Kralj Aleksandar I Karađorđević i Francuska (povodom 85. godina od atentata u Marselju)

30/10/2019

Autorka: dr Aleksandra Kolaković

 

Dinastija Karađorđević je od Karađorđevih nastojanja da dođe u dodir sa Napoleonom i stekne podršku za borbu protiv Turaka, kao i Lamartinove oduševljenosti Karađorđem, negovala specifične i duboke veze sa Francuskom. Od dinastičke smene i dolaska kralja Petra I Karađorđevića na srpski presto definitivna je bila i politička vezanost za Francusku, koja se nakon Velikog rata prenela i na njegovog naslednika. U ovom tekstu cilj nam je da u vreme 85. godišnjice od atentata na kralja Aleksandra I Karađorđevića u Marselju ukažemo na njegove veze sa Francuskom. U središtu pažnje, neće biti samo događaj od 9. oktobra 1934. godine, već i ocena njegove ličnosti od strane savremenika Francuza i manifestacije njegove vezanosti za Francusku, a koje su oblikovale odnose dve države u političkom, ekonomskom i kulturnom pogledu.

Za naslednika srpskog prestola rano su se zainteresovali dopisnici francuskih listova. Alen de Penenren, dopisnik francuskog lista LIllustration za vreme Balkanskih ratova imao je priliku da se susretne s prestolonaslednikom Aleksandrom Karađorđevićem o čemu je izvestio i svoje čitaoce. Bivši francuski oficir razgovarao je s komandantom Prve armije i prestolonaslednikom Aleksandrom u prisustvu Furnijea, francuskog vojnog atašea u Beogradu. U pomenutom članku, Penenren je preneo njihov razgovor o moralnim i ratnim sposobnostima bugarske vojske. U delu 40 jours de guerre dans les Balkans. La Campagne Serbobulgare en juillet 1913 ostavio je i ocenu ličnosti naslednika srpskog prestola. Za Penenrena prestolonaslednik nije bio samo mladić, koji je očigledno i dalje u francuskoj javnosti označavan kao neiskusan, već mu se činio i „obdaren izvesnim osobinama, živ, okretan, inteligentan, znatno revnostan u radu i u razgovoru je davao znake zrelosti u suđenju, koja iznenađuje“. U vreme Balkanskih ratova u francuskoj javnosti započet je period čestih i uglavnom pohvalnih ocena ličnosti svih Karađorđevića.

Interesovnje za Karađorđeviće, a posebno za njihove međusobne odnose, pokazivale su i francuske diplomate. Francuski konzul u Skoplju, Pjer Leon Karlije, pisao je ministru spoljnih poslova Francuske Šarlu Žunaru o odnosima unutar kraljevske porodice Karađorđevića. Izvor njegovih informacija bio je Francuz u službi srpskog kneza Alekse Karađorđevića, brata od strica kralja Petra. Baron de Švarc, sekretar kneza Alekse Karađorđevića, izvestio je francuskog konzula o hitnom povratku kneza za Beograd po naredbi „kneza-naslednika“ Aleksandra zbog susreta kneževa Alekse i Arsena Karađorđevića. Uzrok uznemirenosti prestolonaslednika Aleksandra Karađorđevića bila je velika popularnost u srpskoj vojsci kraljevog brata Arsena, komandanta nezavisne konjičke divizije. Prema mišljenju Karlijea, knez Arsen dugovao je pomenutu popularnost, pre svega, izjavi da će, ukoliko kralj Petar protivno želji vojske Bugarima ustupi Bitolj, on lično stati na stranu vojske. Nekoliko dana pre informacije o susretu dvaju knezova, a koji je mogao po kralja Petra i njegovog naslednika Aleksandra da ima i karakter zavere, u srpskoj štampi se govorilo i o tome kako je knez Aleksa „predstavnik starije grane Karađorđevića, dok kralj Petar potiče samo od mlađe grane“. Ovo objašnjava sumnje i nepoverenje i navodno upotrebu vulgarnih reči budućeg srpskog kralja Aleksandra kada je naredio knezu Aleksi da se vrati za Beograd. Pored ovoga, u ovom periodu retke su negativne informacije o Aleksandru Karađorđeviću. Izveštaja o ovom događaju ukazuje da su francuske diplomate i u ratnim okolnostima posvećivale pažnju dinastiji Karađorđević, a posebno nasledniku prestola.

U vreme Velikog rata ličnost regenta Aleksandra Karađorđevića u francuskoj štampi je pretežno pozitivna. Kao vladar koji je delio sudbinu naroda, uz oca Petra Karađorđevića, u francuskoj javnosti služio je kao primer hrabrosti, požrtvovanosti i čestitog vladara. On nije bio za Francuze samo vladar jednog prijateljskog naroda, već je na osnovu priča, i kasnije sećanja, boraca francuskih trupa koje su se borile na Solunskom frontu bio njihov sadrug u borbi protiv zajedničkog neprijatelja, a srpski narod primer malog junačkog naroda, koji se bori za slobodu protiv nadmoćnog neprijatelja. Do sada nisu izvršena detaljna istraživanja, da li se i u kojoj meri slika Aleksandra I Karađorđevića menjala u francuskoj javnosti nakon Velikog rata, posebno u periodu nakon ubistva hrvatskih poslanika u Skupštini (20. juna 1928), krize parlamentarizma i uspostavljanja diktature kralja Aleksandra (6. januar 1929), kao i učestalih informacija o približavanju pojedinaca iz vladajućih slojeva Nemačkoj.

Nakon Velikog rata, nova država, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (Kraljevina Jugoslavija) pod vođstvom Karađorđevića jesete u političkom, ekonomskom, a posebno kulturnom pogledu bila vezana za Francusku. U nestabilnim međunarodnim odnosima nakon Versajskog mira, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca bila je okosnica Male Antante, a potom i okosnica Balkanskog pakta. Antigermanska perspektiva Kraljevine SHS odgovarala je francuskoj spoljnoj politici, ali je Francuska vodila obazrivu politiku prema Italiji. Kada je reč o politici kralja Aleksandra nastojalo se da se tekovine stečene u ratu očuvaju, a veliki izazov bila je odbrana od pretenzija Italije i revizionističkih tendencija Mađara i Bugara. Kralj Aleksandar nije uvek u svojoj spoljnoj politici mogao da se osloni na nekadašnju saveznicu. Posebno su nakon potpisivanja Sporazuma o prijateljstvu između Francuske i Kraljevine SHS, simbolično potpisanog u Parizu 11. novembra 1927. godine, u Beogradu se  verovalo da se konačno kročilo u okvir francuskog sistema bezbednosti u Evropi. Ipak, sporazum nije podrazumevao i vojnu konvenciju, koju su imali slični sporazumi na primer između Francuske i Poljske ili Francuske i Čehoslovačke. Takođe, između Francuske i države, čije je stvaranje podržala, postojali su problemi ratnih dugova. Stoga je senku na nekadašnje savezništvo i očekivanje političke podrške u vreme vladavine kralja Aleksandra I Karađorđevića bacao i zahtev da pomenuti ratni dugovi budu isplaćeni u zlatu, a ne u novim papirnim francima.

Diktatura kralja Aleksandra nije rešila unutrašnje probleme u državi, ali je pokazala ne samo težnju monarha da sprovede integralno jugoslovenstvo, već da u ovom periodu pokazuje pojačano interesovanje za jačanje bilateralnih odnosa sa Francuskom. Uporedo sa unutrašnjim problemima, kralj Aleksandar je podržavao isticanje simbola Francuske kao zaštitnice ujedinjenja Južnih Slovena i stvaranja Jugoslavije. Postoje tumačenja da je davanjem naziva ulica (Francuska, Brijanova, Klemansoa, Poenkarea) i podizanjem Spomenika zahvalnosti Francuskoj moguće posmatrati kao simboličan izraz da Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, uspostavljanjem diktature kralja Aleksandra, nije izgubila podršku Francuske. Interesantno je da su pored Belgije još jedino u Kraljevini SHS ulicama davana imena živih francuskih državnika. Prvobitna ideja iz 1924. godine o podizanju spomenika u Parizu, od 1927. godine je vodila ka podizanju Spomenika zahvalnosti Francuskoj ipak u Beogradu. Komisija Društva prijatelja Francuske, kojom je predsedavao Bogdan Popović, uz podršku Dara, francuskog poslanika u Beogradu, izabralo je Ivana Meštrovića, harizmatičnog vajara i nekoga ko kao Hrvat simboliše ujedinjenje svih Jugoslovena pod okriljem Francuske. Pre nego što će kralj Aleksandar u pratnji kraljice Marije doći na otkrivanje spomenika kroz ulice prekrivene francuskim zastavama, u listu Politika francuski poslanik je kroz pojašnjenje spomenika osvetlio i francusku poliitku prema Kraljevini: „Oči Francuske sijaju žarom borbe, ali se istovremeno uzdižu ka idealu mira. Ruka zamahuje smrtonosnim mačem, ali je istovremeno spremna da ga sa prezirom baci iza sebe. Upravo tako, i jedino tako, Francuska želi da bude predstavljena: spremna za odbranu, spremna za pomirenje“. U ovom periodu, bila je u toku i izgradnja nove zgrade poslanstva. Ipak, Francuska nije želela da zaoštrava odnose sa Italijom, glavnim suparnikom Jugoslavije, stoga nije bila spremna ni da stane iza naklonjenih sila, a kao što je bila frankofilski raspoložena Kraljevina Jugoslavija i njen vladar iz dinastije Karađorđevića.

Tog 9. maja 1934. godine, građani Marselja su u svečanom raspoloženju očekivali  jugoslovenskog vladara, koji je došao u luku razaračem Dubrovnik. Na Keju Belgijanaca, dočekao ga je francuski ministar inostranih poslova, Luj Bartu. Ipak, ubrzo nakon kraljeve izjave da je srećan što je u Francuskoj i povika okupljenih: „Živela Jugoslavija, živeo Aleksandar!“, kralj je seo u crni automobil kabriolet Delage u kome će stradati. Ovom prilikom, Luj Bartu je ranjen, a potom je od posledica ranjavanja preminuo. Uzroke i okolnosti događaja od koga se očekivao da ostane upamćen kao „praznik francusko-jugoslovenskog prijateljstva“ već decenijama prate mitovi i teorije zavere. Bio je to prvi veliki izazov bratstva po oružju i osetno je narušio odnose Pariza i Beograda. Kao što je uvek sa događajima kada stradaju vladari i državnici, stradanje kralja Aleksandra i Luja Bartua postalo je predmet različito motivisanih konstrukcija. U komunističko vreme dominirala su ideološki obojena tumačenja da su kralja ubili ugnjeteni građani proleteri. Kasnije, a posebno od poslednje decenije 20. veka, događaj uklapao u razne teorije zavere, pri čemu su među političkim inspiratorima ubistva, pa čak i nalogodavcima, označavane velike sile i njihovi interesi. Postavljano je i pitanje uloge zvanične Francuske.

Činjenica je da su atentat organizovale ustaše na čelu sa Ante Pavelićem i makedonski separtistički pokret VMRO. Francuska policija je uspela da uhapsi sve učesnike atentata, ali se suđenje atentatorima pretvorilo u farsu. Ubica je bio Veličko Dimitrov Kerin, Bugarin, član VMRO i pripadnik ustaškog pokreta, višestruki ubica (u Bugarskoj je osuđen u odsustvu zbog dva ubistva), pripadnik gangsterskih bandi Al Kaponea i čovek koji je koristio i imena Rudolf Suk, Peter Keleman, Vladimir Georgijev Černozemski. Saučesnici su bili Ivan Rajić, Mijo Kralj, Zvonimir Pospišil, Antun Godina, a na suđenju atentatori su priznali da su instrukcije dobili od Ante Pavelića i Eugena Kvaternika. Ipak, atentatori su osuđeni na doživotnu robiju, a ne smrt, kao što se očekivalo, a 1940. godine su ih oslobodili nacisti.

Kada je reč o umešanosti stranih službi u atentat, dosadašnja saznanja pokazuju prisustvo italijanske tajne službe u sastancima pomenutih ličnosti. Atentatori su obučavani u Mađarskoj. Pričalo se da je na čelu operacije atentata bila jedna visoka oficirka nemačke tajne službe pod imenom „Plava dama“. Stoga se kralj Aleksandar naziva i „prvom žrtvom fašizma“. U novije vreme, pojavljuju se spekulacije da su sa atentantom povezane ne samo Italija i Nemačka, već i sovjetska Rusija, pa čak i saveznici iz Velikog rata – Britanci i Francuzi. Vredi pomenuti da postoje i teorije da je prava meta bio ministar Bartu, veliki neprijatelj Nemačke. Postoje informacije da je, iako su postojala uveravanja da će doći do nemilog događaja, u poslednjem trenutku blindirani automobil zamenjen kabrioletom, navodno na zahtev Luja Bartua, kao i teorije da je kralj pristao da se vozi i pored očiglednih propusta u obezbeđenju jer je znao da je teško bolestan. Da je bezbednost kralja Aleksandra bila ugrožena znalo se još od kraja 1933. godine kada su u Zagrebu ustaše Petar Oreb i Ivan Herničić pokušali da izvrše atentat. Može se reći da se znalo da je i put u Francusku rizičan, a neke informacije ukazuju da nije bila dobra saradnja francuske i jugoslovenske policije. Francuske novine od 9. i 10. oktobra svedoče u prilog postojanja informacija da će doći do pokušaja atentata, kao i da policajci nisu bili dobro raspoređeni, iako je na ulicama bilo 1.500 ljudi, više grupa pešadije i konjice, negde oko 200 policajaca u civilu. Pisalo je da je gradonačelnik Ribot, koji je prema protokolu čekao jugoslovenskog vladara ispred spomenika poginulima u Velikom ratu, bio zabrinut za bezbednost jugoslovenskog vladara. Ipak, novine su nakon atentata pisale i da su sva ova saznanja stigla do „odgovornih“. Pored svih pomenutih teorija, sigurno jeste da su podaci o političkoj pozadini atentata i nakon 85 godina  nepotpuni,  nepouzdani i obavijeni velom tajne.

U čast stradalog vladara, junak Velikog rata i simbol francusko-srpskog savezništva, francuski maršal i srpski vojvoda Franše d’Epere je održao govor u pozorištu ambasadora 3. novembra 1934. godine. Iz ovog govora doznajemo da je kralj Aleksandra Karađorđevića bio za francuske vojnike koji su se borili sa njim u Velikom ratu „vladar uzvišene duše“ i „sadrug u borbi“. Rekao je tada D’Epere za jugoslovenskog kralja da je i „prvi“ njegov „drug po oružju“. Saznajemo i kakva je atmosfera vladala u Parizu na vest o njegovom stradanju: „užas, bol, i – zašto ne reći – stid, obuzimali su francuski narod (…) Svima je bilo poznato prijateljstvo koje je gajio prema nama, sjajni poduhvati njegove ratničke mladosti i njegovo slavno delo u miru; svi su osećali da se sa Aleksandrom Ujediniteljem srušio jedan od najčvršćih stubova zdanja, marljivo izgrađenog kroz sporazume i da je pogodivši sa njim francuskog ministra spoljnih poslova, ubica izdao ruku koja ga je naoružala. Bol i nemir ovladali su francuskim dušama“. Vest o ubistu jugoslovenskog vladara izazvala je šok i nevericu u Francuskoj. Ipak, zvanična Francuska nije želela da ugrožava odnose sa Italijom, pa se savremenicima, poput Vinavera, činilo da nije ni zainteresovana za suđenje atentatorima i potragu za političkom pozadinom.

Potres koji je izazvalo ubistvo kralja Aleksandra Karađorđevića 1934. godine, delom je oslabio frankofilstvo u Jugoslaviji. Odmah je stvoren i opšti je utisak da je ubistvo kralja Aleksandra u Marselju jedan od onih prelomnih trenutaka u istoriji jednog naroda i države. Dok se ne dođe do novih dokumenata ili saznanja verovano će se pojavljivati i nove teorije zavere, nepouzdane informacije i iskrivljena tumačenja. Činjenice ukazuju da je od svih srpskih i jugoslovenskih vladara posebno poštovanje u Francuskoj ukazano ličnostima kraljeva Petra I Karađorđevića i Aleksandra I Karađorđevića, koji su nakon 1936. godine dobili spomenička obeležja u Francuskoj. U Parizu je, u blizi Bulonjske, šume 9. oktobra 1936. godine svečano otkriven spomenik kraljevima Petru i Aleksandru Karađorđeviću. Autori ovog kolosalnog spomenika su vajar Maksim Real de Sart i arhitekta Anri Kaje. U Marseju  je, u predvečerje Drugog svetskog rata, podignut monumentalni spomenik posvećen jugoslovenskom kralju i Luju Bartuu, rad arhitekte Gastona Kastela, u saradnji sa vajarima Lujom Botinelijem, Eli-Žan Vezjenom i Antoanom Sartorijom. Ideja za podizanje spomenika javila se tri godine nakon atentata, završen je 1938. godine. Sećanje na atentat od 9. oktobra danas je moguće pronaći i u marseljskom muzeju, gde se čuvaju posmrtne maske jugoslovenskog kralja i francuskog ministra.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja