Počeci francusko-srpske saradnje u oblasti nauke

07/05/2021

Autor: dr Aleksandra Kolaković

 

Saradnja francuskih i srpskih naučnika u periodu s kraja 19. i početka 20. veka, posebno u oblasti društveno-humanističkih nauka, nije imala isključivo naučni karakter. Većina naučnika obavljala je i državničke funkcije, odnosno bila deo elite koja je kreirala ili definisala politiku države. U vremenu kada je patriotizam bio preovlađujuća crta intelektualaca i u Francuskoj i u Srbiji, veze uspostavljene naučnom saradnjom korišćene su i u svrhu ostvarivanja interesa otadžbine. Preplitanje društveno-političke saradnje i masonskih veza s čisto naučnom saradnjom karakteristika je veza između francuskih i srpskih intelektualaca. Ovu činjenicu određuje i domet uticaja intelektualnih krugova na francusko-srpske odnose.

Luj Leže, jedan od otaca francuske slavistike, bio je od 1869. godine dopisni član Srpskog učenog društva, a kasnije od 1892. godine počasni član Srpske kraljevske akademije. Već u ovom periodu značajno je doprineo uspostavljanju saradnje u oblasti društveno-humanističkih nauka. Leže je tokom boravka u Beogradu i Srbiji provodio vreme u prikupljanju literature i izvora, usavršavanju jezika i upoznavanju zemlje i naroda, kao i pripadnika srpske inteligencije. Između ostalog, tada je započelo prijateljstvo između Ležea i književnika Nedića, što je omogućilo i protok informacija o srpskoj i slovenskoj književnosti. Interesovanje za srpsku istoriju i kulturu povezalo ga je i sa radom Stojana Novakovića. Francuska slavistika početkom 20. veka nije još bila razvijena kao nemačka, a stvaralaštvo Luja Ležea je pomoglo da nemačko viđenje slovenskog sveta zameni objektivniji prikaz francuskih intelektualaca.

Posebnu pažnju, kada je reč o saradnji francuskih i srpskih naučnika zaslužuju veze i saradnja Albera Malea, profesora istorije diplomatije srpskog kralja Aleksandra Obrenovića, sa srpskim naučnicima. Kao čovek nauke, Male je pre nego što je došao u Srbiju 1892. godine, kao istoričar pokazao interesovanje za srpsku istoriju. Boravak u Srbiji, a kasnije i 1902. godine misija u Makedoniji, sa posetom Nišu i Beogradu dodatno su uticali da se Maleova stručna znanja o Srbiji i Srbima prošire. Nakon što je otišao iz Srbije direktno ili posredstvom Grgura Jakšića obećao se srpskim naučnicima za različita obaveštenja. Od Ljube Stojanovića očekivao je informacije o srpskoj vlasti nad  južnim krajevima, koja bi mu poslužila za knjigu o Makedoniji. U vreme Aneksione krize, uporedo sa učešćem u brojnim manifestacijama u Parizu i drugim gradovima, kojima je sa grupom francuskih intelektualaca podržao interese Srbije, Male je uspostavio saradnju sa Jovanom Cvijićem. Izdavač Maleovih udžbenika publikovao je raspravu Jovana Cvijića Aneksija Bosne i Hercegovine i srpsko pitanje na francuskom jeziku, koja je bitno uticala na iznošenje srpskog pitanja u okvirima evropske visoke diplomatije. Male je napisao i predgovor za ovu studiju Jovana Cvijića, koji je u ovom periodu već stekao ugled vrhunskog naučnika u Evropi. Cvijić iako nije bio francuski đak, sarađivao je i sa drugim francuskim naučnicima, među kojima je bio i Ernest Deni. Uporedo, Male je sa Stojanom Novakovićem, koga je upoznao preko Milenka Vesnića i Grgura Jakšića, započeo saradnju koja je rezultirala poglavljem Les Slaves du Danube et de l’Adriatique jusqu’à la canqûete turque publikovanim u okviru Lavisove i Ramboove Opšte istorije.

Novaković je pored Malea, preko Grgura Jakšića sarađivao i sa Emilom Omanom. Pored Novakovićevih tumačenja koja su ostavila snažan utisak na Omana, a preko njega i na ostale francuske naučnike zainteresovane za pitanja Balkana i Srbije, jeste naučno delo Jovana Cvijića. Osnivač Srpskog geografskog društva, a kasnije i predsednik Srpske kraljevske akademije, počasni doktor Sorbone i Karlovog univerziteta u Pragu, svojim geografskim, etnografskim, geološkim i antropološkim interesovanjima uticao je početkom 20. veka na brojne naučnike i istraživače širom Evrope, pa nije izostao ni uticaj na Omana. Susreli su se 1909. godine, kada je Oman prvi put posetio Srbiju. Inače, Oman je putovanja Balkanom  nastavio i kasnije. Kako je Oman bio član Srpske kraljevske akademije, uživao je posebno gostoprimstvo svojih srpskih kolega. Pored rada u Narodnoj biblioteci, vreme u Srbiji je provodio u putovanjima najčešće sa Grgurom Jakšićem, Jovanom Cvijićem, Miodragom Ibrovcem i Jovanom Skerlićem ili u beogradskim razgovorima sa Stojanom Novakovićem i Jovanom Tomićem.

Potrebno je imati u vidu da je na razmeđu dva veka između francuskih i srpskih naučnika, a posebno onih školovanih u Francuskoj, započela naučna saradnja koja je rezultirala vrhunskim naučnim radovima i rezultatima. Ova saradnja nije bila politički motivisana, već isključivo naučno, ali je ništa manje od nacionalnog rada naučnika uticala na francusko-srpske odnose. U ovom kontekstu potrebno je ukazati na saradnju Jovana Žujovića, Mihaila Petrovića Alasa i Đorđa Boškovića sa Francuzima, a koja je podigla temelje daljoj saradnji naučnika dve zemlje i značajno doprinela razvoju različitih naučnih disciplina u Srbiji.

Od svih srpskih naučnika najrazvijeniju saradnju sa svojim kolegama širom Evrope imao je prvi srpski školovani geolog Jovan Žujović. Na Antropološkoj školi u Parizu stekao je brojna poznanstva i prijateljstva, koja su kasnije uticala na njegov naučni rad. Osnivanjem Katedre za mineralogiju sa geologijom na Velikoj školi u Beogradu i pokretanjem časopisa Geološki anali Žujović je krenuo putem afirmacije nauke u Srbiji i prvi je među srpskim naučnicima koji su u potpunosti shvatili značaj saradnje sa naučnicima iz drugih država. Saradnja sa naučnicima iz Pariza imala je poseban značaj, uz njegove lične i političke afinitete prema Francuskoj. Potreba da se dostignuća geološke nauke u Francuskoj približe srpskim naučnicima i doprinesu razvoju nauke u Srbiji pokretala su Žujovića na konsultovanje francuske literature i prezentovanje rada geološke nauke, koja je u Srbiji tek u povoju. O navedenom svedoče i dva pisma upućena Žujoviću 1894. godine od strane knjižara Bodrijea. Između ostalog knjižar srpskog naučnika izveštava o prijemu čeka u iznosu od 20 franaka za knjigu Uspomene iz Palentologije, IV tom, što je samo ilustracija kako je Žujović nabavljao savremenu literaturu. Nakon Ivanjdanskog atentata na kralja Milana Obrenovića 1899. godine Jovan Žujović je morao da ode iz Srbije i tada je oko godinu dana proveo u Parizu gde je radio u laboratoriji College de France. Pored prikupljanja literature Žujović je u Parizu pripremao i izradu svojih publikacija. Prilikom jednog susreta sa kraljem Aleksandrom Obrenovićem, koji je opisao u svojim beleškama, između ostalog je naveo da se razgovor vodio i o Žujovićevom naučnom radu. Srpski kralj se raspitivao o Žujovićevom radu na publikaciji Geologije Srbije, a Žujović je ovom prilikom obavestio kralja da se atlas za tu publikaciju štampa u Parizu, kao i da tamo sarađuje sa najpoznatijim naučnicima.

Oko 1900. godine, kada se o vizantijskoj umetnosti pisalo kao o ponavljanju antičke umetnosti, na naučnu scenu stupio je Gabrijel Mije (Gabriel Millet), koji otkriva prvu veliku epohu Paleologa u umetnosti i prvi od francuskih istraživača obuhvata i spomenike postvizantijske umetnosti. Na njegova interesovanja presudno je uticao višegodišnji boravak u Francuskoj školi u Atini gde se upoznao sa istraživanjem vizantijskih spomenika. Od 1899. godine Mije je predavač predmeta pod nazivom Vizantijsko hrišćanstvo, a od školske 1906/1907. godine predmeta  Vizantijsko hrišćanstvo i hrišćanska arheologija na École des hautes études. Na prelazu vekova pored toga što je započeo svoja putovanja u Svetu Goru u okviru kojih je posetio i srpski manastir Hilandar, Gabrijel Mije je započeo i prijateljstvo sa Grgurom Jakšićem. U svojoj pristupnoj besedi za zavanje doktora honoris causa Beogradskog univerziteta 1935. godine Mije je posebno naglasio kako ga je Grgur Jakšić 1906. godine „ohrabrio i podstakao“ da poseti srpske srednjovekovne crkvene spomenike. Pre dolaska u Srbiju susreo se, verovatno preko Grgura Jakšića i sa Milenkom Vesnićem, srpskim poslanikom u Francuskoj. Vesnić je nastojao da preko Ljubomira Stojanovića tadašnjeg ministra prosvete i crkvenih dela i Božidara S. Nikolajevića, osnivača katedre za istoriju umetnosti na Beogradskom univerzitetu, omogući Mijeu dobar prijem u Srbiji. Ovim je Mije stekao dobre stručne i prijateljske veze u srpskom društvu.

Mije je 1906. godine u pratnji supruge Sofije, obišao Srbiju i posetio Makedoniju, video srpske srednjovekovne crkve i manastire, a kao rezultat obilaska poneo značajan broj fotografija. Mijeov učenik bio je Đurđe Bošković, a sarađivao je i sa profesorom Vladimirom Petkovićem i arhitektom Perom Popovićem, koji su ga pratili na pomenutom putu. Saradnji Gabrijela Mijea i Đorđa Boškovića, kao i naučnim dometima Mijeovog rada posebno se posvetila istoričarka umetnosti Jasmina Ćirić početkom 21. veka, čime je otrgla od zaborava ovu važnu saradnju francuskih i srpskih naučnika, koja je utkana u temelje i današnje nauke.

Manasija, Ravanica, Vraćevšnica, manastiri Ovčarsko-kablarske klisure, Studenica, Žiča, Kalenić oduševili su Mijea, koji je snimke srpskih manastira pridodao svojoj Hrišćanskoj i vizantijskoj kolekciji,  osnovanoj 1903. godine. Kao rezultat ove saradnje Mije je svojim studentima predavao o zidnom slikarstvu pravoslavnih hrišćana tokom 13. i 14. veka, freskama i mozaicima za koje je verovao da svedoče o renesansi vizantijske umetnosti u vreme dinastije Paleologa, a 1908. godine je publikovao poglavlje o vizantijskoj i hrišćanskoj umetnosti na prostoru Srbije i Makedonije u okviru Histoire de lart (Istorija umetnosti) A. Mišela (A. Michel). Potom je, u toku Prvog svetskog rata, publikovao Recherche sur l`iconographie de lvangile (Istraživanje o ikonografiji Jevanđelja) i Lcole grecque dans l`architecture byzantine (Grčka škola u vizantijskoj arhitekturi). U L`ancient art serbe. Les Eglises (Stara srpska umetnost. Crkve) objavljenom nakon rata izložio je stilsku periodizaciju srpske srednjovekovne arhitekture na tri škole: rašku, srpsko-vizantijsku i moravsku. Mije je u oblasti arhitekture prvi put istakao stilsku evoluciju od raške do moravske škole koja i danas nije zastarela, a Srbi su mu kao velikom naučniku, polihistoru i prijatelju odali počast i izborom 1920. godine za počasnog člana Srpske kraljevske akademije.

Mihailo Petrović Alas, prvi Srbin koji je pohađao čuvenu L’École Normale Supérieure, bio je učenik, a kasnije i saradnik uglednih francuskih matematičara Šarla Ermita, Emila Pikara i Pola Panlavea. Njegov doktorat iz oblasti diferencijalnih jednačina izazvao je veliko interesovanje stručnih krugova i otvorio vrata saradnje sa naučnicima Francuske. Emil Pikar, francuski matematičar i član Francuske akademije, sarađujući sa svojim učenikom Alasom doprineo je teoriji diferencijalnih jednačina. Pikarovi matematički radovi, udžbenici i mnogi poznati spisi predstavljaju impresivna matematička dela, a najpoznatije su dve teoreme koje nose njegovo ime u oblasti kompleksnih promenljivih. Značajno je doprineo primenjenoj matematici, uključujući teorije telegrafije i elastičnosti. Pikar je dosta radio na obučavanju studenata matematike, fizike i inženjerskih fakulteta, a napisao je klasičan udžbenik o analizi. Pikarovi spisi uključuju biografije mnogih vodećih francuskih matematičara, uključujući njegovog zeta Šarla Ermita sa kojim je Alas nakon studija na Sorboni nastavio saradnju i kontakt. Kao član Francuskog društva matematičara, Petrović je u Biltenu društva objavio 14. radova u saradnji sa svojim francuskim kolegama. U okviru Comptes rendus Francuske akademije Mihailo Petrović, osnovač beogradske matematičke škole, objavio je 30 stručnih tekstova, što je svedočanstvo dubokih veza i saradnje između srpskog naučnika i francuskih naučnih institucija i istraživača.

Školovanje srpskih intelektualaca u Francuskoj, budućih naučnika i profesora Velike škole, a kasnije Univerziteta, odigralo je presudnu ulogu u uspostavljanju veza i saradnje. Po povratku u otadžbinu, Srbi školovani u Francuskoj pored stečenog znanja, donose nove navike i ideje iz Zapadne Evrope u srpsko društvo. Pokretanje naučnih istraživanja, koja su postavila temelje brojnim naučnim disciplinama, pratilo je i otvaranje Katedri za određene naučne oblasti. Razvoj nauke u Srbiji, omogućio je kredibilitet srpskim naučnim otkrićima i uticao da saradnja sa naučnim središtima Evrope zaživi. Iako su dostignuća i prirodnih i društvenih nauka bila interesantna francuskim naučnicima, ipak se čini da je oblast društvenih istraživanja bila polje gde je razvijen veći stepen interakcije. Izuzetak predstavlja čisto naučna saradnja Mihaila Petrovića Alasa sa francuskim naučnicima i jednim delom naučna saradnja Jovana Žujovića.

Kolonija srpskih studenata u Parizu i društvo slovenskih i francuskih studenata LAssociation francoslave (Francusko-slovensko udruženje) bile su takođe važne spone između intelektualaca dve sredine i mesta razmene mišljenja. Saradnja Francuza i Srba bila je već razvijena 1911. godine, kada je u Parizu osnovano Association des étudiants serbes à Paris Zora (Udruženje srpskih studenata u Parizu – Zora), a za  počasnog predsednika imenovan Emil Oman.  Naučna saradnja postala je jedan od temelja na kome se sazidalo francusko-srpsko savezništvo u Velikom ratu i kasnije preovlađujući francuski uticaj u Kraljevini Jugoslaviji. Ipak, saradnja francuskih i srpskih naučnika, kao višesmerni proces, nije rezultirala samo protežiranjem francuskih ili srpskih interesa, već je doprinela nastanku i razvoju naučnih disciplina i pojavi novih otkrića, istovremeno promovišući značaj obrazovanja kao osnove napretka nacije i društva.

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja