Libija – nasleđe Arapskog proleća

24/04/2019

Autor: Nemanja Starović, istoričar

 

Zvaničan naziv ove zemlje je Država Libija, ima populaciju od 7.200 miliona i bruto društveni proizvod nominalni od 7.800 dolara po glavi stanovnika. Ako pogledamo populaciju Srbije, Libija predstavlja državu blizanca Srbije, po populaciji i po bruto društvenom proizvodu koji je u nominalnim vrednostima gotovo identičan kao i u našoj državi. Kada se obračunava BDP po kupovnoj moći, on je danas, nažalost, u Libiji nešto niži nego što je u Srbiji. Vremenska zona je +2, što je istočno-evropsko vreme za razliku od centralno-evropskog vremena koje mi koristimo. Moneta je dinar, i jedan libijski dinar vredi 0,64 evra. Nažalost, politička situacija u državi je takva da trenutno i vlada u Tripoliju i vlada koja kontroliše istočne delove države izdaju svoje novčanice, a i jedna i druga se zovu libijski dinar.

Najveći deo stanovništva nalazi se u priobalnim područijima, i to na samom zapadu i na samom istoku ove države. Stari Grci su nekada čitav sever Afrike zvali Libijom, da bi do današnjeg dana taj naziv zadržala država koja se nalazi u centralnom delu severnog afričkog područja.

U fokus planetarne pažnje područje severa Afrike, uključujući i današnju Libiju, dolazi početkom 19. veka kada se odvijaju Berberski ratovi. To su dva rata na samom početku 19. veka koje su Sjedinjene Američke Države vodile na ovom području sa tri zavisne države – Tripolitanijom, Tunisom i Alžirom, i jednom nezavisnom državom –  Kraljevinom Maroko. Razlog za to je bila velika dominacija „berberskih pirata“ kako su ih oni nazvali,  odnosno lokalnog stanovništva koje je dominiralo pomorskim rutama Mediterana, a što je ugrožavalo interese etabliranih sila kao što su Velika Britanija, Francuska i SAD. To su ratovi koji su imali važnu formativnu ulogu kada govorimo o američkoj naciji kakvu je danas poznajemo. Kao mlada država, stara tek nekoliko decenija, na velika vrata stupa na međunarodnu scenu sa svojim vojnim kapacitetima daleko izvan Severne Amerike i šalje svoju flotu na sever Afrike učestvujući u Berberskim ratovima.

  1. godine Idris Prvi će se proglasiti za kralja Libije, čime će ona dobiti nezavisnost i postati Kraljevina Libija. Idris je bio kontroverzna ličnost koju su mnogi obožavali pogotovo u istočnom delu države, odakle je poreklom. S druge strane, za vreme perioda njegove vlasti od 18 godina, Libija nije uspela da napravi one odlučujuće korake ekonomskog razvoja. Zato 1969. godine dolazi do revolucije koju organizuju Pučisti, pokret Sira, na čelu sa Muamerom El Gadafijem. U tom kontekstu šezdesetih godina dominira ideologija arapskog socijalizma.

Arapski socijalizam je dominantna ideologija koja u sebi sublimira socajalizam, militarizam i panaradizam (specifičan oblik arapskog nacionalizma, koji teži ujedinjenju. Shodno tome, pokret na čijem čelu se nalazi Muamer El Gadafi može da se stavi u isti kontekst sa slobodnim oficirima Gamala Abdel Nasera šezdesetih godina u Egiptu i u drugim arapskim državama).

Ono što čini period vlasti Muamera El Gadafija (1969 – 2011), iako po ustavu iz 1977. godine on nije imao nikakvu zvaničnu i formalnu ulogu, već neprikosnoveni autoritet, jesu brojne kontroverze. U već pomenutom ustavu, on je državu nazvao Libijska Arapska Džahirija, što je naziv koji nije postojao.

Na planetarnom nivou, BDP je rastao od 1950. do 2016. godine, kada je u Libiji bio veći i od Evropske unije ( 1986) i od SAD (do 1983). Ovo implicira na visok životni standard stanovništva. Još bitniji pokazatelj od BDP-a svakako jeste indeks ljudskog razvoja (HDI) koji pored samog BDP-a uzima u obzir još dva faktora, a to su očekivani životni vek i nivo obrazovanja. Do 2011. godine Libija je po indeksu društvenog razvoja bila ubedljivo prva na čitavom afričkom kontinentu.

Ovde bih želeo da napravim malu digresiju, naime, prema istraživanju iz 2018. godine koje je rađeno na planetarnom nivou o gostoljubivosti, ljudima postavljalo se pitanje: „Da li biste pomogli nepoznatom čoveku?“. Najveći procenat koji je pdgovorio pozitivno b jeio u Libiji, 83% se izjasnilo da bi pomoglo bilo kom neznancu, dok bi u ostalim državama taj procenat bio manji. Ove će, uprkos svim nevoljama i geopolitičkim okolnostima Libijce svrstati u najgostoljubiviju naciju na planeti.

Vlast Muamera El Gadafija se može posmatrati kao diktatura. To je jedan režim koji je bio zasnovan na vojsci i tajnim službama. Po nekim procenama sistem doušništva bio je razvijen poput onoga koji je vladao u istočnoj Nemačkoj (Štazi) ili u Iranu (Savak), a po nekim tvrdnjama čak 10 do 20% stanovništva Libije u to vreme su bili na neki način doušnici Tajnih službi. Pred sam kraj svoje vladavine, Muamer El Gadafi pokušavao je da nađe nekakav zajednički jezik sa državama zapada sa kojima je dugo bio u lošim odnosima. Gadafi 2008. godine saziva samit svih kraljeva, gde poziva sve neformalne vladare afričkih plemena iz različitih regiona gde želi da ih ugosti sve, i oni ga proglašavaju za kralja nad kraljevima Afrike. On pokušava da nađe neki zajednički jezik sa njima, dok istovremeno ulagaže u predsedničku kampanju Nikole Sarkozija u Francuskoj. Na razne načine pokušava da normalizuje sebe i svoj režim što mu neće pomoći kada izbija talas Arapskog proleća na samom kraju 2010. početkom 2011. godine.

Od 1951. godine počinje podela Libije na sve manje i manje teritorije. Kada je kralj došao na vlast, počela je da se proizvodi nafta i da se otkrivaju prva nalazišta u zemlji. Prvo nalazište u Libiji je otkrio kongresman iz SAD Gustav Hamond. U razgovoru sa kraljem Idrizom Prvim dogovoreno je da se obezbede prihodi za nalazišta u zemlji, i da nalazišta budu po uzoru na nalazišta u SAD. Prihodi su iznosili 25%, i narod je uz njegovu pomoć obezbedio infrastrukturu u zemlji. Gadafi je vodio neku politiku koju niko nije ozbiljno shvatao u Libiji, i nije dovoljno obezbedila narodu veliki uslov za život. Gadafi je 1971. godine potpisao ugovor sa svim firmama koje drže tržišta nafte Libije na 40 godina. Obezbeđena je koncesija ugovora na 40 godina. U tih 40 godina Gadafi se više puta ženio, imao mnogo dece, i svakoo od njih je trebalo da se oboezbedi određeno mesto u državi. Počelo je dosta da se gradi, da se troši mnogo više para u Libiji. Amerikancima i Englezima to nikako nije odgovaralo jer u Libiji  za vreme Gadafija nikada nisu bili zadovoljni prihodima nafte koju je finansirala Centralna Banka Libije samo formalno. Nikada nisu davali ceo kapital, već su prihod od prodaje nafte ostavljali u Libijskim bankama. Sve to se selilo u engleske, američke i mnoge evropske banke.

  1. je Sarkozi bio na svom prvom putovanju po Libiji, kada daje dozvolu da se u Libiji otvore još nekoliko francuskih kompanija za gas i naftu. Naziv tih kompanija bio je ToutCoupe”. To je bila greška, jer je do tad najveći proizvođač gasa na svetu bio Katar, gde je ugovor i potpisan, uz dogovor da mogu da uzimati opremu kako bi nalazišta gasa u Libiji proradila. Libijska vlada se tom prilikom nije posavetovala sa Gadafijem, zbog čega se naljutio i stopirao isporuku gasa zemlje iz Katara. Došlo je do žestoke svađe između Gadafija sa kraljem Katara, a samim tim i do zamrzavanja odnosa ove dve zemlje. Katar i Francuska su odlučili da svoje ispruke gasa usmere ka pobunjenicima u Libiji.

Libija se 2014. godine podelila na istok i zapad. Oni koji su podržali Haftara preselili su se na istok, dok su oni koji su podržavali sadašnjeg predsednika vlade ostali na zapadu. Zapadni deo je stvorio vladu „Spas Libije“ koju čine čisti Libijci. U toj vladi ulogu su imala i mnoga plemena. Vlada „Spas Libije“ je obuhvatala veliki broj Libijaca iz svih delova zemlje, čak i iz Bengazija, ali problem je bio finansijske prirode. Vlada se prvo obratila za pomoć SAD 2014. godine kada je trebalo da se od njih uzme 50 000 000 000 dolara iz Central Bank of America, što je Hilari Klinton odobrila. Uprkos tome, banka odlučuje da im ne da. Na kraju je SAD poslao samo nekoliko automobila – vozila za Hitnu pomoć i vatrogasne kamione. To sve je koštalo 60 000 000 000 dolara. Zbog toga Libija ulazi u sukob sa SAD.

Engleska kompanija „DB Interantional” koja funkcioniše u Libiji je kompanija koja prodaje naftu, a Libijci koji rade u toj kompaniji novac primaju samo kada se sprema neki rat i time raspolaže Centralna banka Libije. Danas Libija ima oko 800 barela nafte, međutim prihodi iznose 5 000 000 000 barela nafte. Razne firme danas dolaze u Libiju i otvaraju nove fabrike gasa i nafte.

Kada su plemena istisnuta iz zapadnog dela zemlje u istočni, odnosi u zemlji su prekinuti, jer je SAD počeo da se okreće prema istoku i da ga više finansira. S druge strane, pored Francuske zapadni deo je počela da finansira i Rusija, uglavnom oko oružja.

Najpoznatija rafinerija čiji su vlasnici Libijci nalazi se u zapadnom predgrađu Tripolija, i to je mala količina nafte koju koristi narod, ali to nije dovoljno za celu zemlju. Libijci uglavnom ne prodaju naftu, već pokušavaju da nadoknade ono što se desilo za vreme Arapskog proleća. Kontakt između „Spasa Libije“ i SAD je prekinut zbog nafte. Istočni i zapadni deo Libije danas pokušava da nađe zajednički jezik, i uskoro se uključio i član UN, Savaž, koji je bio proteran iz zemlje zato što je bio Haftarov čovek i koji nije uspeo da nađe rešenje za obe strane. Savaž bez obzira na pritiske danas živi u Tripoliju, međutim, nije uspeo da održi bliski kontakt sa Haftarom. Prema Haftaru vlada treba da bude što pre formirana i Libija treba da bude ponovo u funkciji. Da bi Libija bila u funkciji treba održavati više samita i pregovora koji bi išli u pozitivnom smislu.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja