Pet vekova od pada Beograda i Srema pod tursku vlast

21/04/2021

Autor: prof. dr Boris Stojkovski

Još jedna značajna godišnjica koja se obeležava ove 2021. godine jeste petstogodišnjica pada Beograda i Srema (poglavito Kupinika) pod tursku vlast. Iako ova godina nije označila kraj srednjeg veka na tlu Srema niti je u potpunosti završena ugarska vlast nad ovim prostorom, ipak je 1521. godina izuzetno značajna u istoriji osmanskog prodora u Srednju Evropu.

Kada se pak ova tema razmatra, bitno je prikazati tri značajna aspekta. Prvi je unutrašnja situacija u samoj Ugarskoj. Problem nasleđa kralja Matije Korvina, koji je umro 1490. Godine, donelo je na svetlo pitanje brojnih međusobno suprotstavljenih interesa među ugarskim velikašima. Potreban je baronima bio kralj koji bi štitio plemićka prava i prihode, ali i branio zemlju od Turaka. Za krunu je bilo više kandidata. Prvi je bio Ivaniš Korvin, uzakonjeni sin kralja Matije, koji je diljem Ugarske (između ostalog i u Subotici s okolinom) imao velike posede i prihode, a kod njega je i bila kruna. Drugi kandidat je bio Vladislav Jagelonac, potomak Žigmunda Luksemburškog i AlbrehtaHabzburga, koji je hteo i personalnu uniju Češke, Poljske i Ugarske. U borbama je Vladislav bio ipak brži, a usledio je i dogovor s Ivanišom Korvinom.

Ugarski kralj Vladislav II Jagelonac (1490–1516), poznat je bio pod pomalo podrugljivim nadimkomdobže kralj, jer je navodno na sve odgovarao sa rečju dobže, što na češkom i poljskom znači dobro. Međutim, savremena, posebno mađarska istoriografija opravdano postavlja pitanje je li on samo dobže kralj ili ozbiljan vladar? Novi pogledi na vladavinu kazuju ipak drugačije. On je potpisao 1488. godine sporazum s Ivanišem Korvinom, koji čak gine 1504. godine, a uskoro i izumire loza Hunjadijevaca. Zatim je došao i 1494/1495. godine obračun sa Lovrom Iločkim, saveznikom Jovana Zapolje, čime je slomljena i ova velikaška opozicija. Uprkos ranijim mišljenjima, novija istraživanja su utvrdila da finansijska situacija u Ugarskoj nije bila toliko katastrofalna kako je ranije prikazivano.

Ljudi niskog porekla su se uzdigli, pa je tako ostrogonski nadbiskup i kardinal Toma Bakocbio sin kolara, a predanje kaže da je bio bogatiji od kralja. No, uprkos svemu ovome, državu je iz temelja prodrmao i opustošio sitnoplemićki ustanak koji je izbio 1514. godine, i to je poznati ustanak Đerđa Dože.

Vladislav II Jagelonac je sklopio i neke bitne dogovore. Sporazum Jagelonaca i Habzburga kojim su uređeni međusobni odnosi i bračne dinastičke veze dvaju dinastija bio je od izuzetne važnosti. Istovremeno, 1505. godine na državnom saboru održanom na poljuRakošu određeno je da kralj više neće biti stranac. Za ovu temu ključno tursko pitanje rešavano je tako što su u nekoliko navrata 1495, 1498, 1503, te 1511. godine produženi sporazumi s Osmanlijama, bez većih sukoba i potresa u državi protiv Turaka. Pred kraj Vladislavljeve vladavine 1513. godine Petar Berislavić se istakao kao junak Dubičke bitke, dok je u narednim godinama usledila i odbrana Jajca i Korenice.

Vladislava je nasledio desetogodišnji dečak, njegov sin LajošII, koji 1516. godine postaje vladar podeljene zemlje. Sve do 1521. godine državno veće vladalo je u ime maloletnoga kralja. Ovo je veće oslikavalo međusobno sukobljene partije među ugarskim baronima. Produžetak mirovnih ugovora sa Turcima je bio pokušaj nastavka koliko-toliko miroljubive politike, te zaustavljanja osmanskih prodora. Istovremeno su i osmanskoj strani ovi pregovori odgovarali, budući da su i sami bili zauzeti svojim možda i najvažnijim spoljnopolitičkim pitanjem, a to su borbe sa safavidskom Persijom, kao i stalne borbe u Anadoliji. Ova konstanta osmanske politike reflektovala se i u prvim godinama vladavina poslednjeg ugarskog srednjovekovnog kralja. Za našu istoriju jako su zanimljivi pregovori iz 1519. godine, vođeni preko posrednika u dokumentima na srpskom jeziku, gde se navodiLauš, kralj srbski. Original ovog dokumenta se čuva u današnjoj Slovačkoj, a postoji i primerak u Mađarskom nacionalnom arhivu. Namere da Lajoš bude rimsko-nemački car su se sasvim izjalovile. Kardinal Toma Bakoc, Stefan Verbeci, Stefan Batori i Jovan Zapolja su bili najuticajniji magnati u borbi za prevlast nad umirućom državom. Osmanska opasnost nad Ugarskom postajala je realnost, a na udaru je prvo bio Srem sa svojim brojnim srpskim življem.

Pomeni Srba u Sremu datiraju još od XIII veka, a tokom XIV i XV veka despotski posedi u Sremu i sve veće naseljavanje srpskog življa na područje između Save i Dunava učinili su da ovo područje bude gotovo u potpunosti naseljeno Srbima, sem nekih tvrđava i gradova. Izvori svedoče da je Čerević imao srpski deo. Iako dominatno rimokatolička, okolina Kamenice je bila puna Srba pa od ranije još istoričari svedoče da je ceo Srem predominantno srpski.

Srpski ugledni feudalci bili su nosioci borbe protiv Turaka, ali i srpskog elementa na tlu Ugarske, posebno Srema i drugih delova. Među njima se ističu Jakšići, Miloš Belmužević, ali su najbitniji Stefan, Jovan, Đorđe (vladika Maksim) i Angelina-Sremski Brankovići. Ključni momenat u njihovoj istoriji na području Srema jeste 1508. godina i podizanje Krušedola, mauzoleja sremskih Brankovića i najbitnijeg kulturnog i duhovnog središta srpskoga naroda u novoj otadžbini u koju su dolazili pod pritiskom osmanske najezde na srpske zemlje. Biblioteka manastira Krušedol imala je na hiljade vrednih knjiga. Delatnost Maksima Brankovića se proširila i na Vlašku i on je, možemo slobodno reći, utemeljitelj i rumunske crkve. Kulturni zamah srpskog naroda u ovo doba pokazuje i živa prepisivačka delatnost u Slankamenu, koja je trajala do pred sam pad grada 1521. godine. Slankamen je bio značajna tvrđava ali i važan srpski kulturni centar u južnoj Ugarskoj na kraju srednjeg veka, u kome je Andrija Rusin prepisao jedan apostol sa tumačenjem. Od 1490. godine pa sve do 1513. godine prepisano je nekoliko bogoslužbenih knjiga, a pominju se i sveštenici Jelisej i Georgije.

Ipak, najbitnije sremsko mesto koje je palo pre tačno pet stotina godina bio je Kupinik i u njemu Crkva Svetog Luke. Iz 1388. godine je prvi pomen ove tvrđave, u kom se spominje kasnije Čelnik Radič, čovek srpskih despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića. Od 1464. godine možemo Kupinik da pratimo u izvorima kao posed sremskih Brankovića, kada ga je dobio Zmaj Ognjeni Vuk, odnosno despot Vuk Grgurević Branković. Kupinik postaje politički i duhovni centar Srba severno od Save i Dunava i uistinu se može označiti kao poslednja srpska srednjovekovna prestonica, mesto vođenja prepiski i mirovnih pregovora sa Turcima, kada se sa Ali-begom dopisivao despot Vuk Grgurević, ali i mesto gde je vršeno izdavanje povelja. Srpski despoti u Ugarskoj su zaista bili pravi ugarski feudalci uklopljeni u onovremenu hijerarhiju.

Prva srpska crkva severno od Save i Dunava takođe je podignuta u Kupiniku i u nju su iz Smedereva prenete i mošti Svetog Luke u vreme kada se opasnost turskog osvajanja nadvila nad prestonim gradom despota Đurđa Brankovića. Ovaj hram je bitan i kao mesto zamonašenja despota Đorđa, i postao je pravo kultno središte srpske despotovine u izgnanstvu. Gotička tvrđava sa bedemima opasivala je Kupinik i odolevala sve do 1521. godine, kada je netragom uništena.

Turska najezda na Balkan je tekla postepeno. Sultan Bajazit II (1481–1512) bio je vladar koji je bio savremenik kralja Matije Korvina, sa njim vodio borbe, ali i postigao osnovu mirovnog sporazuma između dvaju sila. Princ Džem, njegov brat, bio mu je veliki trn u oku, ali to nije zaustavilo osmanski prodor dalje na Balkan. Za Bajazitova doba usledila su osvajanja Hercegovine (1483), ratovi sa Moldavijom, pad Kilije i posebno ključnog grada Akermana u leto 1485. godine. Crno more je tako, analogno Mediteranu pod Rimljanima, postalo osmansko jezero. Decenija rata sa Mamelucima i borbe u Anadoliji (1483–1491) bili su od najtežih zadataka za ovoga sultana. Vredi napomenuti da su Osmanlijama upravo borbe u Anadoliji i na daljem Istoku bile poseban problem koji je dugo mučio Osmansku imperiju. Rat sa Poljskom, čiji je rezultat turska Pirova pobeda i iscrpljujuća ekspedicija koja je mnogo koštala sultana i donela mnogo žrtava, malo su usporili turska napredovanja. Dolazak Jevreja i muslimana proteranih iz Španije u Tursku nakon 1492. godine dao je novi zamah Turskoj, ali je usledio ponovo problem na Istoku. Od 1501. godine trajao je žestoki rat sa safavidskim šahom Ismailom, kao i novi nemiri u Anadoliji. Ustankom princa Selima i njegovim dolaskom na tron 1512. godine završena je Bajazitova vladavina. Na vlasti je tako u periodu 1512–1521. godine bio Selim I Yavuz, koji je vodio mnogo borbi protiv Persije i Mameluka, a u njegovo vreme najveći uspeh bio je pad Egipta 1517. godine. Pravni i administrativni reformator, uredio je arhiv i ostavio državu svom sinu Sulejmanu Veličanstvenom da od nje stvori imperiju na tri kontinenta.

Novi sultan imao je nove političke planove. Od maja 1521. godine Sulejman je zacrtao da mu je osvajanje Beograda najvažnija namera. Sastanak u Sofiji se održao i na njemu mu je lojalni savetnik Piri savetovao napad na Beograd, dok se kod dela vojskovođa javila i ideja brzog osvajanja Šapca. Anadolske trupe su tako usmerene na Beograd, a rumelijske na Šabac. Punih 66 dana trajala je čuvena opsada Beograda, koji su branili srpski branioci pod komandom uglednih ugarskih velikaša, kao i Šajkaši na Dunavu. Stvarnom odbranom grada komandovao je Mihailo More koji je zamenjivao Franju Hadervarija. Po tvrđenju mnogih, a i samog kralja, on je bio nedostojan ovog položaja. Zabeleženo je i da je viceban Beograda bio izvesni Blaž. Od ostalih komandanata pominju se Jan Morgaj (još jedan viceban), zatim Jovan Bat – možda zapovednik tvrđave, vođa pešaka Vladislav Bardi i Petar Ovčarević, srpski komandant i vojvoda Šajkaša. Sukobi među banovima Beograda, kao i među velikašima ni u ovom odsudnom trenutku nisu mogli da budu zanemareni.

Za razliku od prethodnih pokušaja osvajanja Beograda, glavni napad 1521. godine išao je sa sremske, tj. savske strane. Turci su preko pontonskog mosta ušli u Srem, osvojili Zemun i još neke tvrđave u ovoj oblasti, i to je zapravo bio početak pada Srema pod tursku vlast. Turci su dobro uočili da su sa ove strane bedemi bili jednostruki, dok su na svim ostalim delovima Beogradske tvrđave bili dvostruki. U avgustu 1521. Beograd se nalazio u potpunoj izolaciji. Grad je teško bombardovan nedeljama i konačno je27. avgusta došao i pad Kule Nebojša na tvrđavi. Dan kasnije grad je predat Turcima. Srpsko stanovništvo Beograda je porobljeno i preseljeno u Carigrad. Pad Beograda pratili su redom i padovi drugih ključnih tvrđava: Šapca, Zemuna, Slankamena i Kupinika. Despotica Jelena Berislavić pobegla je sa sinom ispred turske najezde u Srem.

Smatra se da je Srem od tada pod turskom vlašću, bez obzira što su usledili brojni ugarski protivnapadi i pokušaji da se spasi šta se još spasiti da. Ferenc Zaj, ugarski pisac i diplomata, ostavio je delo koje je i sećanje na pad Beograda – ključ Ugarske. Ono nosi naziv AzLándorfejírvárelveszésénekoka e vót, ésígyesöt.  Petrovaradin preuzima ulogu Beograda za narednih pet godina. Opustošena je i Bačka, o čemu svedoči popis Vašaroš Varada – Novog Sada iz 1522. godine, u kome nije ništa sakupljeno. Organizacija odbrane Ugarske je uspevala nakratko da odoli Turcima, a pobede kod Manđelosa i Sremske Mitrovice 1523. godine ulivale su nadu Ugarskoj i Evropi. Turska opasnost je bivala sve veća, kao i napredovanja sultana Sulejmana Veličanstvenog.

Pad Beograda i Srema utro je, uprkos svemu, put ka mohačkoj katastrofi a Beograd i Srem pod Turcima su ostali sve do Karlovačkog mira 1699. godine. Pad Beogradske tvrđave, tog ključa Srednje Evrope, bio je jedno od najvećih dostignuća Turaka u tom periodu. Sasvim je logično da je sultan koji je takvim poduhvatom započeo svoju vladavinu, tokom svojih četiri i po decenije na tronu, postao jedan od najvećih vladara sveta u istoriji.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja