Srbi u Ugarskoj u doba cara Franje I i mitropolita Stevana Stratimirovića

28/04/2018

Srbi u Ugarskoj u doba cara Franje I i mitropolita Stevana Stratimirovića

 

Autor: dr Miloš Savin

 

Radi dubljeg razumevanja kulturnog i političkog razvoja Srba u Ugarskoj, koji će 1848. godine dovesti do proglašenja Srpske Vojvodine, neophodno je analizirati kulturno-političke aktivnosti Srba tokom poslednje decenije osamnaestog veka, te u prvoj polovini devetnaestog. Ovo doba se u potpunosti poklapa sa dominacijom dve konzervativno-reakcionarne ličnosti – austrijskog cara Franje (Franca) I, koji je vladao od 1792. do 1835. godine, te srpskog karlovačkog mitropolita Stevana Stratimirovića, koji se stolovao od 1790. do 1836. godine. Srbi predvođeni mitropolitom Mojsijem Putnikom su od cara Leopolda II zatražili da im odobri održavanje jednog srpskog narodno-crkvenog sabora, raspravnog karaktera, na kome bi mogli da formulišu svoje političke zahteve. Iako je mitropolit Mojsije u međuvremenu preminuo, car je dozvolio sazivanje sabora i do toga je došlo 1790. godine u Temišvaru. Srbi su na Temišvarskom saboru zatražili da im se na području Banata da posebna teritorijalna autonomija, odnosno Vojvodina. Na istom saboru za novog karlovačkog mitropolita izabran je dotadašnji budimski vladika Stevan Stratimirović. Zahteve za formiranjem autonomne srpske teritorije Leopold II je načelno prihvatio, ali do formiranja Vojvodine nije na došlo. Konzervativni mitropolit Stratimirović srpske sabore više nije ni zakazivao. Prvi sledeći sabor se održao tek nakon njegove smrti, radi izbora novog mitropolita.

Franja I Habzburg je rođen u Firenci, gde je njegov otac, kasniji car Svetog rimskog carstva nemačke narodnosti Leopold II, bio veliki vojvoda. Mati mu je bila Marija Lujza od Španije, ćerka Karla III. Kada je procenjeno da će mladi nadvojvoda Franja postati sledeći car Svetog rimskog carstva, pošto njegov stric Josif (Jozef) II nema živih naslednika, poslat je Josifu u Beč. Kod strica se Franjin život iz korena promenio, bezbrižno detinjstvo zamenili su surovi dril i vojna obuka, nakon čega je poslat u vojnu regimentu u Mađarsku, gde je živeo oskudno, vojnički. Izvesno je da je upravo ovakva promena u mladosti dovela do razvoja veoma autoritarnog, apsolutističkog karaktera kod budućeg cara. Kada je nakon duge i iscrpljujuće bolesti Josif II umro početkom 1790. godine, presto je zauzeo Leopold II, Franjin otac, ali je on već 1792. godine preminuo. Nadvojvoda Franja je nasledio oca, te je proglašen za cara Svetog rimskog carstva – Franju II. Ratovi protiv Napoleona, kapitalistički razvoj i niz lokalnih pobuna i nezadovoljstava doveli su do disolucije Svetog rimskog carstva nemačke narodnosti, pa je Franja II 1806. godine proglašen za austrijskog cara Franju I. Period Franje I je bio izuzetno konzervativan i nepogodan za bilo kakve političke aktivnosti naroda koji su živeli na području austrijskog carstva, pa i za Srbe. Carstvom je vladala stroga cenzura, a prelaskom Meterniha sa mesta glavnog austrijskog diplomate na poziciju kancelara stvorena je policijska država. Razgranata je mreža špiclova – tajnih policijskih agenata, koji su razvili metod potkazivanja. Režim je strahovao od liberalizma, demokratije i nacionalizma koji su se širili Evropom. Veliki otpor savremenim političkim kretanjima pružao je i mitropolit Stevan Stratimirović, plemić i veleposednik, rodom iz Kulpina. Stratimirović je strahovao od rasta uticaja srpskog građanstva, koje je bilo sve brojnije i bogatije. Istovremeno je bezrezervno pomagao Prvi srpski ustanak i doprinosio gašenju Ticanove bune koju su otpočeli Srbi iz Srema, predvođeni Teodorom Avramovićem Ticanom i Teodorom Avramovićem Voganjcem. Ova buna je buknula zbog feudalnih nameta od strane ugarskog plemstva, a u pojedinačnim slučajevima i srpskih episkopija (npr. u Baranji). Mnogi istoričari, počevši od Benjamina Kalaja, smatrali su da je do srpske pobune u Sremu došlo i pod uticajem Prvog srpskog ustanka, ali je Karađorđe oslonjen na Stratimirovića odbio da pruži bilo kakvu podršku sremskim Srbima. Mada su Srbi u Ugarskoj 1792. godine odlukom Požunskog sabora proglašeni za potpuno ravnopravne građane Ugarske, po inerciji oni su i dalje nerado primani u državnu ili županijsku službu sem ako nisu bili plemićkog porekla. Požunski sabor je dao pravo srpskom mitropolitu i vladikama da učestvuju u radu Sabora, ali srpski kler, uprkos obavezi da prisustvuje sednicama, nije iskazivao posebnu zainteresovanost za politička pitanja, oslanjajući se isključivo na bečki dvor i cara.

Iako je zbog političkih stega Franjinog i Meternihovog apsolutizma, te Stratimirovićevog reakcionarnog konzervatizma, politički razvoj austrijskih Srba bio otežan, došlo je do značajnog napretka na polju školstva i kulture. Još od perioda Marije Terezije, Srbi su raspolagali značajnim brojem osnovnih škola i nižih gimnazija. Srpsko građanstvo je težilo osnivanju srpskih srednjih škola i učiteljskih akademija. Iako je Josifovim Patentom o toleranciji Srbima garantovano pravo da odbrane svoju pravoslavnu veru, pokušaja unijaćenja Srba je i dalje bilo na području Velikog Varadina (Oradea Mare, danas u rumunskom Banatu), te u Dalmaciji. Strahujući od eventualnog unijaćenja buduće srpske elite, mitropolit je dozvolio srpskim građanima da o svom trošku izgrade obrazovne institucije. Stratimirović se zalagao za razvoj školstva, ali je želeo da mu da kozervativnu komponentu. Srpsko građanstvo je svojim novcem, uz mitropolitovu podršku osnovalo gimnaziju u Sremskim Karlovcima (1791/2), te u Novom Sadu (1810/1816). Temelj stvaranju nove srpske elite, koja će poneta liberalizmom i nacionalizmom dovesti do nacionalnog i kulturnog preporoda Srba na području današnje Vojvodine, postavljen je osnivanjem Srpskog pedagogijuma, odnosno učiteljske škole u Sentandreji 1812. godine, te njenim premeštanjem u Sombor 1816. godine. Mitropolit je osnovao bogosloviju u Karlovcima i veći broj klerikalnih škola po episkopijama, nastojeći da pojača kulturni nivo srpskog sveštenstava, te da od njih napravi intelektualni branik konzervativnog nacionalizma i rusofilije. Kult Rusije je bio duboko ukorenjen kod srpske elite u austrijskom carstvu tog doba. Dok su liberali od ruskih književnika i mislilaca preuzimali moderne političke ideje, konzervativci su u carizmu i despotizmu videli branik pravoslavlja. Protivteža mitropolitu je bio inspektor srpskih škola Uroš Nestorović, racionalista koji se zalagao za što modernije obrazovanje Srba radi njihovog što efikasnijeg uklapanja u društvene i političke tokove, naravno lojalne režimu.

U ovom periodu Beč prestaje da bude dominantni kulturni centar. U početku primat preuzima Budimpešta, a ubrzo to definitivno postaje Novi Sad – Srpska Atina. Uprkos činjenici da upravo u Beču slavistika doživljava procvat dolaskom Vuka Karadžića, cenzori počinju da suzbijaju srpsku štampu. Časopisi Serbskija novini, Slavenoserbskija vjedomosti i Novine serbske bili su kratkog veka. Ćirilična štamparija je 1796. iz Beča preneta u Peštu, gde je pritisak ipak bio manji te se moglo slobodnije izražavati. Novi Sad je tada imao oko dvadeset hiljada stanovnika, a nakon elibertacije bio je snažan zanatski, trgovačkii rečno saobraćajni centar. Upravo je Novi Sad bio čvorište svih srpskih privrednih tokova, od Dalmacije do Pešte, te od Srbije do Beča. Ovakav nacionalni, privredni i geostrateški položaj je omogućio munjevit razvoj srpske kulture i nacionalne politike. Polet novosadskog školstva omogućio je značajnim intelektualcima tog doba da u Novom Sadu ostvare svoj zenit. Dovoljno je navesti Pavela Šafarika, Milovana Vidakovića, Georgija Magaraševića, Jovana Hadžića, Jovana Pačića, Teodora Pavlovića, Jovana Subotića i Stefana Vujanovskog. Krunu saradnje na kulturnom i nacionalno-prosvetnom polju između peštanskih i novosadskih Srba predstavljalo je pokretanje Letopisa 1825/26, te osnivanje Matice srpske. Na samom početku konzervativno nastrojena Matica je bila protivna Vukovoj reformi, ali je vremenom, delovanjem Jovana Subotića, ovakav stav revidiran.

U ovom periodu dolazi do pokretanja srpsko-rumunskog crkvenog spora, pošto su i pravoslavni Rumuni potpadali pod jurisdikciju srpskog karlovačkog mitropolita. Naš čuveni istoričar, akademik Slavko Gavrilović, to je precizno definisao na sledeći način: „Dok se srpsko društvo branilo od mađarizacije, njegova crkvena jerarhija i širi krugovi konzervativnijeg građanstva, okupljenog u crkvene opštine, borili su se protiv rumunske inteligencije i dela klera, koji su želeli promenu odnosa u karlovačkoj mitropoliji i, u krajnjoj liniji, raskidanje srpsko-rumunske verske, pa i kulturno-političke simbioze u Banatu i Ugarskoj”. Rumuni su smatrali da Srbi ne vode dovoljno računa o njihovom obrazovanju i nacionalnom razvoju. Stratimirović je pak Rumune sumnjičio za skolnost uniji i saradnji sa katolicima, te da Rumuni moraju da budu zahvalni Srbima koji su svoje privilegije iskoristili i za njih, pošto po njegovom mišljenju Rumuni nisu imali ni sopstveno plemstvo, ni izgrađen građanski stalež, dok su rumunski seljaci bili na dnu civilizacijske skale. Među Srbima u Ugarskoj je dominiralo mišljenje da bi razilaženje sa Rumunima bilo obostrano štetno, pošto su i jedni i drugi bili izloženi mađarizaciji i unijaćenju. Deo srpske javnosti je smatrao da se po svaku cenu mora odupreti rumunskim težnjama, dok je drugi deo smatrao da treba prihvatiti realnost, ali se pravovremeno pripremiti da deoba bude u srpskom interesu, pošto su skoro sve crkve i prosvetne institucije bile izgrađene novcem srpskih dobrotvora. Rumuni su u početku tražili uvođenje crkvene službe na svom jeziku. Razvojem rumunske intelektualne elite došlo je do zahteva za potpunom ravnopravnošću u okviru jedinstvene crkvene organizacije, a potom i samostalnosti. U Aradskoj, Vršačkoj i Temišvarskoj eparhiji, Rumuni su bili brojniji od Srba i počeli su da preuzimaju crkvene opštine. Stratimirović je tokom treće decenije devetnaestog veka načinio izvesne ustupke, postavivši Rumuna na mesto aradskog episkopa, a kao uslov za izbor na mesto temišvarskog i vršačkog episkopa postavio je poznavanje rumunskog jezika.

Od vrhunskog značaja za budući nacionalno-politički razvoj Srba u Vojvodini bilo je školovanje mladih na univerzitetima širom carstva, pa i šire. Srpska omladina je bila poneta srpskom nacionalnom idejom, panslavizmom, a neretko i ilirskim pokretom iz Hrvatske. Većina Srba sa područja današnje Vojvodine je bila protiv ilirizma, plašeći se gubitka svoje samobitnosti i nacionalne tradicije, dok je većina Srba sa područja Slavonije i Hrvatske bila oduševljeno za njega, prepoznajući u ilirizmu put ka inkluziji u savremene kulturne i političke tokove iz kojih su pre toga, zbog pravoslavne vere, bili isključeni.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja