Posete francuskih naučnika Balkanu i Srbiji početkom 20. veka

18/01/2019

Posete francuskih naučnika Balkanu i Srbiji početkom 20. veka

 

Autordr Aleksandra Kolaković

Interesovanje francuskih naučnika za Balkansko poluostrvo i narode koji ga nastanjuju povezano je sa Napoleonovim osvajanjem i osnivanjem Ilirskih provincija u periodu početka 19. veka. Kasnije, romantizam, sa svojim nastojanjem da pronađe inspiraciju u nepoznatom i mističnom, uticao je da pesnici, učeni ljudi i avanturisti krenu u specifične misije na Balkan. Uporedo, od 1841. godine došlo je do institucionalizovanja slavistike na Francuskom koležu, tako da su se stvorili i naučni okviri za prve studijske posete ovom delu Evrope. Ipak, posebno interesovanje kod francuskih naučnika javilo se krajem 19. veka, a potom i uvećavalo u novom stoleću. Zašto je došlo do ovog novog interesovanja francuske nauke za Balkan? Postoji više povezanih uzroka. Francuski naučni život tog perioda bio je usko vezan za političke događaje u zemlji, kao i kretanja u međunarodnim odnosima. Stvaranje Francusko-ruskog saveza (1894) bilo je presudno da se francuski naučnici više zainteresuju za Balkan, gde je Osmansko carstvo bilo na zalasku svoje moći, a koji je i u blokovskom smislu bio neopredeljen. Kasnije, nemački prodor na Istok dodatno je usmerio francuske naučnike da stvore „pravu“ sliku o ovom delu Evrope. Uporedo sa pomenutim, srpski naučnici, školovani većinom u velikim evropskim univerzitetskim centrima, od kojih je Pariz zauzimao posebno mesto, uspostavili su saradnju sa svojim kolegama i uticali da se oni lakše opredele za ove posete.

Prvu značajnu studijsku posetu Balkanu i Srbiji organizovao je „otac francuske slavistike“ – Luj Leže. Čovek bogate erudicije, odličan poznavalac slovenskog sveta, Leže je bio prisutan u visokom francuskom društvu, gde je izgradio poznanstva i prijateljstva sa brojnim ličnostima političkog i javnog života (Edvard Goumi, poverenik ministra javne nastave Viktora Duruija, profesor Alfred Rambo i dr). Stoga su srpski intelektualci, kao i intelektualci drugih slovenskih naroda, težili da se povežu i sarađuju sa Ležeom. Već od 1869. godine Leže je bio dopisni član Srpskog učenog društva, a kasnije, od 1892. godine, počasni član Srpske kraljevske akademije. Ovo je i period kada je započeo da posećuje Beograd i Srbiju. Vreme u Srbiji je provodio u prikupljanju literature i izvora, usavršavanju jezika i upoznavanju zemlje i naroda, kao i pripadnika srpske inteligencije. Između ostalog, tada je započelo prijateljstvo između Ležea i književnika Ljubomira Nedića, što je omogućilo i protok informacija o srpskoj i slovenskoj književnosti. Interesovanje za srpsku istoriju i kulturu povezalo ga je i sa radom Stojana Novakovića. Svest o nedovoljnom poznavanju slovenske kulture, tradicije i istorije u Francuskoj Leže je istakao i u uvodnom delu svoje knjige La Mythologie Slave (Slovenska mitologija) iz 1901. godine: ,,Pišući ovaj rezime, ja sam pre svega pomišljao, da zadovoljim radoznalost francuske publike, kojoj su slovenska dela nedostupna, i koja uopšte ne zna, u kojim bi se nemačkim knjigama mogli naći ozbiljnih podataka o ovim teškim pitanjima. Tako se desi, da sam ja učinio uslugu samim Slovenima, koji nisu imali jedan takav kritički rezime“. Francuska slavistika početkom 20. veka nije još bila razvijena kao nemačka, ali je stvaralaštvo Luja Ležea pomoglo da nemačko viđenje slovenskog sveta zameni objektivniji prikaz francuskih slavista.

Naredni značajan boravak francuskog naučnika u Srbiji bio je dolazak Albera Malea, istoričara i učenika Ernesta Lavisa, „nacionalnog učitelja“ Francuza. Zvanično je bio učitelj diplomatije budućeg srpskog vladara Aleksandra Obrenovića, a nezvanično je, doveden radikalskim vezama, imao zadatak da neutrališe germanske uticaje na srpskom dvoru u periodu od 1892. do 1894. godine. Ovaj boravak je dakle imao jasnu diplomatsku misiju, ali je Male obavio i naučna istraživanja. Nakon povratka u Francusku, Male je nastavio naučnu karijeru, pisao udžbenike istorije, a paralelno je održavao kontakte i sarađivao sa srpskim naučnicima i diplomatama Milenkom Vesnićem, Milovanom Milovanovićem, Stojanom Novakovićem i dr. U diplomatskom smislu njegova aktivnost u Francuskoj bi se mogla okarakterisati kao propagandni rad i učešće u aktivnostima kulturne diplomatije Srbije. Kao čovek nauke, Male je, pre nego što je došao u Srbiju, kao istoričar pokazao interesovanje za srpsku istoriju. Ipak, Male u Dnevniku sa srpskog dvora piše da ni sam nije bio zadovoljan svojom informisanošću. Boravak u Srbiji, a kasnije i 1902. godine misija u Makedoniji, sa posetom Nišu i Beogradu, dodatno su uticali da se Maleova stručna znanja o Srbiji i Srbima prošire. Nakon što je otišao iz Srbije, direktno ili posredstvom Grgura Jakšića obraćao se srpskim naučnicima za različita obaveštenja. Od Ljube Stojanovića očekivao je informacije o srpskoj vlasti nad  južnim krajevima, koje bi mu poslužile za knjigu o Makedoniji. U vreme Aneksione krize (1908/9), uporedo sa učešćem u brojnim manifestacijama u Parizu i drugim gradovima, kojima je sa grupom francuskih intelektualaca podržao interese Srbije, Male je uspostavio saradnju sa Jovanom Cvijićem. Izdavač Maleovih udžbenika publikovao je i raspravu Jovana Cvijića Aneksija Bosne i Hercegovine i srpsko pitanje na francuskom jeziku, koja je bitno uticala na iznošenje srpskog pitanja u okvire evropske diplomatije. Male je napisao i predgovor za ovu studiju Jovana Cvijića, koji je već uživao ugled vrhunskog naučnika u Evropi. U vreme balkanskih ratova (1912–1913) Male je prikupljao priloge za srpske ranjenike, držao predavanja od kojih je posebno značajno ono održano u Geografskom društvu Normandije, gde je posredno ukazao i na neminovnost rata evropskih razmera. O svojim aktivnostima Male je pisao Novakoviću: „Budite sigurni da ćete za sebe imati energičnu podršku francuskog i ruskog javnog mnjenja. Ja ovde nastavljam svoju kampanjicu predavanjima: u četvrtak je bilo osam dana kako sam održao sedamnaesto u Politehničkom udruženju, u svečanoj sali Opštine u ulici Drue, pod predsedništvom g. Pola Dumea, bivšeg predsednika Skupštine i guvernera Indokine, koji nije ništa manje balkanofil od ovoga koji vama stoji na usluzi“. Maleova saradnja sa srpskim naučnicima prelazila je okvire nauke i u duhu vremena zalazila u sfere diplomatije, propagande i publicističkog rada na zaštiti nacionalnih interesa Francuske i Srbije. Takođe, boravak u Beogradu, obilazak Srbije i upoznavanje srpskih intelektualaca, pored misije u službi francuske države, omogućili su Maleu da proširi znanja. Sa srpskim naučnikom Stojanom Novakovićem, koga je upoznao preko Milenka Vesnića i Grgura Jakšića, započeo je saradnju koja je rezultirala poglavljem („Les Slaves du Danube et de l’Adriatique jusqu’ à la canqûete turque“) publikovanom u okviru Lavisove i Ramboove Opšte istorije.

Grgur Jakšić, mladi doktorand u Parizu, najaktivniji među srpskim studentima u Francuskoj, uspeo je da početkom 20. veka uspostavi kontakt i saradnju Stojana Novakovića i Emila Omana. Pomenutoj saradnji doprineo je i pravnik Valtazar Bogišić, koji je živeo u Parizu. Bogišićeve prijateljske veze sa Emilom Omanom inicirale su saradnju Novakovića i Omana. Novakovićeva knjige Tursko carstvo pred prvi srpski ustanak 1780–1804, a potom i Balkanska pitanja i manje istorijsko-političke rasprave o Balkanskom poluostrvu 1886–1905, stigle su do kraja 1906. godine u ruke Emila Omana. Koristeći dobijene knjige, Oman uočava da su Novakovićevi podaci o borbama i etnografskim sporovima oko Makedonije precizni i naučno argumentovani, stoga se udaljava od nedovoljno naučno argumentovane bugarske literature ili radova francuskih naučnika koji se mogu smatrati bugarofilima. Verovatno je Oman u toku iste, 1906. godine mogao da nove podatke koristi prilikom kursa Istorija Južnih Slovena koji je držao na Sorboni. Pored Novakovićevih tumačenja koja su ostavila snažan utisak na Omana, a preko njega i na ostale francuske naučnike zainteresovane za pitanja Balkana i Srbije, jeste naučno delo Jovana Cvijića. Osnivač Srpskog geografskog društva, a kasnije i predsednik Srpske kraljevske akademije, počasni doktor Sorbone i Karlovog univerziteta u Pragu, svojim geografskim, etnografskim, geološkim i antropološkim interesovanjima uticao je početkom 20. veka na brojne naučnike i istraživače širom Evrope, pa nije izostao ni uticaj na Omana. Susreli su se 1909. godine, kada je Oman prvi put posetio Srbiju. Oman je putovanja Balkanom  nastavio i kasnije. Kako je Emil Oman bio član Srpske kraljevske akademije, uživao je posebno gostoprimstvo svojih srpskih kolega. Pored rada u Narodnoj biblioteci, vreme u Srbiji je provodio u putovanjima po Srbiji prilikom kojih su ga najčešće pratili Grgur Jakšić, Jovan  Cvijić, Miodrag Ibrovac i Jovan Skerlić. Pisao je i o beogradskim razgovorima sa Stojanom Novakovićem i Jovanom Tomićem. Miodrag Ibrovac svedoči: „Obilazeći ne samo naše gradove i manastire, nego i naša sela, on se neumorno trudi da upozna naše običaje, našu narodnu dušu“.

Značajna spona između Omana i srpskih naučnika bio je i Gaston Gravije, koji je 1909. godine došao u Srbiju na preporuku svog profesora sa Sorbone. Gaston Gravije, geograf i etnolog, školovao se i studirao u Nefšatelu, Nansiju i Lilu. Na početku školovanja otac mu je bio i učitelj, a kasnije je nastavio obrazovanje u okviru patriotski prožetog školskog sistema Treće republike. Već u toku školovanja pokazivao je interesovanje za proučavanje veza između društva i prirode, karakteristika života na selu, uticaja geografije na ekonomiju i migracije. Lična interesovanja vodila su Gravijea ka učenju ruskog jezika i interesovanju za Slovene. Po zahtevu srpske vlade, a na preporuku Emila Omana, istaknutog francuskog slaviste i nakon aneksije Bosne i Hercegovine već afirmisanog prijatelja Srba, Gravije je 1909. godine došao u Beograd. U Beogradu je postavljen za lektora francuskog jezika na Univerzitetu i cilj njegovog boravka bio je jačanje duhovne povezanosti srpske i francuske sredine. Gravije je nastavio da razvija svoja interesovanja, u sklopu čega je pripremao doktorsku disertaciju o prirodnim regionima Srbije. Za samo nekoliko meseci boravka naučio je srpski jezik, upoznajući Srbiju i Srbe na brojnim putovanjima u čijoj organizaciji je učestvovao Jovan Cvijić. Gravije se u pripremi svoje teze o Šumadiji, pored Cvijićevih radova, oslonio i na Cvijićevu ličnu podršku u organizaciji svojih istraživanja u Šumadiji, istočnoj Srbiji, Staroj Srbiji i Albaniji. Gravije je pored Cvijića bio prijatelj i sa Bogdanom Popovićem, koji je pokazao posebnu brigu za svog prijatelja, kada se kao francuski rezervni oficir našao u prvoj borbenoj liniji francuskog fronta. Gravije je u okviru svojih istraživanja obišao „le cœur de pays Serbe“ – Šumadiju, Staru Srbiju, Novopazarski sandžak, istočnu Srbiju, kao i Albaniju i Bosnu i Hercegovinu. Uz Malea, Gravije je jedini među francuskim intelektualcima koji je svoju zvaničnu misiju proširio i obogatio ličnim interesovanjima. U kontinuitetu je boravio u Srbiji oko pola decenije i obilazio je zemlju, kao i teritorije koje nisu bile u njenim granicama, ali jesu bile naseljene Srbima, ostavljajući vredna svedočanstva i za današnje istraživače. Teme njegovih članaka bile su istorijskog i geografskog karaktera, među kojima je dominirala tema narodnog života. Gravije je u okviru časopisa La Revue de Paris, Le Temps i kao dopisnik lista Le Figaro, pisao o Srbiji, Srbima i narodima na Balkanu. U vreme Prvog balkanskog rata, kao „un vrai spécialistes de question serbes“ („pravi stučnjak za srpsko pitanje“) izveštavao je za Le Figaro. Na primeru života i aktivnosti Gastona Gravijea jasno se uočava preplitanje naučnih i političkih veza koje su se oblikovale kroz putovanja Balkanom i Srbijom.

Na prelazu vekova, pored toga što je započeo svoja putovanja u Svetu Goru u okviru kojih je posetio i srpski manastir Hilandar, Gabrijel Mije je započeo i prijateljstvo sa Grgurom Jakšićem. U svojoj pristupnoj besedi za zvanje doktora honoris causa Beogradskog univerziteta 1935. godine Mije je posebno naglasio kako ga je Grgur Jakšić 1906. godine „ohrabrio i potstakao“ da poseti srpske srednjovekovne crkvene spomenike. Pre dolaska u Srbiju susreo se, verovatno preko Grgura Jakšića, i sa Milenkom Vesnićem, srpskim poslanikom u Francuskoj. Vesnić je nastojao da preko Ljubomira Stojanovića, tadašnjeg ministra prosvete i crkvenih dela, i Božidara S. Nikolajevića, osnivača katedre za istoriju umetnosti na Beogradskom univerzitetu, omogući Mijeu dobar prijem u Srbiji. Ovim je Mije stekao dobre stručne i prijateljske veze u srpskom društvu. Oko 1900. godine, kada se o vizantijskoj umetnosti pisalo kao o ponavljanju antičke umetnosti, na naučnu scenu stupio je Gabrijel Mije, koji otkriva prvu veliku epohu Paleologa u umetnosti i prvi od francuskih istraživača obuhvata i spomenike postvizantijske umetnosti. Na njegova interesovanja presudno je uticao višegodišnji boravak u Francuskoj školi u Atini, gde se upoznao sa istraživanjem vizantijskih spomenika. Od 1899. godine Mije je predavač predmeta pod nazivom Vizantijsko hrišćanstvo, a od školske 1906/1907. godine predmeta  Vizantijsko hrišćanstvo i hrišćanska arheologija na L’École des hautes études. Mije je 1906. godine, u pratnji supruge Sofije, obišao Srbiju i posetio Makedoniju, video srpske srednjovekovne crkve i manastire, a kao rezultat obilaska poneo značajan broj fotografija. Mijeov učenik bio je Đurđe Bošković, a sarađivao je i sa profesorom Vladimirom Petkovićem i arhitektom Perom Popovićem, koji su ga pratili na pomenutom putu. Manasija, Ravanica, Vraćevšnica, manastiri Ovčarsko-kablarske klisure, Studenica, Žiča, Kalenić oduševili su Mijea, koji je snimke srpskih manastira pridodao svojoj Hrišćanskoj i vizantijskoj kolekciji, osnovanoj 1903. godine. Kao rezultat ove saradnje Mije je svojim studentima predavao o zidnom slikarstvu pravoslavnih hrišćana tokom 13. i 14. veka, freskama i mozaicima za koje je verovao da svedoče o renesansi vizantijske umetnosti u vreme dinastije Paleologa, a 1908. godine je publikovao poglavlje o vizantijskoj i hrišćanskoj umetnosti na prostoru Srbije i Makedonije u okviru Histoire de lart (Istorija umetnosti) A. Mišela. Potom je, u toku Prvog svetskog rata, publikovao Recherche sur liconographie de lévangile (Istraživanje o ikonografiji Jevanđelja) i Lécole grecque dans larchitecture byzantine (Grčka škola u vizantijskoj arhitekturi). U Lancient art serbe. Les Eglises (Stara srpska umetnost. Crkve), objavljenoj nakon rata, izložio je stilsku periodizaciju srpske srednjovekovne arhitekture na tri škole: Rašku, Srpsko-vizantijsku i Moravsku. Mije je u oblasti arhitekture prvi put istakao stilsku evoluciju od Raške do Moravske škole koja ni danas nije zastarela, a Srbi su mu kao velikom naučniku, polihistoru i prijatelju odali počast i izborom 1920. godine za počasnog člana Srpske kraljevske akademije.

Geograf i etnolog Pol Labe, generalni sekretar Normandijskog geografskog društva, na početku svog stvaralaštva nije slučajno bio zainteresovan da piše o pomenutim temama. Ministarstvo prosvete Francuske početkom 20. veka poslalo je uglednog naučnika na duga putovanja po azijskom delu Rusije. Ova putovanja su na kraju prve decenije 20. veka pokrenula Labea da putuje na Balkan. Interesantno je da se ovde javlja pored naučne i jedna prijateljsko-politička veza. U samom tekstu A travers la Serbie. Impressions dun récent voyage iz 1910. godine, Labe svedoči da je general Dod, pomoćnik predsednika Društva, bio školski drug srpskog kralja Petra I Karađorđevića. Prijatelj iz Sen-Sira je imao odlučujuću ulogu u upoznavanju pomenutog francuskog intelektualca i srpskog kralja. Tokom svoje karijere Labe je zauzimao značajne položaje u okviru Geografskog komercijalnog društva: kao generalni sekretar od 1905. do 1919. godine, kasnije generalni sekretar od 1919. do 1934. godine i potpredsednik Francuske alijanse od 1937. godine, veoma značajne institucije kulture. Pomenute institucije i Labeovo interesovanje za Srbe u prvim decenijama 20. veka utkani su u temelje političkog, ekonomskog i kulturnog vezivanja Srba za Francusku u periodu nakon Prvog svetskog rata.

Uz Labea, još jedan geograf – Žan Brin, šef Katedre za društvenu geografiju na Koležu Francuske, verovatno pod uticajem svojih kolega, od perioda Aneksione krize pokazao je interesovanje za Srbiju. Fotografske kampanje na Balkanu i u Srbiji, kao deo jednog velikog projekta, organizovane su iz Pariza pod pokroviteljstvom bogatih ljudi, naučnika i ljubitelja umetnosti. Alber Kan, bankar, humanista, mecena i zaljubljenik u umetnost slika – fotografiju, među prvima je razumeo ogromnu budućnost fotografije u boji. Od 1912. godine otpočeo je svoje fotografske kampanje, koje čine veliki deo projekta Arhiv planete. Žan Brin prilikom istraživanja i fotografisanja daje prioritet evropskom jugoistoku, prostoru većini Francuza poznatom samo na osnovu dela lepe romantičarski obojene književnosti. Fotografskim kampanjama se, s jedne strane, prikazuju realno kultura i izgled Balkana, Srbije i Srba, a posebno ističe prisustvo tradicionalnog i modernog.

Iako su francuski naučnici posedovali bogatu erudiciju, Balkan im se i u drugoj deceniji 20. veka činio tajanstven i ne uvek lako razumljiv, a podaci koje su im prezentovali srpski naučnici u svojim delima dragoceni. Ukoliko su srpska gledišta bila zasnovana na naučnoj kritici i činjenicama, kao što je slučaj sa Novakovićevim i Cvijićevim radovima, bila su prihvatljivija i jasnija francuskim naučnicima. Ukoliko su srpska gledišta bila zasnovana na naučnoj kritici i činjenicama, i Viktor Berar, Ogist Goven i Ernest Deni angažovali su se na brojnim konferencijama i predavanjima posvećenim srpskom pitanju. Svojim znanjima i autoritetom ustali su protiv Austrougarske i njenih pokušaja da montiranim procesima diskredituje Srbe i „jugoslovene“. Grgur Jakšić je pisao kako je Emil Oman bio ljut na rektora Sorbone kada mu nije dozvolio da u jednoj od sala održi predavanje o srpskom pitanju zbog političke pozadine predavanja u jednoj državnoj ustanovi. Saradnja srpskih i francuskih naučnika nakon Aneksione krize, pored umanjenja bugarofilstva kod francuskih naučnika, a od balkanskih ratova i potpunog uklanjanja, uticala je da se srpsko pitanje kod francuskih naučnika posmatra sve više kao jugoslovensko. Ovo je posebno očigledno nakon više poseta diplomate Luja Ležea i profesora Viktora Berara na prelazu dva veka, kao i posete profesora Ernesta Denija, stručnjaka za pitanje Habzburške monarhije, Beogradu 1912. godine. Sve pomenute posete označile su susrete francuskih naučnika sa naučnicima Srbije, političkim akterima i prenosiocima francuske kulture u Srbiji, kao što su bili Jovan Skerlić ili Bogdan Popović. Rezultat svega navedenog je saradnja, razmena mišljenja, knjiga, brošura i rasprava, kao i njihovo vezivanje za srpske interese, kao interese koji su korisni i za Francusku. Ovim su naučnici postepeno stekli moć uticaja na formiranje francusko-srpskih odnosa.

Saradnja francuskih i srpskih naučnika u periodu kraja 19. i početka 20. veka, posebno u oblasti društveno-humanističkih nauka, nije imala isključivo naučni karakter, što se ogleda i kroz posete francuskih naučnika Balkanu i Srbiji. Većina naučnika (pre svega srpskih) obavljala je i državničke funkcije, odnosno bila deo elite koja je imala bliske prijatelje u političkim i državnim strukturama, a time je posredno kreirala ili definisala politiku države. U vremenu kriza, blokovske podele i naleta imperijalnih ambicija velikih sila pred Veliki rat, kada je patriotizam bio preovlađujuća crta intelektualaca i u Francuskoj i u Srbiji, veze uspostavljene naučnom saradnjom korišćene su i u svrhu ostvarivanja interesa svoje otadžbine. Preplitanje društvenopolitičke saradnje s čisto naučnom saradnjom karakteristika je veza između francuskih i srpskih intelektualaca i obeležje poseta francuskih naučnika Balkanu i Srbiji. Ova činjenica određuje i domet uticaja intelektualnih krugova na francusko-srpske odnose. Iako je u radovima naučnika bilo isticanja i sugerisanja pojedinih pitanja od nacionalnog interesa, izneti stavovi i mišljenja su bili potkrepljeni naučnim činjenicama. Nauka i aktuelni politički događaji isprepletali su se u kontaktima Malea, Omana, Denija, Loazoa, Labea sa Novakovićem, Jakšićem, Cvijićem, Žujovićem. Naučna saradnja je većinom bila plod ličnih kontakata i poznanstava stečenih još tokom školovanja ili preko prijatelja i preporuka. Posledice saradnje i razmene naučnih podataka vodile su ka tome da Male, Oman, Deni i drugi francuski intelektualci nakon upoznavanja sa radom i stvaralaštvom srpskih naučnika promene pravce svog interesovanja, kao i svoja uverenja. Napuštanje bugarofilstva i uverenje da se srpsko pitanje može rešiti u okviru južnoslovenskog najznačajnije su posledice saradnje francuskih i srpskih naučnika. Saradnja među naučnicima bila je posebno značajna u periodu Velikog rata. Srpska država je propagandni rat – rat iza linije fronta – vodila zahvaljujući bliskim vezama intelektualca koje su učvršćene posetama francuskih naučnika Balkanu. Ipak, saradnja francuskih i srpskih naučnika, kao višesmerni proces, nije rezultirala samo  protežiranjem francuskih ili srpskih interesa, već je doprinela nastanku i razvoju naučnih disciplina i pojavi novih otkrića, istovremeno promovišući značaj obrazovanja kao osnove napretka nacije i društva.

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja