Justinijana, kada su građani Carigrada molitvama i religijskim obredima zaustavili epidemiju kuge koja je tih dana i meseci harala okolinom carske prestonice, kao i u samom Konstantinovom gradu. Dakle, još u antičkim vremenima, Sretenje je postao simbol otpora i Pobede ruke Gospodnje nad pošastima i smrti, kao što je to, nešto kasnije, postao i u Srbiji. U srednjovekovnoj srpskoj državi, kao i na dvorovima najuticajnih dinastija i velikaških porodica iz pomenutog perioda, Sretenje je bio važan praznik. Istorija međunarodne politike, ali i svi narodi sveta, takođe praznuju Sretenje, zbog jednog povesnog događaja, koji se odigrao gotovo pre stotinu godina. Naravno, ne iz identičnih pobuda, kao i srpski narod, ali ipak pronalazimo određenu sličnost u razlozima obeležavanja 15. februara, kao značajnog datuma u povesnicama srpskog etnosa i međunarodnih odnosa. Naime, Međunarodni sud pravde počeo je sa radom, upravo na Sretenje 1922. godine, a delatnost ove svetske institucije obnovljena je, opet na Sretenje 1946. godine. A šta je Hristov prvi ulazak u Hram bio drugo, do pobeda nad nepravdom, čak i pre nego što se nepravda dogodila, čak i pre nego što je Irod, u zločinačkom strahu od Cara Nad Carevima, posekao hiljade prvorođenih. Šta je Zbor u Marićevića jaruzi 1804. godine, bio nego Pravda ili makar vapaj za Pravdom?! Šta bi drugo bio Prvi srpski ustanak, nego Pravda, i to pravda po kojoj i Srbi imaju pravo na život, pravda u kojoj srpski etnicititet ima pravo na Slobodu, pravda u kojoj Srbi imaju pravo na državu?! Sretenje je pokazatelj da su Srbi rođeni sa Pravdom i bez Pravde ne mogu ni opstati, a na Pravdu i Zakon su se zavetovali upravo na Sretenje.

Prošlost srpskog naroda je obeležena važnim događajima koji se vezuju za pojedine datume od kojih su u svesti našeg nacionalnog kolektiviteta najdublje urezani 28. jun, Vidovdan i 15. februar, odnosno Sretenje Gospodnje. Oba datuma su obeležena prelomnim momentima iz naše istorije i međusobno su sudbinski povezana. Na Vidovdan 28. juna 1389. godine osmanska najezda će biti samo privremeno usporena, ali sudbina nije mogla biti izbegnuta, srpska srednjevekovna država će i formalno 1459. godine padom Smedereva doći pod vlast sultana iz ove velike dinastije. Taj datum koji simboliše srpsko herojstvo zbog žrtve Svetog Kneza Lazara, Miloša Obilića i drugih znanih i neznanih junaka koji su svojom krvlju branili našu slobodu predstavlja kamen temeljac srpskog nacionalnog bića, ali on ujedno simboliše i početak srpske golgote, viševekovnog stradanja koje je u našoj nacionalnoj svesti ostalo upamćeno kao period osmanskog ropstva. Uprkos tom dugotrajnom razdoblju „mraka“, koje je  doneo prestanak postojanja srpske srednjevekovne države, naš narod će uspeti da očuva svoj identitet i sećanje na slavnu prošlost. Upravo će narodno predanje o kosovskim junacima, koje je prenošeno usmenom tradicijom „kolena na koleno“ i Srpska Pravoslavna Crkva svojim delovanjem predstavljati „čuvare plamena“ nacionalne svesti o surovo ugašenoj srpskoj državnosti sa zalogom svesti o obnovi iste. Zahvaljujući tome, više od četiri stotine godina posle stradanja na Kosovu, 15. februara 1804. godine na Sretenje Gospodnje, mač Svetog kneza Lazara ponovo će simbolično biti podignut u rukama, oslobodioca i osvetnika, obnovitelja i utemeljivača moderne srpske države Đorđa Petrovića Karađorđa.

Na ovaj način, početkom XIX veka, Evropa i svet će postati svedoci toga da se jedan mali narod gotovo niotkuda pojavio na političkoj pozornici i kroz nacionalnu revoluciju započinje proces stvaranja svoje moderne države. Inače, taj XIX vek i jeste bio jedna prelomna epoha u celokupnoj istoriji čovečanstva. Prema rečima akademika Čedomira Popova, revolucije su pojava po kojoj je on često determinisan i prepoznat u naučnoj, stručnoj i popularnoj literaturi, ali i masovnim medijima zbog čega ga možemo zvati i „vekom revolucija“. Na temeljima ideja velikih filosofa prosvetitelja Voltera, Rusoa i Monteskijea ponekad evolutivnim, ali mnogo češće revolucionarnim putem urušava se jedan poredak na kome su vekovima unazad funkcionisale evropske države i društva, a to je feudalni poredak koji je u generičkom pogledu počivao na principu originis kada je u pitanju determinisanje odnosa različitih socijalnih skupina određenog društva. Dakle, pomenuti poredak se urušava, a naspram njega se uzdiže jedan drugi princip, princip  u kom je u centru interesovanja sam pojedinac koji teži svojoj ličnoj, ekonomskoj i političkoj afirmaciji. Taj novi poredak proizilazi iz prosvetiteljstva i Francuske revolucije čije ideje će se proširiti širom Starog kontinenta, a ovekovečen je u tri reči koje predstavljaju njen simbol, a to su sloboda, bratstvo i jednakost.

U tim turbulentnim međunarodnim odnosim 1804. godine počela je Srpska revolucija i to na verski praznik Sretenje Gospodnje, 15. februara, što ima jednu posebnu simboliku, jer je, kao što smo videli, na taj dan Bogorodica prvi put uvela Novorođenog Hrista u Hram da ga posveti Bogu što predstavlja prvi susret Spasitelja sa ljudima. Isto tako, simbolično, tim danom počinje upoznavanje evropske i svetske javnosti sa vekovnom  težnjom srpskog naroda za slobodom. Tog dana, kao odgovor na „Seču knezova“ i teror koji su janičari sprovodili u Beogradskom pašaluku, u Marićevića jaruzi kod Orašca okupiće se viđeniji Srbi i izabrati za vođu ustanka Karađorđa Petrovića koji će svojom ličnom hrabrošću, pravednošću i sposobnošću sabrati oko sebe ustaničku vojsku sastavljenu od seljaka i trgovaca. U prvi mah, ustanak je imao karakter socijalne revolucije, pobune naroda protiv dahija, koje su ukinule privilegije koje je Srbima garantovala Porta, međutim posle prvih pobeda raste svest o potrebi obnavljanja države po ugledu na Srbiju Nemanjića. Postepeno se stvara slobodna teritorija, a uporedo sa tim počinje i formiranje institucija vlasti kao temelja buduće srpske državnosti. Saziva se skupština od viđenijih Srba na kojoj će se donositi važne odluke značajne za sudbinu ustanka i naroda. Formira se Praviteljstvujušči sovjet, prva srpska vlada na čelu sa protom Matejom Nenadovićem. Tu vladu čine popečiteljstva odnosno ministarstva, između ostalog za prosvetu na čijem čelu je bio veliki srpski prosvetitelj Dositej Obradović. Dositej je jedan od najumnijih Srba tog vremena, kao donosilac modernih Evropskih ideja prosvetiteljstva i racionalizma u Srbiju on podstiče otvaranje škola i radi na obrazovanju svog naroda duboko ubeđen da jedino tako može doći do njegove pune lične i kolektivne emancipacije. Imao je viziju moderne, evropske Srbije i bio je veoma cenjen među ustanicima naročito od strane samog Karađorđa. Možemo slobodno reći da se moderna Srbija u tom trenutku rađa kroz simbiozu Karađorđeve odlučnosti, snage i vojne veštine i Dositejeve prosvetiteljske mudrosti. Međutim, svi ovi napori srpskog naroda nisu odoleli vrtlogu spoljnopolitičkih odnosa tog doba. Napoleonov pohod na Rusiju je ostavio ustanike na milost i nemilost Otomanskoj imperiji. Bez pomoći svoje velike pravoslavne zaštitnice, Rusije, 1813. godine ustanici su doživeli slom, a Srbija se ponovo našla pod  otomanskom okupacijom.

            Međutim, slom Prvog srpskog ustanka nije značio i konačan slom Srpske revolucije. Posle devet godina slobode Srbi nisu mogli da se pomire sa obnavljanjem turskog jarma. Zato će uslediti i Drugi srpski ustanak koji će prerasti u dugotrajnu političku borbu njegovog vođe Miloša Obrenovića sa ciljem da se ostvari konačno oslobođenje i formiranje nezavisne srpske države. Pokretač srpske revolucije vožd Karađorđe, posle sloma Prvog ustanka je napustio je Srbiju. Međutim, tokom boravka u Rusiji pripremao je svoj povratak i tražio rusku podršku za oslobođenje Srbije. Do njegovog  povratka u Srbiju je i došlo 1817. godine, ali zbog političkih razmimoilaženja sa novim vođom Milošem Obrenovićem doći će do čuvenog ubistva Vožda, kao posledice zavere koja je kovana protiv njega i u kojoj je i sam Miloš učestvovao. Planovi o borbi za ostvarenje srpskih nacionalnih ciljeva političkim sredstvima koje je zagovarao Miloš Obrenović nisu bili u skladu sa namerama o opštem ustanku svih balkanskih naroda pod Karađorđem koje su zagovarali pre svega grčka nacionalna i tajna organizacija Heterija, čiji je Karađorđe i bio član. To će oca moderne srpske države koštati života, a na imenu Miloša Obrenovića ostaće ta tamna mrlja čoveka koji je organizovao njegovu likvidaciju. Nažalost sve okolnosti tragične smrti velikog Vožda nisu u potpunosti razjašnjene, ustvari svi akteri ili inspiratori ovog zločina koji je počinio dželat Nikola Novaković u Radovanjskom lugu nisu prepoznati, što dovodi do toga da je i danas njegova smrt obavijena velom tajne.

Za konačni datum završetka Srpske revolucije opet se uzima taj sudbinski 15. Februar, ali ovog puta 1835. godine, kada je Srbija dobila svoj prvi ustav što suštinski možemo smatrati konačnim uobličavanjem srpske državnosti. Naravno to ne znači de fakto sticanje nezavisnosti od Otomanske imperije koje će se formalno desiti nekoliko decenija kasnije, na Berlinskom kongresu 1878. godine. Na Sretenje 1835. godine srpska skupština je počela zasedanje na kome će biti donet Sretenjski ustav čiji je autor ugledni srpski državnik Dimitrije Davidović. Poput Dositeja Obradovića koji je tokom Prvog srpskog ustanka bio lučonoša modernih evropskih ideja u tadašnjoj ustaničkoj Srbiji, tako je i Dimitrije Davidović, takođe Srbin iz Hazburške monarhije, bio donosilac najmodernijih i najnaprednijih ideja koje su bile zastupljene u slobodarskim krugovima Evrope, a koje su bile ugrađene u Sretenjski ustava. Uzor su mu bile Francuske ustavne povelje iz 1814 i 1830. godine kao i Belgijski ustav iz 1835. godine. Ovim najvišim pravnim aktom Srbija je tada stala u red najnaprednijih, ustavno uređenih zemalja tadašnjeg sveta u kojoj su lična i imovinska prava zagarantovana svim njenim građanima, a vlast se delila na sudsku, izvršnu i zakonodavnu. Međutim, velikim silama pre svega Turskoj, Rusiji i Habzburškoj monarhiji nije odgovarao ovakav razvoj događaja u maloj Srbiji, jer njihovi građani tada još nisu imali ta prava i slobode koje je Sretenjski ustav omogućavao narodu u Srbiji. Zbog toga je pod pritiskom faktora interesa velikih sila, a posle samo par nedelja Miloš Obrenović ukinuo Sretenjski ustav, taj najviši pravni akt mlade srpske države u novom veku, a koji je predstavljao vrhunski izraz slobodarskih i naprednih ideja srpskog naroda i njegove društvene elite.

Na kraju moramo zaključiti da Sretenje Gospodnje, odnosno, datum 15. februar, predstavlja ključni dan moderne srpske istorije, jer njime ne samo što je počela borba za sticanje dugo sanjane slobode već su na taj datum udareni temelji  srpske državnosti. To je datum kada je otac moderne Srbije vožd Karađorđe, pokretač Srpske revolucije, poveo svoj narod u borbu za slobodu i pokrenuo točak događaja koji više niko neće uspeti da zaustavi i koji će na kraju rezultirati tome da iz pepela „kosovskog zgarišta“ ponovo vaskrsne srpska država. Naravno, veliki značaj pripada i drugim velikanima srpske istorije koji su dali ogroman doprinos uspešnom okončanju Srpske revolucije, a pre svih velikom Milošu Obrenoviću, Karađorđevom nastavljaču, koji je dugom i mukotrpnom političkom borbom presudno doprineo tome kako bi ovaj veliki nacionalni zadatak bio uspešno okončan.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja