Politička borba Svetozara Miletića od Austrougarske nagodbe do Velike istočne krize

31/05/2019

Autor: dr Miloš Savin, istoričar

 

 

Uprkos široko rasprostranjenom uverenju da je Svetozar Miletić od početka svoje političke borbe bio u konfliktu sa mađarskim političkim krugovima, o počecima njegovog razmimoilaženja sa mađarskim liberalima Kalmana Tise, možemo govoriti tek u periodu koji je prethodio Austrougarskoj nagodbi. Poznato je da se Miletić zalagao za punu nezavisnost Ugarske od Beča, te za rešavanje narodnosnog pitanja, unutar same nezavisne Ugarske, shodno demokratskim načelima. Možemo zaključiti da Miletićeva borba protiv austrijskog totalitarizma prestaje već na Srpskom crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1865. godine, dok njegovo podržavanje mađarskog liberalizma prestaje nakon govora na Hrvatskom saboru 1866. godine. Odustajanje mađarskih liberala od ugarske nezavisnosti i spremnost na kompromis sa bečkim merodavnim krugovima, te odustajanje od rešenja manjinskog pitanja, dovode do političkog razočarenja Miletića u mađarski liberalizam. Nezamisliv uspeh koji su mađarski politički krugovi ostvarili prilikom dogovora o Nagodbi, doveo je do toga da se oni odreknu svojih dosadašnjih saveznika među nemađarskim narodima ugarske, koji su im do tada bili neophodni radi zajedničke borbe. Tako su mađarski liberali od svog, do tada, najbližeg saradnika Svetozara Miletića počeli da stvaraju državnog neprijatelja i ekstremistu.

Austrija je 1866. godine, bila u ratu sa Pruskom. Ovaj rat, poznat pod nazivima Austro-pruski rat, Sedmonedeljni rat, Rat za unifikaciju i Nemački građanski rat, vođen je zbog hegemonije nad nemačkim državama. Nasuprot Austriji koja se zalagala za interesnu konfederaciju, Pruska je insistirala na ujedinjenju Nemačke. Nakon austrijskog poraza kod Sadove (Keningraca) u Češkoj 3. jula 1866. godine, gde su Prusi pod komandom Helmuta fon Moltkea porazili Austrijance i Saksonce, Bečki dvor je shvatio da će oslabljena Austrija imati ozbiljan problem da očuva unutrašnje jedinstvo i da opstane kao država. Po vojnoj propasti, austrijski merodavni krugovi su odustali od federalizma, koji je kao koncepcija neposredno pre rata bio dominantniji u odnosu na ideju centralizma kao budućeg uređenja Austrijskog carstva. Bečka aristokratija je procenila da je oportunije udovoljiti zahtevima mađarskog dualizma, umesto zadovoljenja interesa drugih naroda, čija je lojalnost bila potencijalno neizvesna. Car je procenio da je najveći garant sklapanje saveza između austrijskog finansijskog i industrijskog kapitala i krupnih veleposednika Mađarske. Umesto dotadašnjeg Austrijskog carstva je Austrougarskom nagodbom 1867. godine stvorena dualna Austrougarska.

Zalažući se za ravnopravnost i slobodu korišćenja jezika svih naroda Ugarske, poput Srba, Rumuna i Slovaka, Miletić je u srpski poslanički klub ugarskog sabora, na čelu sa Stevanom Branovačkim, uspeo da učlani dvanaest srpskih poslanika. Zajedno sa rumunskim poslanicima je stvorio predlog zakona o narodnostima koji je garantovao pravo na korišćenje maternjeg jezika u zvaničnoj, institucionalnoj komunikaciji, kao i širok obim nacionalnih i građanskih sloboda. U svom srpskom poslaničkom klubu Miletićev zakon nije na išao na konsenzus, pa ga je Svetozar u znatnoj meri prilagodio umerenijim stavovima. Za ovaj zakon je na kraju glasalo ukupno dvadeset i četiri poslanika, mahom Rumuna, a svega sedam Srba.

Miletić je svojim zahtevima da Ugarska bude federalizovana ili bar nacionalno zaokružena po županijama, došao u politički sukob sa Ferencom Deakom, ideologom mađarske državnosti, koji se tome oštro usprotivio. Miletić je u debati sa Deakom izjavio da će se Ugarska, ukoliko na demokratski način ne reši manjinsko pitanje, raspasti, što se zaista i desilo 1918. godine. Ugarski sabor je 1868. godine doneo Zakon o narodnostima, koji je dozvolio Srbima da samostalno uređuju svoje crkvene, školske i fondovske poslove, ali je odbio njihove zahteve za teritorijalnom autonomijom. Zakon, iako na oko liberalan, za sva prava data narodnostima, pre svega srpskoj crkveno-školskoj autonomiji, propisivao je obavezan državni nadzor, što će kasnije biti korišćeno upravo za gušenje garantovanih prava. Zakonom je predviđeno postojanje jedne, nedeljive, političke mađarske nacije, kojoj bi pripadali svi stanovnici Ugarske. Specifičnost ovog zakona je činjenica da ga je upravo Ugarska vlada neprekidno kršila, na štetu narodnosti. Usvajanjem zakona o narodnostima, nastupio je kraj Miletićevoj političkoj borbi za sporazum između Srba i Mađara, te zalaganje za pomoć Mađarima u borbi za maksimalne slobode u odnosu na Beč. Bečki centralizam je smenio peštanski nacionalizam. Shvativši značaj stranačkog organizovanja Miletić je 1866. pokrenuo list „Zastava“ kao jezgro za formiranje buduće srpske liberalno-opozicione stranke. Uprkos izveštaju austrijske policije da Miletićevo strateško okretanje Mađarima u odnosu na Beč ima za cilj da, uz saradnju sa mađarskim političkim fktorom,   doprinese  ideji obnove velikog srpskog carstva na Balkanu, osnivanje „Zastave“ je odobreno. Miletićevo okruženje je sakupilo dovoljno sredstava za depozit, koji je bio uslov za pokretanje političkog lista, a njemu kao regularno izabranom članu Ugarskog sabora nije bilo moguće zabraniti izdavanje štampe. „Zastava“ je februara 1866. godine počela da izlazi u Pešti dva puta nedeljno. Nakon 46. broja 1867. godine sedište lista je prebačeno u Novi Sad, a tek 1869. nakon trogodišnjeg čekanja, „Zastavi“ je dozvoljeno da uz dodatnu kauciju počne da izlazi i tri puta nedeljno. Zastava kao organ Miletićeve Srpske narodne slobodoumne stranke postaje najuticajniji list među Srbima u Ugarskoj pa i šire. Najznamenitiji novosadski i vojvođanski Srbi druge polovine XIX veka ispisuju stranice „Zastave“. Utemeljujući Miletićevu beskompromisnu politiku, „Zastava“ počinje da smeta političkim prilikama Beča, Budimpešte, Zagreba, ali i Beograda, čiju koruptivnost i nedoraslost ideji svesrpskog oslobođenja oštro kritikuje.

Ovaj politički list, organ srpskog liberalno-opozicionog pokreta naročito ukršta koplja sa srpkim konzervativcima i klerikalcima u Ugarskoj, koje kritikuje zbog približavanja ugarskim vladajućim strukturama. Usvajanjem Osnove programa za srpsku liberalno-opozicionu stranku, koju je u časopisu „Zastava“ predložio Svetozar Miletić, na konferenciji u Bečkereku, početkom 1869. godine, formirana je Srpska narodna slobodoumna stranka.  Bečkerečki program, je predstavljao platformu delovanja srpskih liberala na ugarskom saboru. Česta je zabluda kod naših istoričara da je ovaj program definisao delovanje stranke po svim pitanjima. Bečkerečki program je insistirao da se sprski liberali na Ugarskom saboru zalažu za ravnopravnost svih naroda Ugarske sa mađarskim narodom, za veća građanske i demokratske slobode i zalagao se za još veću samostalnost Ugarske nego što je predviđeno nagodbom.

Po pitanju autonomije Vojvodine, program je tražio pokretanje parlamentarne debate na Ugarskom saboru o zahtevu Blagoveštanskog sabora, da Vojvodina bude teritorijalna autonomija sa sopstvenim organima. Bečkerečki program je propagirao  zalaganje na Ugarskom saboru za panslavizam i specijalne odnose vojvođanskih Srba sa Srbijom, te pravedno rešenje Istočnog pitanja. Srpski klerikalci i konzervativci koji su ranije optuživali Miletića za izdaju Austrije, ubrzo su našli saveznika upravo u mađarskoj vladi.

Na samom početku delovanja Slobodoumne stranke, srpski klerik, arhimandrit German Anđelić je uz podršku Ugarskih vlasti, pokušao da formira Srpsku umerenu stranku, sa ciljem da bude opozicija Miletićevom pokretu. Nedugo potom, Đorđe Stratimirović je pokušao da pred Srbe izađe sa svojim programom koji je bio daleko umereniji od bečkerečkog. Usled opšteg oduševljenja Miletićevom politikom i Bečkerečkim programom, nekadašnji vožd je ostao bez rezultata. Među novosadskim Srbima nikada nije prestajala ideja da se Miletić ponovo vrati na mesto gradonačelnika, na koje je već bio biran, ali je u period provizorijuma, od strane državnog vrha bio suspendovan. Uprkos masovnoj kolonizaciji mađarskog življa u Novi Sad, zbog izbornog zakona koji je podrazumevao imovinski i obrazovni census, Srba birača je bilo skoro dve trećine u odnosu na sve upisane birače. Miletić je ponovo izabran za gradonačelnika, a novosadski magistrat, je još pre usvajanja zakona o narodnostima, počeo da šalje zahteve svim merodavnim organima, da deo novog zahteva budu i zaključci Blagoveštanskog sabora, po kojim bi Vojvodina, bila priznata kao srpska nacionalna autonomija. Takođe Miletić je kao službeni jezik u gradu uveo srpski, a sve dopise državnim organima je slao na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu.

Upravo zbog navedenog Miletić je ponovo doživeo suspenziju. On i njegovi istomišljenici su imali ogromna očekivanja od Kneževine Srbije. Tražili su da Srbija aktivnom politikom izdejstvuje oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda koji se nalazio pod Turcima u Staroj Srbiji i Bosni i Hercegovini. Glavnu prepreku ovom zahtevu, Miletić je prepoznao upravo u sistemu vlasti u Kneževini Srbiji. Smatrao je da samo moderna, demokratska, liberalna Srbija, koja poštuje građanska prava može da ispuni nacionalnu misiju. Miletić je posebno kritikovao stvaranje kulta dinastije na uštrb građanskih sloboda, i nesnosnu birokratiju čija je jedina svrha bila očuvanje apsolutne vlasti u Srbiji.

Srbijanski režim je zabranio Miletiću ulazak u Srbiju, kao i distribuciju „Zastave“. U Beogradu ljudi naoružani budžama išli su po javnim lokalima i tukli Miletićeve pristalice. Miletić je optuživan za republikanstvo. Srbijanska vlada je finansirala štampanje i podelu brošura, plakata i letaka čiji je cilj bio da se, raznim izmišljotinama, ocrni njegov lik. Nakon ubistva srbijanskog Kneza Mihaila Obrenovića 1868. godine, beogradski režim, ali i srpski klerikalci iz Vojvodine optuživali su Miletića da je saučesnik i inspirator ovog ubistva. Cilj ove konstrukcije je bio da se od mađarskih vlasti, koje su svakako Miletića smatrale neprijateljem, izdejstvuje njegova eliminacija iz javnosti. Ugarska vlada je planirala hapšenje vođe vojvođanskih Srba, ali je u tome oklevala strahujući od oružane pobune Šajkaša i Banaćana, graničara.  Srbijanski namesnik Milivoje Petrović Blaznavac je želeo da se domogne Miletića kako bi ga obesio. Svoje viđenje stanja u kneževini Srbiji, Svetozar Miletić je 12. aprila 1870. godine iskazao sledećim rečima: „No kao što mandarini, i drugi podobni fariseji imaju svoje kumire, idole, koje u narodu pred sobom nose, da zaklone svoje interese i težnje, tako i politični vlasnici, koji na samoodržanje idu, takođe i stave preda se kao štit, kao idol i kumir: dinastiju, vladatelja, te u sav glas trube: ‘Dinastija je osnov države, temelj snage narodne’, skiptar je simbol veličine i slave narodne, zato dinastiju treba ukrepiti, bladateljati treba jakim, silnim napraviti, a to naravno opet biva konfiskovanjem ili bar sekvestriranjem prava naroda, slobode građana, i same sudske samostalnosti, koja je osovina lične sigurnosti i slobode. Nećemo da ispitujemo da li se dinastija iole može složiti sa pravom slobodom, sa slobodnim razvitkom i napretkom naroda… Ima i u drugim državama žalbe i tužbe na birokraciju – ali retko gde birokracija ima taj, ne samo politični, nego i društveni, narodni značaj kao u Srbiji. U drugim državama pored zvaničnika ima ima i drugih slojeva inteligencije, kulture, zanimanja i blagostanja, koji birokraciji vagu drže, i koji je, ako ona i nadvlada, kad-tad suzbiju… U Srbiji pak, gde zbog nerazvijenog narodno-ekonomnog i društvenog stanja inteligencija u masi nema drugog drugog smestištva, i druge zasluge, nego, u državnim službama, državna služba ima drugi značaj i  birokracija kao skoro isključiva inteligencija na to ide, da interese naroda i države identifikuje sa svojim interesima, što se naposletku opet prirodno na to izvrze, da interese naroda i države svojim interesima potčini. Srbija stoji, kao domena,  svojina birokracije, namenjena na to da njoj ugodan život osigura. Da bi se u tome lakše i sigurnije održala, ona je od dinastije napravila bedem protivu svakog kretanja, razvitka i napretka, koji se sa njenim interesom ne slaže. Skiptar je za nju magnetska igla na palati birokracije, koja je čuva od gromova slobodnog duha narodnog.“

Ipak, zbog raskrinkavanja tajnih, nenarodnih politika Ugarske vlade na stranicama „Zastave“, Miletić je osuđen na godinu dana zatvora u Vacu.

Ovaj, prvi boravak Miletićev u zatvoru, je bio prilično lak u odnosu na ona koji će ga zadesiti nekoliko godina kasnije. Miletiću je bilo omogućeno da viđa porodicu, koja se preselila u kuću odmah pored zatvorske ograde u Vacu. Tokom dana je imao neograničeno pravo da prima posete, pa su mu svakodnevno stizale političke deputacije u audijenciju.

Na narodno-crkvenom saboru 1869 – 1871, Srpska narodna slobodoumna stranka je imala ogroman uticaj. Već na Preobraženskom saboru Miletićevi liberali su većinska grupa. Mađarska vlada, koja nije mogla da zaustavi nameru liberala, da namesto preminulog parijarha Maširevića, izabere sebi bliskog kandidata, prekinula je sabor u sred sesije. Još 1871. godine, u poslednjoj godini mandata predsednika ugarske vlade grofa Đule Andrašija, vlada je pokušala da formira opoziciju Miletiću i njegovoj stranci od grupe konzervativno-klerikalnih srpskih političara okupljenih oko časopisa „Srbski narod“, koji je uređivao Jovan Grujić Jota, okoreli desničar. Andraši je stupio i u kontakt sa namesničkom vladom u Kneževini Srbiji od koje je zatražo da mu pomogne da se iz Srpske narodne slobodoumne stranke izdiferenciraju umereni elementi, koji bi delovali opoziciono prema Miletiću.

 Andrašijevi zahtevi su naišli na plodno tlo u Beogradu. Neuspela akcija Miletićevaca iz Ujedinjene omladine srpske da izazovu ustanak na Balkanu, pomalo je ugasila žar među njegovim sledbenicima, a došlo je i do pomirljivijih tonova. Mihailo Polit Desančić, Miletićev učenik i politički saborac, je u časopisu „Narod“ napisao tekstove o nepogrešivosti pape, koji su shvatani kao kritika na račun Svetozara.

Časopis „Narod“ Jovana Subotića je i osnovan sa ciljem da podržava Srpsku narodnu slobodoumnu stranku, ali na umereniji način od „Zastave“. Uprkos svim iskušenjima, tada je bilo nemoguće oponirati, među Srbima, oduševljenom, masovnom pokretu, kao što je bila Srpska narodna slobodoumna stranka. Lani opozicionari i oportunisti su uporno previđali odnos Svetozara Miletića prema Hrvatsko-ugarskoj nagodbi. Naime, Srpska narodna slobodoumna stranka iz Ugarske i Hrvatska narodna stranka iz Slavonije i Hrvatske su do 1873. činile nesalomivi opozicioni blok. Međutim 1873. godine, došlo je do pogodbe između hrvatske Narodne stranke i mađarske vlade, usvajanjem revidirane Hrvatsko-ugarske nagodbe. Hrvatski narodnjaci su na ovaj način srušili zajednički srpsko-hrvatski opozicioni blok, što je značajno naškodilo politici Srpske narodne liberalne stranke. Značajan deo srpskih poslanika iz Srpske narodne slobodoumne stranke ostao je uz hrvatske narodnjake i učestvovao u vlasti. Na ovaj način je došlo do prvog otvorenog istupanja notabiliteta.

Iste 1873. godine ukinuta je i vojna granica, za koju se slobodno može reći da je bila kasarna Miletićeve stranke, u strahu od čije reakcije Mađarska vlada nije smela da pretera sa represijama prema njemu. Nakon ukidanja i potpunog razoružanja Granice 1873. godine, a u svetlu izbijanja istočne krize, predsednik ugarske vlade, Kalman Tisa, postigao je dogovor sa bečkim dvorom da uguši srpski liberalo-opozicioni pokret u Vojvodini, hapšenjem njegovog vođe.

Zbog navodne veleizdaje, Svetozar Miletić je uhapšen leta 1876. godine, a suđenje, na kome će njegov branilac Mihailo Polit Desančić pobiti sve navode optužbe, počelo je tek u septembru 1878. godine. U ovom montiranom procesu, sud je uvažio izjave lažnih svedoka i osudio Miletića na najstrožu robiju. Nakon molbi i peticija, koje su protivno volji Svetozara Miletića podnošene, on je krajem 1879. godine, pušten na slobodu u lošem fizičkom i psihičkom stanju.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja