Masovni mediji i javni diskursi:

10/05/2022

Autor: dr Ljubiša Despotović

Ne samo na globalnom, nego i na nacionalnom nivou u sferi masovnih medija, jasno se može videti ova opasna i maligna „igraˮ koje nisu pošteđeni ni mediji sa nacionalnim nivoom pokrivenosti. Osobito sporna je uloga tzv. javnih servisa koji su postali deo opskurnih medijskih sistema namenjenih manipulaciji građana. Tako je došlo do raskida sa tradicijom i ulogom medija koji su bili zastupnici i čuvari javnog interesa građana i neka vrsta njihovog  uslužnog servisa. Osporena je  važna uloga uzbunjivača javnosti kada je taj interes ozbiljno ugrožen. Mediji su podstakli i usmeravali procese gubitka građanske suverenosti i poste-peno se pretvorili  u uslužni servis elita koje globalizuju. Tako je pravo na istinito infor-misanje, odnosno činjenično korektnu informaciju, ostalo zagubljeno negde iza maskirajućih kulisa opšte manipulacije i velikih priča o demokratiji. Zapravo, recept za manipulaciju i kontrolu javnog diskursa je vrlo jednostavan – koga nema u medijskim nastupima taj ne može da plasira svoje viđenje stvarnosti u okruženje, niti da odgovori moćnim slikama globa-lizovane industrije smisla koja dobija bitku za usmeravanje naših percepcija (pažnje) na jedino ono što je njima važno.

Na delu je proces dekomponovanja  identitetske podloge nacije, teškom mukom građene i u prethodnim periodima državnog života rastakane kao oblik kolektivnog identiteta. Na njegovo mesto treba da stupi automatizovani i otuđeni identitet sluđenog pojedinca koji više ne zna kome pripada, pa  čak ni ko je uistinu on sam. Tako dezorijentisan,  on somnabulno ponavlja već sročene sintagme svetske politike o rodnoj ravnopravnosti ili istopolnim zajednicama. Još kad državna vlast u Srbiji, suprotno mišljenju lingvističke nauke i jezikoslovaca, donese sporne zakone slika manipulacije i bezakonja je kompletirana.[1] U tom kontekstu mekog totalitarnog globalizma, koji je prekriven floskulama o slobodi, demokra-tiji i ljudskim pravima, napadnut je suverenitet nacionalne države i pravo čoveka da se brani od napada zloslutnih „istinaˮ novog poretka moći. Na razvalinama nacionalne države ubrzano se stvara globalni poredak svojevrsnog pesudopolisa kao paradigme kontrolisanog života jedinke (ubrzano destruisanje ruralnih u korist urbanih naseobina) koja je nesvesna postojećih procesa, zdušno dala „saglasnostˮ za nove oblike ropstva globalizovane zajednice u koje neumitno utanjamo kao ljudska bića. „Aktuelni trendovi globalizacije sprovođeni u Srbiji dokazivali su svoju snagu najviše u procesima denacionalizacije države i destrukcije njenog ekonomsko-finansijskog poretka. Jednako snažno država je napadnuta i u segmentima deteritorizacije, desuverenizacije i blokade njenog bezbednosnog sektoraˮ.[2]

Dakle, reč je o ubrzanom stvaranju antihumane perspektive egzistencija i kontrolisanog života za koje je orvelovska slika sveta prosta dečija šala.[3] A iza svega je stajala i stoji skrivena struktura hijerarhije hegemonije na čijem vrhu su elite koje globalizuju, ispod nje političke elite kao njihova transmisija, zatim vazalne medijske i akademske elite, birokrat-ski aparat vlasti, a na samom dnu piramide kooperativne mase (sirotinja raja) na čiju neosvešćenost i izdržljivost trpljenja uvek se ozbiljno računalo od strane njihovih novo- starih gospodara. „Oblikovanje sveta prema novim obrascima temelji se na kamufliranim idejama političke dominacije, vojne hegemonije i na neskrivenoj medijskoj aroganciji prema svima koji misle drugačije.ˮ[4] Teror arhitekata novog javnog diskursa tolike je jačine i konstantno prisutan u medijima da borbu sa njim izbegavaju skoro svi, pa čak i najeminentniji poslenici akademskog i intelektualnog života nacije, nespremni na potpuno žrtvovanje i podnošenje novih oblika egzistencijalne patnje.

Da podsetimo na ovom mestu, da je definisanje javnog diskursa jedan od najvažnijih aspe-kata društvene moći koji se obilato koristi u poslednjim decenijama. Zato što postoji funkcionalna povezanost jezika i moći, moć se realizuje i ostvaruje kroz jezik, osobito onaj koji postoji u javnom saobraćaju i medijskoj komunikaciji. Ono što je posebno važno istaći jeste geopolitička funkcija jezika jer on nije „samo refleksija materijalne moći u društvu, već je on i prostor u kome se proizvodi značenje društvenih odnosa.ˮ[5] To nije samo simbo-lička funkcija prostora prenesena u geopolitičku ravan politike i jezika shvaćenog kao instrument moći elita koje globalizuju već realni prostorni zahvat u kome se vrši kodiranje značenja javnog diskursa predviđenog za određena prostorna polja (regioni ili panprostori), ili pak globalnog prostora uzetog kao celina. Upravo sada na ovom mestu treba jasno istaći još jednu važnu činjenicu da se pod skoro neutralnim pojmom političke korektnosti, skri-vaju ozbiljni oblici društvene cenzure. Iza maske političke korektnosti, u tišini, u zastrašujućim razmerama vrši se društvena i politička cenzura svega u javnom diskursu što nije po merilima i standardima elita koje globalizuju, kao jasan dokaz njihove sveukupne moći.

Reč je očigledno o formiranju novog informacionog i komunikacionog poretka, kao podsistema ukupnog poretka moći koji se gradi, pa su stoga globalni mediji stavljeni u službu elita koje globalizuju, a ne građana koji sve to plaćaju i u čijoj službi bi trebali da budu. Na nacionalnom nivou stvaraju se tzv. mikro mnjenja, koja se prilagođavaju specifično-stima lokalnog nivoa, ali tako da globalni interesi budu zaštićeni. No, bez obzira o kom prostornom nivou se radi, od globalnog do lokalnog, sve je sinhronizovano i namenjeno istim ciljevima. „Globalni mediji upregnuti su u kočije novog poretka, sa ciljem formatiranja dominantne svesti, podaničke, pokorne i snishodljive. Kombinovanjem nanotehnologije, biotehnologije, informatičke i kongnitivne tehnologije, počela je naučna bitka za kontro-lom uma, jer će stimuliranjem određenih sadržaja, ideja, pokreta i postupaka medijska proje-kcija unapred biti planirana do detalja. Simbolički rat o kome se javno ne govori, u stvar-nosti uveliko traje – oni koji proizvode, filtriraju i obrađuju informacije upravljaju globalnim procesima.ˮ[6]

U oblasti obrazovanja i nauke, naznačeni maligni procesi ostvarili su izuzetnu efikasnost. Zloupotrebe ovog vitalnog podsistema za svaku naciju i preuzimanje kontrole nad njim bio je strateški cilj elita koje globalizuju i njenih lokalnih trabanata na terenu, koji su radili za interese svojih inogospodara bilo, kao deo samog sistema obrazovanja i nauke, ili dela državne i institucionalne birokratije koja treba da prati i pruža usluge podrške. Takav scenario događanja najavio je još krajem osamdesetih godina prošlog veka Alen Blum u svojoj znamenitoj knjizi Sumrak američkog uma. Ako su tada u samoj SAD stvari u obrazovanju  stajale tako loše, ne čudi što je trend nastalog srozavanja, naročito visokog obrazovanja, strmoglavo jurio u svoju samodestrukciju. U takvim okolnosti, čemu su se tek mogle nadati zemlje na poluperifiriji, kakva je nažalost i naša. Blum je još tada konstatovao da je obra-zovanje u Americi „malo šta više od propagande.ˮ „Obrazovanje i nauka, posebno u Srbiji, srozani su na najniži provincijalni nivo, uz porast stope tzv. funkcionalne nepismenosti. Na delu su do sada bile samo simulacije reformi visokog obrazovanja, smeštene u skučene okvire „bolonjske deklaracijeˮ, čija je osnovna namena da uproseči i obori kvalitet obrazovanja. A ceo taj tugaljivi proces amaterski je maskiran neutemeljenim obećanjima pokretljivog i efikasnog studiranja. Iako kao model namenjen pre svega poluperifernim društvima, ni sama Evropa nije ostala pošteđena njegovih pogubnih posledica… Nažalost i srpsko obrazovanje je pretrpelo ogromne štete. Dofakultetski obrazovni sistem preopterećen je skandalima i nasiljem, a akademski pak plagijatima i raznovrsnim koruptivnim radnjama. Konstantan je i trend stalnog odlivanja najkvalitetnijeg obrazovnog naučnog  kadra…ˮ[7]

 

Politička propaganda:

 

Politička propaganda je organizovana i planska aktivnost na predstavljanju, oblikovanju i širenju političkih sadržaja. Osnovna svrha političke propagande leži u potrebi pridobi-janja ljudi i dobijanja njihove podrške za određene političke subjekte, njihovu politiku, personalne nosioce ili sadržaja koje nude političkoj javnosti.

 

  1. Funkcije političke propagande:

 

interpretativna fukcija, koja u prvi plan stavlja širenje ideja i uverenja o nekome ili ne-čemu kao deo aktivnog kreiranja poželjnog mnjenja;

formativna funkcija, koja naglašava ulogu propagande kao forme koja je uvek uronjena u po-litiku kao svoj sadržaj koji kreira i oblikuje;

mobilizatorska funkcija, koja sadrži dve dimenzije: da emituje poruke, formira stavove ili ih menja, kao i da usmereva ponašanje ciljnoj grupi kojoj se obraća.

 

  1. Vrste političke propgande:

 

  a. Prema vrsti sadržaja političke poruke postoje difuzna i direktna poropaganda. Difuzna propaganda je zastupljena onda kada koristi razne vrste nepolitičkih sadržaja za potrebe postizanja političkih ciljeva. Dok bi direktna porpaganda bila određena jasno izraženim političkim porukama koje se direktno saopštavaju javnosti.

 

b. Prema karakteru i ciljevima političke propagande razlikujemo strategijsku i taktičku propagandu. Strategijska propaganda se bavi generalnom linijom i dugoročnim političkim ciljevima, a taktička propaganda teži postizanju konkretnih propagandnih efekata i kratkoročnih političkih učinaka.

 

v. Prema konotaciji propagandnog sadržaja, razlikujemo pozitivnu i negativnu propagan-du. Pozitivnu propagandu karakteriše afirmativni odnos prema objektima propagande, dok negativnu propagandu obeležava negatorski i diskvalifikatorski odnos prema objektu propa-gande.

 

g. Ako kao kriterijum koristimo odnos političkog vođstva i publike, razlikujemo propa-gandu participacije i propagandu podele uloga. Propaganda participacije se karakteriše jačanjem homogenosti grupe i podsticanjem na zajdeništvo i participaciju, dok je propaganda „podele ulogaˮ više okrenuta strogoj podeli uloga između političkog vođstva i publike od koje se traži prihvatanje i pasivno pristajanje uz politiku koja se nudi.

 

d. Politička propagnada koja se određuje prema političkom sistemu, deli se na:  propagan-du integracije i propagandu agitacije. Propaganda integracije afirmiše integraciju u sistem, prihvatanje njegovih institucija, podstiče adaptaciju na njega i političku socijali-zaciju. Propaganda agitacije pak podstiče suprotstavljanje sistemu, angažman na njegovu pro-menu ili potpuno uništenje (revolucija), zahteva žrtvovanje zarad viših ciljeva ideologije koja podiže pobunu i slične aktivnosti i akcije. Ona može biti ofanzivna ili defanzivna, otvorena ili prikrivena, mirnodopska ili ratna, vidljiva ili subverzivna.

Takođe, na kraju ovog odeljka koji se bavi političkom propagandom definisaće se i pojmo-vi  odnosa s javnošću i publicitet.

Odnosi s javnošću su  dugoročno i sistematski koncipirane aktivnosti na formiranju i održavanju pozitivnog stava javnosti o nekoj organizaciji ili javnoj ličnosti.

Publicitet kao pojam podrazumeva konstantno prisustvo javnosti kroz stalnu borbu za uticaj, popularnost ili pozitivnu percepciju o nekome, uglavnom posredstvom masovnih me-dija. (Despotović, 2011)

 

 

Političko nasilje:

 

Političko nasilje u teorijskom diskursu može se definisati kao način institucionali-zacije društvenih odnosa u kome se putem sredstava spoljašnje prinude i manipulacije svojim interesima potčinjava svest, volja, proizvodne snage, imovina i sloboda građana u cilju preuzimanja vlasti ili njenog očuvanja, od strane određenje grupe ili pojedinaca. (Željski, 2018:47.) Kolega D. Simeunović smatra da je političko nasilje direktna ili indirektna primena sile nad svešću, životom ili materijalnim dobrima prema stvarnom ili pretpostavljenom političkom protivniku. „Sila je sredstvo ostvarenja i održanja moći, a nasilje je način iskazivanja i sprovođenja moćiˮ. Koleginica M. Đorić  u istom tonu, a na tra-gu Simeunovićevih stavova o nasilju, zaključuje kako je sila statička, a nasilje dinamička kategorija. „Dok u srpskom jeziku reči: sila, moć, vlast, autoritet mogu imati i pozitivno i negativno značenje u zavisnosti od okolnosti, nasuprot njima nasilje je fenomen koji se uvek doživljava negativno iz razloga što u svakom slučaju ide ka destrukciji i uništenju nekoga ili nečega.ˮ (Đorić, 2014:89.)

  Dakle, političko nasilje bi se u najkraćem moglo definisati kao specifična primena nasilja koje kao sredstvo koristi političke organizacije, institucije, grupe  ili pojednice koji su u vezi sa politikom, a za postizanje određenih političkih ciljeva i interesa. To je nasilje koje se koristi kao sredstvo radi postizanja političkih ciljeva, ili realizaciju interesa koje sa politikom imaju direktne veze, iako one često nisu jasno vidljive. Nasilje je u ovoj relaciji određeno samo kao sredstvo, koje nije samo sebi cilj, kao što je već napomenuto, služi za postizanje nekog drugog političkog cilja ili interesa.

 

  1. Oblici političkog nasilja:

 

  1. 1. Teorije o nasilju:

 

a. Instiktivističke teorije, ili teorije o prirođenosti, zastupaju stanovište da je nasilje čovekovo urođeno ponašanje i da on kada čini nasilje dela instiktivno. Začetnik ove teorije je Sigmund Frojd, poznati tvorac psihoanalize i psihološke škole mišljenja koja se temeljila na dominatnosti seksualnog nagona kao pokretača većine čovekovih oblika ponaša-nja. Energije koje pokreću čoveka on je podelio na: eros kao simbol rađanja i života, i tanatos, kao rušilačku energiju koju je još nazivao i „nagon smrtiˮ. „Frojd smatra da je čovek genetski predodređen da uništava sebe (autoagresija) ili druge (agresija) jer ga na to pokreću određeni nagoni.ˮ (Đorić, 2014:108.)

 Drugi važan mislilac za ovu teoriju o poreklu nasilja je Alfred Adler. On takođe govori o biološkoj podlozi kao izvorištu nasilja, ali je koriguje ničeanskim pojmom volja za moć, kao glavnim pokretačem. Smatra da je u Frojdovom objašnjenju seksualni nagon prenaglašen, te kao glavni pokretački mehanizam navodi težnju za ličnom moći „kao najistaknutijem zlu čovečanstvaˮ, koje se može delimično kontrolisati jačanjem osećaja društvenosti, odnosno socijalizacijom (vaspitanjem) brige za drušvenu zajednicu.

 Konrad Lorenc vođen uznapredovanim istraživanjima o ponašanju životinja, ističe da čovek ispoljava nasilje kao oblik ponašanja koje je povezano sa agresijom usmerenom na sopstvenu vrstu. Razloge za takvo ponašanje on nalazi u nekoj vrsti borbe za stanište (kao životni prostor), zatim, kao ispoljavanje seksualnog nagona koje je povezano sa odbranom podmlatka, gde se strah manifestije kao „ najintezivniji nagon za borbu.ˮ

 

b. Teorija frustracijske agresije polazi od stava da nerealizovana ili neostvarena želja rađa frustraciju, koja se zatim oslobađa kroz činove nasilja. Nagomilana agresija po pristalicama ove teorije nužno se usmerava ka „najpristupačnijim objektima nasiljaˮ jer njegovim realizovanjem dolazi do ostvarenja mehanizma rasterećenja nosioca frustracije. Dakle, frustracija neminovno vodi agresivnom ponašanju. S tim u vezi značajan stav ove škole mišljenja je da se agresija, odnosno nasilje oslobađa čak i onda kada primarni objekat agresije nije prisutan ili dostupan, tada se činovi agresije ispoljavaju prema dostupnom objektu. T. Gara tvrdi kroz pojam relativne deprivacije, da grupa ili pojedinci čine nasilje i onda kada smtaraju da su uskraćeni za nešto na šta, po vlastitom mišljenju, imaju pravo. Osećaj prikraćenosti služi kao pokretač nasilja prema društvu i njegovim članovima.

 

v. Teorije socijalnog učenja, insistiraju na socijalnoj uslovljenosti nasilja. One, dakle, smatraju da poreklo nasilja nije biološko, nego socijalno i da se ono uči tokom odrastanja i socijalizacije u društvu. Idu tako daleko da uzroke nasilja pronalaze i u nekim spoljašnjim karakteristikama vremena odnosno životne sredine (zagađenost vazduha, visoke temperature, buka, prenaseljenost i sl). Erih From je nastojao da prevlada jednostranosti instiktivista i biheviorista tako što je nasilje podelio na dve grupe, benigno i maligno. Benigno nasilje je po njemu odbrambeno i ima protektivnu funkciju, dok je maligno nasilje destruktivno i podrazumeva određenu društvenu predisponiranost. From naglašava da je čovekovo nasilje suprotno od životinjskog jer je za razliku od njih čovek pravi ubica. „Osim toga, za razliku od životinje, čovek može uživati u nanošenju bola drugima (sadizam)“. (Đorić, godina:111.)

 

g. Teorije kolektivnog nasilja, se pozivaju na Čarlsa Darvina i njegov pricip „borbe za opstanak“. Ova teorija smatra da se ljudi udružuju i čine nasilje da bi se tako lakše odbranili od neprijatelja. Dakle, po njima nasilje je organizovan i kolektivan čin koji ima svrhu odbrane od nekoga ili nečega. Po svojoj prirodi ovo objašnjenje spada u tzv. teleološka učenja o svrhama kao opredeljujućim faktorima ljudskog ponašanja/delovanja. Pristalice ove teorije dokaze za svoje tvrdnje nalazili su i u ponašanju određenih bioloških vrsta koje su se udruživale radi lakše i efikasnije odbrane.

 

d. Teorija Svetske zdravstvene organzacije, koja se služi ekološkim modelom za objašnjene porekla nasilja, kao kombinacija bioloških i individualnih faktora. Ona navodi četiri moguća tipa objašnjena i to: prvo, starost, pol, obrazovanje i sl. kao faktore koji utiču na stepen čovekove agresivnosti, drugo, odnosi između individue i njegove porodice, prijatelja i intimnih partnera, treće, uzima u obzir spoljašnje okruženje u kojima pojedinac odrasta, i četvrto, razmatra širi spektar mogućih uzroka koji zajedno čine specifične društvene faktore.

 

 

Literatura:

 

Brdar, M. (2015), Između bezdna i neba, IDN, Beograd

Đorić, M. (2021), Ekstremizam i nova realnost, IPS, Beograd

Đorić, M. (2016), Ekstremna levica, IPS, Beograd

Đorić, M. (2014), Ekstremna desnica, Nauka i društvo, Beograd

Despotović, LJ. (2019), Geopolitika Svetosavlja, Kairos, Sremski Karlovci

[1] Okrugli sto Položaj srpskog jezika u savremenom društvu u organizaciji Matice srpske; po mišljenju prof. dr Srete Tanasića, sporni zakon se mora bezuslovno ukinuti jer predstavlja svesno projektovano uništavanje srpskog jezika zajedno s kulturom koja je na njemu izgrađivana, dok prof. dr Zorica Nikitović ukazuje na brojna „ozakonjena bezakonjaˮ našeg vremena, koja „guše slobodu i udaraju na dostojanstvo ličnosti, a među kojima je i novonastalo o jezikuˮ. Za prof. dr Slobodana Antonića, dileme nema: „drakonskim novčanim kaznama žele se naterati ljudi i institucije da pišu i govore na određeni način. Samo po sebi to je, zaključuje, vrsta nasilja jer će se brojni ljudi osećati nesigurnima.ˮ Navedeno prema: Večernje novosti, internet izdanje https/www.novosti.rs.  5.7.2021.

[2] Despotović, LJ. (2019), Geopolitika Svetosavlja, Kairos, Sremski Karlovci, str. 22.

[3] Brdar, M. (2015), Između bezdna i neba, IDN, Beograd, str. 327.

[4]  Despotović, LJ., Jevtović, Z., nav. delo, str.  250.

[5]  Pavlićević, P., nav. delo, str. 286.

[6]  Despotović, LJ., Jevtović, Z., nav. delo, str. 251.

[7] Despotović, LJ. (2019), Geopolitika Svetosavlja, Kairos, str. 24.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja