Kurdistan, zemlja koja (ne) postoji

26/12/2016

Kurdistan, zemlja koja (ne) postoji

Autor: Nemanja Starović, s.r.

Kurdi predstavljaju indo-iranski narod naseljen na razmeđi četiri države – Turske, Iraka, Irana i Sirije. Iako tvrdnja da se radi o najbrojnijem narodu bez sopstvene države možda i nije tačna, budući da se isto može reći npr. za Tamile i Sike na Indijskom potkontinentu, jasno je da nerešeno nacionalno pitanje 30-ak miliona Kurda dugoročno predstavlja jedan od velikih problema za stabilnost prostora na kojem se Mesopotamija susreće sa Persijom i Anadolijom, bacajući pogled ka Levantu.

Prisustvo Kurda na području Bliskog istoka može se pratiti kroz istoriju u dugom trajanju. Međutim, različite okolnositi su uslovile to da nikada nisu bili u prilici da formiraju nacionalnu državu, iako su iznedrili neke velike državnike poput nama dobro poznatog sultana Saladina, osnivača dinastije Ajubida. Poslednji talas evropskog kolonijalizma oličen u podeli interesnih sfera na teritorijama nekadašnjeg Osmanskog carstva po okončanju Prvog svetskog rata, posebno se nepovoljno odrazio na Kurde, koji ni tad nisu uspeli da se izbore za nacionalnu emancipaciju. Konačno, temelji turske republike koju je uspostavio Kemal Ataturk bili su između ostalog zasnovani i na tvrdom obliku nacionalizma, koji je negirao samo postojanje kurdske nacije, pa je shodno tome bila zabranjena upotreba kurdskog jezika u javnoj sferi i afirmacija kulturnih specifičnosti tog naroda koje su smatrali „planinskim Turcima“.

Sve to skupa je uslovilo nedovoljnu integraciju kurdskog naroda, koji je ostao raspolućen između četiri relativno jake  i često međusobno suprotstavljene države. Nepostojanje nacionalne države se odrazilo i na kulturnu i jezičku razuđenost Kurda, pa tako danas različiti dijalekti kurdskog jezika kojima se govori na širokom prostoru koji naseljavaju nisu međusobno razumljivi.

Srce etničkog prostora Kurda se nalazi u jugoistočnoj Turskoj, u kojoj na relativno kompaktnom području živi do polovina od ukupnog broja pripadnika ovog naroda. Jedan od oblika borbe za ostvarivanje nacionalnih prava Kurda u ovoj regiji bilo je i formiranje Radničke partije Kurdistana (PKK) krajem 70-ih godina, organizacije koja je 1984. proglasila ustanak i otpočela sa terorističkim akcijama, u kojima su do danas stradale hiljade i hiljade ljudi, među kojima veliki deo kurdskih civila. Nastala u uslovima Hladnog rata, PKK je imala izraženo marksističko-komunističko obeležje. Međutim, nakon hapšenja lidera Abdulaha Očalana 1999. postepeno dolazi do ideološkog zaokreta, pošto popularni „Apo“ napušta komunističke principe, zalažući se za tzv. demokratski konfederalizam, odustajući čak i od proklamovane borbe za punu nezavisnost Kurdistana. No, njegova izolacija u zatvoru, kao i promenjene političke okolnosti uslovljavaju pojavu novih lidera, pa i odmetnutih frakcija PKK, koje nastavljaju oružanu borbu i terorističke akcije širom Turske.

Od svih država u kojima žive, Kurdi su u Iraku do danas uspeli da uspostave nešto najsličnije nacionalnom domu. Naime, već nakon Prvog zalivskog rata 1991. formirana je autonomna oblast Iračkog Kurdistana, pod plaštom američke zone zabrane letenja na severu Iraka. Uprkos brojnim unutrašnjim trvenjima, koja su podrazumevala čak i među-kurdski građanski rat koji se vodio od 1994. do 1997, autonomna oblast je uspela da se konsoliduje, te da nakon američke invazije Iraka 2003. nastavi da funkcioniše kao faktička federalna jedinica, sa širokim delokrugom nadležnosti koje samostalno obavlja. Posebno je uočljiv ekonomski napredak, zasnovan na trećini iračke nafte koje Irački Kurdistan kontroliše, a koji se ogleda u sedmostrukom povećanju BDP u periodu od 2007. do 2015. godine. Interesantno je to da vlasti Iračkog Kurdistana održavaju dobre i konstruktivne odnose sa Turskom, koja je glavni kupac, odnosno transporter njihove nafte, dok saradnja sa Erbilom za Ankaru predstavljaju alternativu pregovorima sa PKK u samoj Turskoj.

Za Kurde u Siriji se kaže da, barem za sada, predstavljaju jedine dobitnike u surovom ratu koji traje već pet godina, ako je uopšte moguće reći da je u uslovima građanskog rata neko u dobitku. Oni su uspeli da konsoliduju vlast nad širokim područjima na severu zemlje u kojima etnički dominiraju, nametnuvši se kao partner obema mađunarodnim koalicijama koje predvode SAD i Ruska Federacija, ratujući protiv tzv. Islamske države i izbegavajući direktne sukobe sa snagama lojalnim predsedniku Asadu. Međutim, veliki i snažni sused sa severa veoma nepovoljno gleda na jačanje kurdskog faktora u Siriji, budući da političke i vojne strukture sirijskih Kurda predstavljaju produženu ruku terorističke PKK. Stoga je Turska i pokrenula akciju „Štit Eufrata“, direktnu vojnu intervenciju kojom je sprečila spajanje dve velike kurdske enklave, čime bi se odsekla direktna veza prostora naseljenih arapskim sunitima sa Turskom.

Na koncu, za Kurde u Iranu se može reći da u komparaciji sa ostale tri nabrojane države imaju najpovoljniji položaj. Velika etnička šarolikost, u kome većinski Persijanci čine tek polovinu stanovništva, te srodnost po poreklu, kao i šiitska škola islama kao dominantni integrativni faktor, svakako doprinose tome. Sa druge strane, većina Kurda na zapadu Irana pripada sunitskom obliku islama, što povećava njihovu distancu prema Teheranu, a nestabilnost u susednim državama često se preliva i na to područje.

Ukupno posmatrano, dramatične promene političko-bezbednosne situacije na Bliskom istoku idu na ruku težnjama Kurda da uspostave određeni vid samouprave, ako ne i punu državnu samostalnost na teritorijama koje naseljavaju. Irački Kurdistan već faktički funkcioniše kao nezavistan entitet, dok će razrešenje konflikta u Siriji u svakom slučaju obuhvatiti i određeni oblik samostalnosti kurdskih kantona, u kontekstu federalizacije te države, koja ni u kom slučaju neće moći da opstane kao unitarna država ni nakon poraza tzv. Islamske države. Pitanje svih pitanja ostaje status područja kompaktno naseljenih Kurdima u jugo-istočnoj Turskoj, kao srca etničkog prostora tog naroda, no budućnost ove regije će biti uslovljena sveobuhvatnim rešenjima za duboku političku krizu u kojoj se čitava Turska nalazi, a koja ima i izraženu geopolitičku dimenziju.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja