Lav Gumiljov: evroazijska pasioniranost

02/09/2020

Autor: Milorad Vukašinović, novinar i publicista

 

Lav Nikolajevič Gumiljov (1912 – 1992), istoričar, etnolog i geograf, rodio se u porodici poznatih književnika Nikolaja Gumiljova i Ane Ahmatove. Njegov otac bio je plemić, oficir u Prvom svetskom ratu i ugledni ruski pesnik ranog 20. veka, koji je zbog navodnog učešća u „monarhističkoj zaveri“ pogubljen 1921. godine. Zbog toga su Lav i njegova majka bili pod neprekidnom prismotrom sovjetskih vlasti. Pošto su se roditelji rano razveli, najveći deo detinjstva proveo je kod bake po očevoj liniji. Kada je upisao studije istorije preselio se kod majke Ane i njenog drugog muža u Petrograd. Prvi put uhapšen je 1935. godine zbog rečenice „da u Rusiji još postoje plemići koji sanjaju o bombama“, a drugi put su ga uhapsili 1938. godine kao „kontrarevolucionara“ i osudili na petogodišnji progon u istočni Sibir. Posle odslužene kazne priključio se jedinicama Crvene armije (1944) i učestvovao u bici za Berlin. Nakon završetka rata posvetio se pisanju doktorata o „turkijskim narodima“, ali je već 1949. godine zbog članstva u ilegalnoj organizaciji osuđen na desetogodišnji boravak u Gulagu. Oslobođen je 1956. godine u vreme kampanje „destaljinizacije“ koju je sprovodio Nikita Hruščov.

Po izlasku iz zatvora nastavio je naučna istraživanja. Doktorsku disertaciju iz istorije na temu Drevni Turci 6-8. veka odbranio je 1961. godine, a drugi doktorat iz geografije Etnogeneza i biosfera zemlje 1974. godine. Radio je na Institutu za geografiju Lenjingradskog državnog univerziteta do 1986. godine, kada je penzionisan. Za člana Ruske akademije prirodnih nauka izabran je 1991. godine. Njegove najznačajnije knjige su: Istorija naroda Huna (1960), Drevni Turci (1964), Etnogeneza i biosfera zemlje (1978), Drevni Rusi i Velika stepa (1989), Milenijumi oko Kaspija (1991), Kraj i novi početak (1992), Od Rusa ka Rusiji (1992).

Proučavajući istoriju stepa i srednjoazijskih nomada, artikulisao je originalnu „teoriju pasioniranosti“ čija je osnovna hipoteza da u pojedinim ljudima postoje određene „biohemijske energije“ koje se iskazuju „kao ogromna volja ka delovanju što je često nepojmljivo s tačke gledišta običnog čoveka“. Zastupao je gledište da je svaka etnička grupa u istoriji prošla kroz iste faze: rođenje, vrhunac, usporavanje i inerciju. Isticao je da kada pasioniranost etnosa dostigne svoj maksimum, ona stvara snažne vođe i preduslove za pokretanje velikih osvajačkih ratova.

Po Sergeju Beljakovu, istoričaru i piscu, baveći se pitanjem odakle dolaze i  kuda nestaju narodi, i kakvi zakoni određuju njihov razvoj, Lav Gumiljov je stvorio osobenu koncepciju o pasionarima (pasio — strast) od čijeg broja zavisi „život jednog naroda“. Pasionari su ljudi koji se odlikuju povišenom sposobnošću da rade i stvaraju, i to mogu biti naučnici, vojnici, političari ili preduzetnici. Kada je takvih ljudi više narod se uspešno razvija, potom kada ih je još više stvaraju se pretpostavke za njegovu teritorijalnu ekspanziju, a kada ih je previše počinju da međusobno ratuju. Postoje i sasvim suprotne istorijske tendencije kada je brojnost pasionara toliko mala „da jedan narod nestaje i postaje žrtva osvajača“. Jer kako drugačije objasniti „da su moćna carstva za svega nekoliko godina znale da unište šačice stočara“.

Krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina, usled promene društvene klime, u Rusiji se obnavlja interesovanje za Gumiljovljeva dela. Za nove evroazijce njegove teorije etnogeneze i etničkih ciklusa predstavljaju očigledan nastavak „organicističkog prilaza i geografskog determinizma“ koji su sadržani u radovima klasika geopolitike Racela, Kjelena ili Haushofera. Neoevroazijcima je posebno privlačan njegov stav o Velikorusima kao primeru superetnosa koji je zadržao osobine „mladosti i svežine“, za razliku od Evropljana koji se nalaze u stanju „duboke inercije“, i tvrdnja da je „velikoruska civilizacija nastala sjedinjavanjem slovenskog etnosa s tursko-tatarskim elementom“, iz čega kao logično sledi rusko pravo na integraciju evroazijskog prostora.

Etnogeneza

 Gumiljov je najveći doprinos neoevroazijskoj geopolitičkoj koncepciji dao oblikujući teoriju etnogeneze koju je detaljno razradio u kapitalnom delu Etnogeneza i biosfera zemlje (1978). U ovom delu ukazao je da je društvena povezanost etnosa sa prirodom uočena već u staroegipatskoj i iranskoj civilizaciji, zatim civilizacijama Maja, Acteka, Inka i nomada srednje Azije. Polazeći od činjenice da nijedan narod koji je pre pet hiljada godina doživeo vrhunac više ne postoji, on je zaključio da etnosi imaju svoj „životni put“ koji od njihovog nastanka do njihovog nestanka ne traje duže od 1.200. do 1.500 godina. Gumiljov je početni podsticaj etnogeneze označio pojmom pasioniranost. Šta je iz njegovog ugla pasioniranost? To je erupcija uspostavljene vitalne energije, prirodne i duhovne, koja pokreće faznu etničku evoluciju (prebražaj). U nastanku jednog etnosa najvažniju ulogu imaju osobe ili grupe ljudi koji se odlikuju izrazito visokim stepenom predvodništva, energičnosti i spremnosti na radikalne promene, pa i po cenu ličnog stradanja.

Etnogeneza ima svoj uzlazni, stagnirajući i silazni tok, u okviru kojih Gumiljov izdvaja nekoliko ključnih faza. Tako početnu fazu opisuje kao „eksploziju pasioniranosti“, zatim sledi „akmatička faza“ koju karakteriše narastanje i dostizanje vrhunca energije etnosa, potom navodi „fazu preloma“ koja se kreće od uzlazne linije do stagnacije pasioniranog podsticaja, posle kojeg etnos ulazi u „stadijum inercije“ kada njegov razvoj teče bez priticanja dodatne energije. Posle ove faze sledi „stadijum sumraka“ u okviru kojeg se nekadašnja energija troši, a etnos nazaduje i ulazi u „fazu degradacije“ nakon koje sledi „reliktno stanje“ kada se etnos rasipa, nestaje ili uključuje u druge etnose. Za Lava Nikolajeviča je veoma važan period „drugog pasioniranog podsticaja“ u kojem ostatke starog etnosa apsorbuje neki novi mladi etnos čime počinje sledeći ciklus etnogeneze.

Dokazujući da je etnos društveno-istorijska a ne biološko-srodnička kategorija, on navodi određene istorijske primere kojima potvrđuje svoju teoriju. Tako se, na primer, u 2. veku formirala „vizantijska etnička celina“ koja je nastala divergencijom i stapanjem raznih užih i širih zajednica. Na sličan način su u 8. veku nastali muslimanski, tibetanski i severnokineski, a u 9. veku srednjoevropski etnosi; zatim je u 11. veku stvoren mongolski i  džurdženski etnos, dok su Velikorusi nastali u 14. veku. Razume se da Gumiljov nije u potpunosti odbacivao biogeografske promene životne sredine (kolebanja klime, kontaktne položaje raznih geografskih oblasti, pedo-geološki sastav podloge)  i njihov uticaj na etnogenezu, ali njegovo stanovište nije rigidno fizičko-determinističko, već na granici „biosfere i sociosfere“. Naime, Gumiljov je smatrao da postoji odgovarajuća „koncepcija ritmova etnogeneze“ koja je hijerarhijska i u okviru koje postoje: subetnosi (grupe koje okuplja zajednička ideja ili zajednički život), zatim etnosi (rodovi i plemena) i superetnosi (grupe etnosa koje čine jedinstvenu kulturu i civilizaciju).

Velikorusi

 Lav Nikolajevič je na primeru nastanka Velikorusa dokazivao svoju hipotezu o postojanju superetnosa. Prema njegovoj teoriji ruski superetnos je pola milenijuma mlađi od evropskog, što samo po sebi implicira ne samo daleko viši stepen ruske pasioniranosti i uzlazni tok etnogenetskog razvoja, nego i različite istorijske prioritete i kolektivno ponašanje. Zbog svega toga „rusko evropejstvo“ nije posmatrao kao ispravno opredeljenje, uz isticanje da je „mehaničko prenošenje zapadnoevropske tradicije u ruske uslove dalo malo toga dobrog“. Zanimljiva su njegova gledišta, najpre o religiji „koja objedinjava svoje pripadnike bez obzira na rasnu ili etničku pripadnost“, ali i važnosti civilizacije za formiranje etnosa. Gumiljov je isticao da su zahvaljujući civilizacijskom modelu znatno smanjene razlike između katolika i protestanata. Navodio je primer iz 11. veka kada je nastala vizantijska civilizacija čiju su imperiju zajednički branili Varanzi (Sloveni) i jermenski oficiri, kojima su se priključili Gruzini, Arapi, Avari i Krimski Goti.

Ali da se vratimo njegovim stavovima o nastanku velikoruskog superetnosa. Slično klasičnim evroazijcima, on je dovodio u pitanje slovensku ekskluzivnost u ruskoj etnogenezi i ukazivao da je „velikoruska civilizacija rezultat stapanja slovenskog i tatarsko-turskog elementa“. U sakralno-geografskom smislu reč je o civilizaciji koja je nastala sjedinjenjem Šume i Stepe. Nastanak ruskog superetnosa povezivao je sa uzdizanjem Moskve čiji su vladari u službu primili mnogo pasioniranih pojedinaca iz različitih grupa. Sve to uslovilo je da Moskva vremenom postane geopolitički centar Rusije, a svi potonji istorijski događaji – poput velike integracije sibirske i dalekoistočne oblasti, bili su „makrokopija procesa koji su se odvijali u Moskvi od 14. do 16. veka“. Lav Nikolajevič je naglašavao da je ruska ekspanzija na Istok bila neuporedivo nenasilnija i humanija u odnosu na zapadnoevropske primere kolonijalizma, odnosno da je kao takva podrazumevala i „stalnu infuziju pasioniranosti od strane zatečenih etnosa“. Dakle, sjedinjavanje Šume i Stepe predstavlja civilizacijsku suštinu Rusije koja uslovljava karakter njene kulture, ideologije i političke sudbine.

Gumiljovljeva istraživanja nameću odgovarajuće geopolitičke zaključke (mada ovaj autor nigde ne upotrebljava izraz geopolitika – prim. autora). Najpre po njemu je Evroazija punovredno mestorazvoj – tj. izuzetno pogodno tlo za etnogenezu i kulturogenezu. Iz toga proizilazi i stanovište o njenoj osobenoj civilizacijskoj misiji, a što je u nesaglasju sa zapadnocentričnim pogledom na svetsku istoriju. Potom je važan zaključak o „geopolitičkoj sintezi Šume i Stepe koja je u osnovi velikoruske državnosti“, zatim stav o zapadnoj civilizaciji koja se nalazi u poslednjem stadijumu etnogeneze jer predstavlja „konglomerat himeričnih etnosa“, i konačno zaključak o pojavi „nepredviđenog pasioniranog podsticaja“ koji bi mogao da iz osnova promeni planetu.

Kosmos i vreme

Naučna kritika je knjigu Etnogeneza i biosfera tretirala kao svojevrsnu enciklopediju koja sa stanovišta društvenih, prirodnih i kulturno-istorijskih nauka prati nastanak i razvoj etničkih zajednica i naroda koji i danas imaju veoma veliku ulogu u razvoju čovečanstva. Gumiljovljev originalan naučni doprinos je povezivanje etnosa i etnogeneze sa prirodnom sredinom i otkrićima genetičara i biologa u populacionoj i evolucionoj biologiji i biosferi (koncepcija ruskog superetnosa).

Gumiljov je na primerima dokazivao nezaobilazan uticaj kosmosa na pojave na zemlji. Tako kosmičko zračenje ima uticaja na čoveka, čiji se život neosetno prilagođava pojavama plime i oseke koje izaziva Mesec. Sunčeva aktivnost isto tako pomaže kretanje ciklona, a atmosferski pristisak mutacije virusa i širenje epidemija, što je u uslovima aktuelne koronovirusne krize veoma zanimljiv naučni iskaz. Poznato je da Sunce i vetrovi utiču na stvaranje pustinja, što vrlo utiče na kvalitet ljudskog života. Razume se da su sve ove okolnosti izuzetno uslovljavale ljudski život u biološkom i društvenom pogledu.

U raspravi Etnogeneza i biosfera pažnju privlači i autorsko razumevanje pojma vremena. Gumuljov je pošao od toga „da mi ne shvatamo i ne razumemo vreme u kojem živimo“, pozivajući se na uvide velikana naučne misli (Arhimeda, Horacija, Dantea, Puškina, Šekspira) koji su, bez izuzetka, vreme čiji su bili savremenici smatrali najgorim. Otuda je  Lav Gumiljov kao istoričar, geolog i etnolog, ukazivao da se protok vremena mora meriti po onome što se u njemu događalo. S tog stanovišta je ukazivao na dva toka vremena. Jedan je svakidašnji i potčinjava se zakonima biološke evolucije i kao takav prati život od rođenja do smrti, a drugi vremenski tok je onaj suštinski i ne svodi se na jednostavno hronološko registrovanje datuma, već kao takav ima praktičnu primenu. Zbog toga je ruski naučnik prvi pokušao da razvoj velikih ljudskih zajednica poveže sa vremenom i odgovori, zašto je i kako je, u konkretnim slučajevima, došlo do nastanka etnosa, njihovog razvoja i etnogeneze.

Gumiljov je u svojim delima skrenuo pažnju na činjenicu da je u prelomnim istorijskim razdobljima stvaranje novih etnosa pogubno delovalo na ostvarenja prethodnih kultura. Tako su stari hrišćani uništavali dela antičke kulture, potom Goti, Franci i Vandali spaljivali veličanstvenu gradsku arhitekturu, Arabljani su razorili Aleksanrijsku biblioteku. Ipak, u pomenutim procesima nastajale su i osnove za nova ostvarenja.

 Novi evroazijci

Ideje Gumiljova su posle završetka Hladnog rata sticale sve više pristalica u savremenoj Rusiji. Pored novih evroazijaca i drugi teoretičari (koji nisu izvorni evroazijci – prim. autora) njegove hipoteze ugrađivali su u različite sfere ruske stvarnosti: versko-civilizacijsku, ideološko-političku, vojno-strategijsku, ekonomsku, kulturološku i medijsku. Neki teoretičari su tradicionalni kontinentalistički slovensko-pravoslavni diskurs postepeno ugrađivali u neoevroazijstvo kao širi i kompleksniji program. Tako je general Leonid Ivašov svoje prvobitno tradicionalno slovensko-pravoslavno geopolitičko polazište o integraciji Rusije i Belorusije dopunio zalaganjem za reintegraciju nekih bivših sovjetskih republika (Ukrajina, Jermenija, Kazahstan) kojima bi trebalo priključiti „muslimansku komponentu“, što je gledište blisko neoevroazijcima.

Aleksandar Panarin je kao oštar protivnik američke hegemonije i koncepcije unipolarizma pisao o „pravoslavnoj civilizaciji u globalnom svetu“ uz zanimljiva zapažanja o evroazijskom položaju Rusije koja je ogromnom teritorijom i geodiverzitetom predisponirana da igra posredničku ulogu. On je posebno isticao ulogu velike ruske ravnice kao najkraćeg kopnenog puta koji povezuje Indijski okean sa Atlantikom i Severnim ledenim okeanom, kao i centralnu Aziju sa Evropom. Na taj način Rusija spaja evroazijski Zapad i Istok i tako razblažuje dijametralno različite kulturne kodove. Otuda je Panarin evroazijski ruski prostor smatrao paradigmom prožimanja aretipova Stepe i Mora.

Delo Aleksandra Dugina Osnovi geopolitike, I – II, koje je objavljeno 1997. godine u velikoj meri sadrži neke od najznačajnijih stavova Lava Gumiljova koji su ovde dopunjeni odgovarajućom kartografijom. U ovom manifestu „novog evroazijstva“ ovaj teoretičar ukazuje na najznačajnije geopolitičke doktrine nastale krajem 19. i početkom 20. veka. Reč je o kratkim analizama teorija zapadnih mislilaca poput Racela, Kjelena, Mekindera, „francuskih posibilista“, Haushofera, Spajkmana i Mehena, ali i ruskih evroazijaca Leontjeva, Trubeckog, Savickog i svakako Gumiljova, kojeg opisuje kao ličnost koja je svojim radovima spojila stare sa novim evroazijcima. Posebnu pažnju čitaoca privlači kritička analiza Mekinderove Geografske ose istorije i njegovog poimanja Rusije kao „Hartlenda – središnje zemlje“ oko koje se vrti osovina svetske istorije.

Suština Duginovog „novog evroazijstva“ je u praktičnoj primeni načela „misliti prostorno“. To podrazumeva radikalan otklon u odnosu na dotadašnje forme ruske državnosti. Na primerima kritike državnosti u vreme carske Rusije ili Sovjetskog Saveza, Dugin gradi strategiju Rusije u 21. veku koja je zasnovana na ideji „evroazijske imperije“, što podrazumeva odbacivanje „ruskog nacionalizma“ i dijalog sa drugim civilizacijama ukorenjenim na evroazijskom tlu. Zbog toga je Rusija kao najvažnija država Evroazije u obavezi da integriše ceo kontinent, koristeći se onim činiocima koji su joj na raspolaganju. Sa ove distance posebno su zanimljiva tadašnja Duginova zapažanja o situaciji u državama na postsovjetskom prostoru, posebno u Ukrajini koja se od 2014. godine pretvorila u područje nepomirljivog sudara dva različita geopolitička koncepta (atlantističkog i evroazijskog), a gotovo proročki deluju ondašnje analize o procesima u islamskom svetu čije se unutrašnje protivrečnosti odavno koriste u jednoj suptilnoj geopolitičkoj bici za ovladavanje naftnim i gasnim resursima u regionu Bliskog istoka. Kada je 1997. godine objavio Osnove geopolitike, Dugin je kritički ocenjivao ulogu Kine u svetskoj politici, posebno njen strateški savez sa zapadnim atlantistima. Zanimljivo je da je Dugin još tada uočavao postojanje „dve Kine“, i to one kontinentalne, koja naseljava unutrašnjost ove zemlje, i pomorske koja je od sedamdesetih godina uključena u razne mondijalističke nadnacionalne strukture, poput Trilaterale. Kao pristalica saveza sa „tradicionalističkim islamom“, Dugin se u Osnovama otvoreno zalagao za dezintegraciju Kine i podršku muslimanskom ujgurskom separatističkom pokretu u provinciji Sinkjang, ali je u nekim kasnijim radovima odustao od ove ideje.

U svakom slučaju „mistični zov Evroazije“ naglašen u etnološkim, istorijskim i geografskim istraživanjima Gumiljova, naišao je na odgovarajući odjek u radovima najuticajnih geopolitičkih mislilaca savremene Rusije. U ovoj zemlji osnovan je i Međunarodni fond L. N. Gumiljova koji je objavio njegova sabrana dela u 20 tomova i tako se na prikladan način odužio velikom naučniku.

LITERATURA: Aleksandar Dugin, Osnovi geopolitike, I , Ekopres, Zrnjanin 1997; Lav Gumiljov, Etnogeneza i biosfera zemlje, CID, Podgorica 2005; Milomir Stepić, Geoplitika: ideje, teorije, koncepije, Institut za političke studije, Beograd 2016.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja