Složena dinamika međunarodnih odnosa

06/04/2020

Autor: prof. dr Ljubiša Despotović

 

Međunarodni politički odnosi stari su kao politička praksa još od vremena kada su stare države počele da uspostavljaju međusobne odnose trgovine i saradnje, a pogotovo kada su svoje nesuglasice ili planove ekspanzije rešavale ratovima ili drugom vrstom međusobnog sukobljavanja (ekonomske sankcije, fizičke blokade, podsticanje unutrašnjih pobuna i sl.). Još su stari antički mislioci pokušavali da utvrde izvesne pravilnosti u uspostavljanju međusobnih saveza ili neprijateljstava između država, ali i drugih obrazaca ponašanja koja su zadirala u njihova društvena uređenja, tipove vlasti, prirodne faktore, ekonomsku razvijenost, religijske vrednosti i sl. Utvrđivenje izvesnih pravilnosti, tipologija ili samo korektna deskripcija tih odosa bili su prvi pokušaji ka uspostavljanju nečega što će se mnogo vekova kasnije konstituisati kao nova naučna disciplina, različito označavana, kao svetska politika, istorija diplomatije, međunarodni politički odnosi, međunarodna politika, međunarodni odnosi, globalna politika i sl.

Mi ćemo se za potrebe našeg rada opredeliti za naučni pojam savremeni međunarodni odnosi, jer smatramo da u sebi na najpregnantniji način objedinjuje više bitnih dimenzija onoga što ova relativno nova naučna disciplina u korpusu političkih nauka istražuje i definiše.  Kao prvo, ona se bavi istraživanjem prevashodno savremene faze međunarodnih odnosa u poslednjem veku kada se i uzima da je počela da se konstituiše kao samostalna politikološka disciplina. Iako se u svom metodološkom delu bavi i istraživanjima koje sežu u istoriju međunarodnih odnosa ili još preciznije u političku istoriju, ona to radi pre svega zbog potrebe analize i sinteze savremenih međunarodnih odosa, njihove što preciznije naučne deskripcije, a na bazi tih saznanja i pokušaja da utvrdi moguće obrasce ponašanja država u međunarodnim odnosima, zatim da napravi njihovu tipologiju, i pokuša da uvrdi izvesnu zakonomernost, a sve radi što bolje i preciznije anticipacije budućeg ponašanja aktera u međunarodnim osnosima, jer je potreba savremene politike upravo u tome da svoje delovanje saobrazi što izvesnijim trendovima budućeg razvoja onoga što često nazivamo globalnim društvom. Drugo, kao nova naučna disciplina ona ne istražuje samo političke dimenzije međunarodnih odnosa već i sve druge njihove aspekte, ekonomske, finansijske, kulturne, vojne, naučnotehnološke, bezbednosne, komunikološke, ekološke, humanitarne i sl., te je stoga po nama nepotrebno sužavati njenu predmentnu određenost samo na političke aspekte, ma koliko oni bili sveukupni izraz višedimenzionalnosti savremene stvarnosti. Treće, broj međunarodnih aktera ili tzv. subjekata savremenih međunarodnih odnosa se u toj meri multiplikovao da ih jedna naučna disiciplina kao SMO mora na sveobuhvatan način istražiti i iskazati u svojim naučnim sintezama jer se samo takvim pristupom mogu na stručno relevantan način dati kvalitetna naučna saznanja o složenosti sveta u kome živimo i delujemo. Zatim, ne bez naučnog začaja, većina naučnih teorija i doktrina kojima tumačimo međunarodne odnose modernog su karaktera i svoju teorijsku relevanciju i eksplikativnost pokušavaju da nađu u tumačenju upravo aktuelnih dimenzija ove složene fenomenologije koju označavamo kao savremene međunarodne odnose. SMO kao nauka o međunarodnim odnosima ima, dakle, izraženu temporalnu dimanzionalnost jer je predmetno fokusirana na sinhornijske aspekte međunarodnih odnosa u interakciji subjekata međunarodne politike, čak i onda kada se u svojim istraživačkim zahvatima poziva na dijahronijske uvide iz političke istorije međunarodnih odnosa. Njena povremena zagledanost u značajne istorijske događaje iz prošlosti bitna je samo radi izvlačenja pouka i eventualnih pravilnosti koje će joj poslužiti radi boljeg sagledavanja sadašnjosti ili eventualne anticipacije budućnosti u međunarodnim odnosima.

Kao rodno mesto SMO kao naučne discipline u relevantnoj literaturi koja se bavi ovom temom navodi se osnivanje katedre za međunarodne odnose koja je formirana 1919. godine na Univerzitetu u Velsu u mestu Aberistvitu (Aberystwyth), a pod nazivim Vudro Vilson. Reč je naime o 28. američkom predsedniku i rodonačelniku Lige naroda, utemeljivaču novih principa na kojima bi trebalo graditi posleratne međunarodne odnose među narodima i njihovim državama. „Reforme međunarodnih odnosa trebale su voditi novim odnosima koji bi isključili rat, osigurali međunarodnu saradnju i ojačati Ligu naroda kao središnji instrument međunarodnog delovanja. Značajni autori koji su delovali na katedri međunarodnih odnosa bili su Norman Angel, Alfred Zimmern i Arnodld Toynbee.“ (R. Vukadinović,2004:12.) Predsednik Vilson je težio da implementira liberalne principe u međunarodne odnose i da projekcijom demokratskih odnosa iz svoje države učini svet međunarodnih odnosa slobodnijim i demokratičnijim.  To je značilo da je međunarodne odnose trebalo uspostaviti na nekim važnim postulatima zapadne demokratije i liberalizma. Na primer, demokratski princip jedan čovek jedan glas, bi trebalo pretočiti u međunarodnim odnosima u princip jedna država-nacija jedan glas u Ligi naroda, a sve to nije bilo moguće bez ozbiljnijeg reformisanja međunarodnih odnosa i otpočinjanja procesa nacionalne emancipacije mnogih nacija koje bi se oslobađale kolonijalnog ropstva i otpočele procese izgradnje svojih nacionalnih država. Usput je Vilsonov program imao i jednu drugu ne tako demokratsku dimenziju, on je značio i početak izgradnje novog svetskog poretka na bazi globalne dominacije zapadne civilizacije i njenih najrazvijenijih država. „Projekat Novog svetskog projekta (NWO), izložen u obliku predsedničkog programa od 14. tačaka i pet principa američkog predsednika Vudro Vilsona iz 1918. godine, kasnije  dorađen i razvijen u periodu predsednikovanja F. D. Ruzvelta, doživeo je svoju punu praktično-političku eksplikaciju tokom trajanja predsedničkog mandata Džordža Buša Starijeg.“ ( LJ. Despotović, 2017:33.) Otuda mnogi zapadni autori smatraju da je SMO prevashodno zapadna, odnosno američka naučna disciplina, pre svega namenjena i okrenuta zadovoljavanju američkih spoljnopolitičkih i geopolitičkih interesa.

Ubrzo nakon formiranja Katedre za međunarodnu politiku, 1920. godine  u Londonu je osnovan i Kraljevski institut za međunarodne poslove (The Royal Institute of International Affairs) poznatiji kao Čatam Haus (Chatam Hous) uticajni Savet za spoljne odnose (Counsil on Foreing Relations) ustanovljen je  u Njujorku godinu dana kasnije. ( D. Simić,2009:16) Savet za spoljne odnose, osnovan je dakle 1921. godine sa namerom da okupi najznačajnije umove iz sveta nauke, politike, i biznisa iz državnog prostora SAD sa ciljem da doprinesu definisanju i razvoju američke spoljne politike, te zadovoljavanju njenih naraslih imperijalnih potreba i realizaciji konkretnih interesa novog globalnog hegemona koji se upravo pojavljivao na svetskoistorijskoj pozornici. Poretka koji se upravo gradio na razvalinama međunarodnog poretka od pre Prvog svetskog rata koji je opustošio mnoge nacije i države, srušio četiri velika carstva (Nemačko, Rusko, Otomansko i Austrougrasko) i počeo da se konstituiše kao novi međunarodni i geopolitički poredak moći u svetu. Ubrzo po formiranju Savet se vaspostavio kao najuticajnija ustanova u svetu kada su u pitanju spoljna politika i međunarodni odnosi. (isto, 22.)

Posleratno utemeljenje nove nauke o međunarodnoj politici, nije proticalo bez nesuglasica, teorijskog trvenja, metodoloških rasprava pa čak i otvorenog osporavanja nove naučne disciline u nastajanju. Rasprave i osporavanja su se ticale njene predmetne određenosti pokušavajući da joj ospore jasnu i preciznu metodološku određenost. Sugerisan je njen eklektistički karakter, te sve prisutnija metodološka, predmetna ali i teorijska lutanja. No, sve bure i velike debate kroz koje je prolazila nova naučna disciplina nisu svedočile samo o njenim teorijsko-metodološkim posrtanjima i neodređenošću, već  pre svega o složenosti predmetne građe, i stalno prisutnoj dinamici razvoja međunarodnih odnosa između dva rata, koja su još više pojačavala osećaj osujećenosti i nemogućnosti relevantnog sagledavanja nove svetske realnosti i promena koje su akcelirale svetske odnose u smeru novog ratnog sukobljavanja. No, po mišljenju kolega D. Simića ukupna jednovekovna istorija razvoja SMO kao naučne discipline prošla je kroz četiri velike debate koje su uprkost žestini teorijskih rasprava i metodološkog osporavanja na kraju doprineli njenom sveukupnom konstituisanju kao naučne disipline uz kondenzovanu svest da je promena teorijskih paradigmi svojstvena i drugim mnogo egzaktnijim naukama, nego li što su to političke nauke u celini a među njima i nauci o međunarodnim odnosima. „U najvećem broju primera pisanja istorije discipline, navode se sledeće faze koje je nauka o međunarodnim odnosima navodno prošla, počev od dvadesetih godina XX stoleća: idealizam (utopijski pacifizam i legalizam), realizam, bihejviorizam, postbihejviorizam, neorealizam, racionalizam, postpozitivizam i konstruktivizam.“ (D. Simić;29.)

Stoga kolega R. Vukadinović pod nazivom međunarodni politički odnosi nudi jedno simplifikovano ali predmetno plauzibilno određenje SMO čiji je osnovni zadatak da pronađe i pronikne u dinamiku svetskog kretanja i u njima markira one osnovne kategorije, zakonitosti i tendencije koje određuju taj razvoj kao i da odredi osnovne činioce uz čiju se pomoć taj razvoj ostvaruje. (R. Vukdinović,16.) Kolega V. Prvulović prevashodni zadatak i ulogu savremenih međunarodnih odnosa kao naučne discipline vidi u  potrebi da se predmet i  funkcija SMO sadrži u nameri da se analiziraju i tumače međunarodni odnosi kroz dinamiku međunarodnog komuniciranja i saradnje država ali i drugih međunarodnih subjekata, kao što su to međuvladine organizacije, nevladine organizacije (naročito one globalnog karaktera), regionalne organizacije kao i značajni pojedinci ili grupe. SMO dakle, nastoji da te odnose prouči i utvrdi eventualne pravilnosti ili tendencije, kao i moguće zakonitosti i da na bazi tih saznanja predvide, odnosno anticipiraju, buduće smerove razvoja u globalnoj međunarodnoj zajednici.

Iz ovog kratkog pregleda disciplinarnog i predmetnog određenja SMO kao naučne discipline jasno se trijeriše stav da je SMO ne samo relativno mlada naučna disciplina, već i puna svest da su njeni naučni dosezi limitirani, ne samo zbog nedostataka i nesavršenosti njene metodologije i teorijskih matrica promišljanja, već prevashodno zbog složenosti i višeznačnosti samih međunarodnih odnosa koji svojom dinamikom, ali i mimikrijom, dodatno otežavaju posao. Stoga se jasno kristališe stav da je korektna naučna deskripcija polazni naučni cilj na koji se u narednim koracima istraživanja dodaju potreba, pojmovne dogranje i preciziranja njihovih značenja, klasifikacije i tipologizacije međunarodnog ponašanja, utvrđivanje izvesnih obrazaca koji se ponavljaju u međusobnim odnosima međunarodnih subjekata, izgradnje teorijsko-eksplikativnih okvira i na posletku, moguće anticipacije smerova budućeg razvoja globalne međunarodne zajednice.

 

 

Literatura:

 

R. Vukadinović (2004) Međunarodni politički odnosi, Politička kultura, Zagreb

LJ. Despotović, (2017), Globalizacija i geopolitika identiteta, Kairos, Sremski Karlovci

D. Simić (2009) Svetska politika, Fakultet političkih nauka, Beograd

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja