Koča Popović – grof komunističke Jugoslavije

10/08/2018

Koča Popović – grof komunističke Jugoslavije

 

Autor: Msr Ognjen Karanović, istoričar

 

„…Sa Titom sam se razišao kad sam zaključio da je on beznadežan zarobljenik marksističko-lenjinističke škole. Laknulo mu je kad se pomirio s Rusima. Video sam da Tito nije više isti, onaj iz prvih godina rata, i da je postao žrtva vlastitog kulta i oreola. Godine i ideologija učinile su svoje… Moja generacija je predugo bila na vlasti, sa masom grešaka i promašaja, koji su uglavnom bili uslovljeni ideološkim opredeljenjem. Bilo bi bolje da je i Tito ranije otišao sa političke scene. To bi bilo bolje i za njega i za Jugoslaviju…“, izjavio je svojevremeno Konstantin Koča Popović, posle Tita, možda i najprepoznatljivija ličnost komunističkog pokreta i revolucionarno-oslobodilačkog rata u Jugoslaviji u XX veku. Književnik, poeta, filosof, nadrealista i osnivač „beogradske nadrealističke grupe, neustrašivi revolucionar, komunista, partizanski general, diplomata, rukovodilac u socijalističkoj Jugoslaviji, „bonvivan“, hedonista… sve ove osobine sjedinjene su u nesvakidašnjoj biografiji čoveka koji nije imao status „najvoljenijeg partijskog druga“ u širim slojevima javnosti srpske nacionalne zajednice (taj „položaj“ suvereno je pripadao Aleksandru Rankoviću), ali su istovremeno karakteristike ličnosti o kojoj navedena javnost i danas ima gotovo jednoglasan blagonaklon stav. Koča Popović je tvrdio da njegov karakterni profil pripada „zapadnoevropskom kulturološkom krugu“ i duhovnoj vertikali, te da je „…budućnost jugoslovenstva uvek u vezi sa demokratskom evolucijom ove heterogene zajednice koja je, uprkos golemim razlikama, povezana egzistencijalnim zajedničkim interesima. U takvom, demokratskom jugoslovenstvu koje podrazumeva ispomaganje i toleranciju, vidim jedinu alternativu zatvaranju i samoubilačkom nacionalističkom razračunavanju. Što se mene tiče, ljudi i narodi koji žive na ovom geopolitičkom prostoru mogu jedino tako da se uključe u savremenu, evropsku i svetsku civilizaciju…“. Nije Koča bio jedini komunistički starešina koji je „pod stare dane dobio naknadnu pamet“, a sigurno, jedan „sorbonski đak“, prijatelj Andrea Bretona ili Robera Desnosa, nije mogao iskreno verovati da je put „demokratske evolucije“ jednog „heterogenog društva“ i njegove transformacije u „savremenu, slobodnu evropsku zajednicu“, uslovljen prethodnom izgradnjom totalitarnog sistema u kome „caruje“ „revolucionarna pravda“,  koja prema Đilasovim rečima, nikada neće prestati…

Rođen je 14. marta 1908. godine u Beogradu, od oca Aleksandra, bogatog indrustrijalca, i majke Ruže, rođene Zdravković. Njegov deda bio je general u Vojsci Kraljevine Srbije i akademik Stevan Zdravković. Kao dečak jedno vreme je sa porodicom živeo u Švajcarskoj, zbog čega je fluentno govorio francuski jezik. Gimnaziju je završio u Beogradu, a zatim je otišao na odsluženje vojnog roka. Posle završetka služenja vojske ponovo odlazi u Švajcarsku, pa zatim u Francusku, gde na pariskoj Sorboni studira čistu filozofiju i diplomira 1932. godine. Tamo se se priključuje nadrealističkim krugovima i postaje blizak prijatelj Andrea Bretona i Žana Koktoa. Od tada pa do rata 1941. godine bavio se pisanjem poezije, književnom publicistikom i filmskom kritikom. Od svoje rane mladosti usvojio je marksistički pogled na svet i pružao podršku radničkom pokretu, iako je poticao iz bogate buržoaske porodice. U vojsci je zbog toga bio proganjan od strane monarhističkog režima. Inače, Koča Popović je završio školu rezervnih artiljerijskih oficira Vojske Kraljevine Jugoslavije u Sarajevu 1927. godine, a iste godine proizveden je u čin rezervnog artiljerijskog potporučnika. U Komunističku partiju Jugoslavije primljen je 1933. godine, posle čega je još intenzivnije nastavio svoju revolucionarnu delatnost, zbog čega je stalno bio izložen progonima policije, a više puta je bio i hapšen. Od jula 1937. godine borio se u Španskom građanskom ratu, prvo kao borac, zatim kao načelnik štaba, pa komandant artiljerijskog diviziona, kada je dobio čin poručnika Španske republikanske armije. Oko dve godine učestvovao je u svim borbama artiljerijskih jedinica internacionalnih brigada, na svim bojištima republikanske Španije, do njene poslednje bitke — bitke za Madrid. Posle sloma Španske republikanske armije, Koča Popović, zajedno sa ostalim borcima internacionalnih brigada, prelazi u Francusku. Zbog učešća u španskom građanskom ratu interniran je, pa mart i april 1939. godine provodi u logoru Sen Siprijen (Saint Cyprien). Jedno vreme radio je u Komitetu za španske borce u Parizu. Septembra 1939. preko partijskih veza vraća se iz Francuske u Jugoslaviju, gde je nastavio svoju revolucionarnu aktivnost, izvršavajući zadatke koje mu je postavljala Komunistička partija Jugoslavije.

Krajem 1940. godine Koča je ponovo uhapšen i mučen u beogradskom zatvoru Glavnjača. U zatvoru na Adi Ciganliji provodi šest meseci, a na slobodu je pušten početkom marta 1941. godine. Koča se, navodno, u zatvoru nedostojno držao pred klasnim neprijateljem, zbog čega je isključen iz KPJ februara ili marta 1941. godine. Prema Đilasu, Koča je posle „kraćeg batinanja odao Rankovićevo ime”. Prema Koči: „Đilas se slabije držao na robiji. Nepošteno je mene oklevetao iako je znao da niko zbog mene nije uhapšen.” Pred sam rat, kao rezervni oficir, pozvan je u Valjevo. Tamo ga zatiče kapitulacija Kraljevine Jugoslavije. Vraća se u Beograd. Sredinom jula 1941. saopštava majci da odlazi u inostranstvo. Njegova žena Vjera (Bakotić) jedina zna da on odlazi u partizane. Koča rešava da je ne povede sa sobom. Predlaže joj da povede brakorazvodnu parnicu, za slučaj da je uhapse i optuže za saradnju sa komunistima…Oružanu borbu protiv fašizma započetu u Španiji nastavlja u redovima Vojske Kraljevine Jugoslavije kao komandant trupe pukovske komore. Zarobljen je kod Ivanjice u aprilu 1941. godine, ali je odmah pobegao iz zarobljeništva. Učesnik je Narodno-oslobodilačke borbe od jula 1941. godine. Bio je komandant Kosmajskog partizanskog odreda. Nakon toga je komandant Posavskog partizanskog odreda. Pod njegovom komandom ovi odredi su vodili brojne bitke i izvojevali mnoge uspehe u leto i jesen 1941. godine. Sa dužnosti komandanta Posavskog odreda postavljen je za komandanta grupe odreda u Šumadiji i Zapadnoj Srbiji. Uspeva da se probije do kosmajskih partizana gde, kao iskusni španski borac, odmah biva postavljen za komandanta Kosmajsko-posavskog partizanskog odreda. Josip Broz Tito poziva ga u Užice, ka kome se povlači glavnina partizanskih jedinica, i naređuje mu da organizuje odbranu. Za tako nešto je, međutim, već kasno. Borci Prvog posavskog bataljona i Užički radnički bataljon zauzimaju položaje na najugroženijem pravcu – Kadinjači. Žrtve na Kadinjači bile su velike. Gotovo ceo Radnički bataljon je izginuo. Sam Koča sa dvanaest boraca biva odsečen i počinje da se probija preko četnicima opsednute teritorije ka Drini, i preko reke ka Bosni. Dvadeset dana se ne zna da li je uopšte uspeo da se probije i da li je živ… Ustanici su u jesen 1941. doživeli poraz zbog nadmoći nemačke okupatorske sile. Tito je shvatio da mora da promeni način partizanskog ratovanja i stvori jedinicu koja će po sposobnostima biti drugačija, jača. Za razliku od partizanskih odreda, koji su delovali u svom kraju, organizovane su brigade koje nisu bile vezane za određeno područje. Pred sam kraj 1941. godine stvorena je Prva proleterska brigada u mestašcu Rudo. Za njenog komandanta postavljen je Koča Popović…

Novembra 1941. komandovao je zaštitnicom koja je obezbeđivala povlačenje Vrhovnog štaba NOPOJ-a i glavnine partizanskih snaga prema Sandžaku, u vreme Prve neprijateljske ofanzive. Prilikom formiranja Prve proleterske udarne brigade, prve regularne jedinice NOV i POJ, u Rudom 21. decembra 1941. godine Koča Popović je postavljen za prvog komandanta. Za vreme čitavog rata brižljivo je vodio svoj dnevnik koji je izašao nakon rata pod imenom „Dnevnik o ratnom putu Prve proleterske brigade“. Pod njegovom komandom brigada je vodila borbe u Istočnoj Bosni, izvršila čuveni Igmanski marš da bi izbegla uništenje. Pod njegovom komandom, brigada je izvršila pohod u Bosansku krajinu.

Prvog novembra 1942. Koča Popović je postavljen za komandanta Prve proleterske divizije i na toj dužnosti je ostao do 5. oktobra 1943. godine. Punomoćje za pregovore sa Nemcima, koje je partizanski Vrhovni Štab 8. marta 1943. godine izdao Koči Popoviću, komandantu 1. proleterske divizije. Divizija se naročito istakla u Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi: borbama koje je vodila na Ivan-planini; protivudarom Glave operativne grupe kod Gornjeg Vakufa i u zaštitnici Grupe i Centralne bolnice zatvarajući pravce: Bugojno-Prozor i Kupres-Šujica-Prozor. U ovoj ofanzivi mu je pala neprijatna uloga da bude jedan od partizanskih pregovarača sa Nemcima u Gornjem Vakufu o prekidu neprijateljstva i razmeni zarobljenika. Ovi Martovski pregovori su ostali zabeleženi i po tome što je jedino Koča pregovarao pod punim imenom i prezimenom, dok su Milovan Đilas i Vladimir Velebit koristili lažna imena. U Petoj neprijateljskoj ofanzivi 9. i 10. juna 1943. godine Prva proleterska divizija probila je obruč 369. nemačke divizije kod Bilanovaca, 12. juna na komunikaciji Foča-Kalinovik i 17. juna Prača-Renovica, čime je otvorila put operativnoj grupi divizija NOVJ na Sutjesci. Ali, ovakav manevar stajao je velikih ljudskih gubitaka. Posle proboja Koča je skoro stigao do vojnog suda jer je proboj učinio samoinicijativno, izgubivši komunikaciju sa Vrhovnim štabom. Za momenat se to smatralo kukavičlukom tj. proboj iz obruča je protumačen „kao bežanija“. Kada su 1. maja 1943. godine uvedeni prvi oficirski činovi u NOVJ, Koča Popović, Kosta Nađ i Peko Dapčević su tada postali general-majori, a 1. novembra, general-lajtnanti. Petog oktobra 1943. godine, Koča je postavljen za komandanta Prvog proleterskog korpusa i na toj dužnosti ostao je do kraja jula 1944. godine. Za to vreme Korpus se naročito istakao protiv nemačkog 15. brdskog armijskog korpusa u centralnoj Bosni; u prvoj banjalučkoj operaciji; drvarskoj operaciji i u drugim borbama. Jula 1944. godine postavljen za komandanta Glavnog štaba NOV i PO za Srbiju. To je bilo vreme kada se težište borbenih dejstava NOVJ i svih drugih zaraćenih strana, prenosilo na Srbiju, pred odlučujućim bitkama za njeno oslobođenje. Jedno vreme bio je komandant južne grupe divizija, a januara 1945. godine postavljen je za komandanta Druge armije. U Štab Druge armije su ušli još i general-major Radovan Vukanović, kao pomoćnik generala Koče Popovića, pukovnik Blažo Lompar, kao politički komesar armije i general-major Ljubo Vučković, kao načelnik Štaba armije. Armija se istakla u završnim operacijama za oslobođenje Jugoslavije, svojim dejstvom u pravcu: Užice-Sarajevo-Banja Luka-Karlovac-Zagreb. Zajedno sa generalom Pekom Dapčevićem rukovodio je operacijom oslobođenja jugoslovenske prestonice Beograda oktobra 1944. godine. Za vreme Narodno-oslobodilačkog rata, bio je član najviših političkih predstavništava Nove Jugoslavije. Bio je član AVNOJ-a od Prvog zasedanja (1942. godine), a Predsedništva AVNOJ-a od Drugog zasedanja, novembra 1943. godine.

Posle oslobođenja Jugoslavije, ostao je u Jugoslovenskoj narodnoj armiji i od 15. septembra 1945. do 27. januara 1953. godine obavljao dužnost načelnika Generalštaba JNA. Čin general-pukovnika dobio je 2. avgusta 1947. godine. Aktivna vojna služba mu se završila 27. aprila 1953. i preveden je u rezervu. Položaj načelnika Generalštaba JNA prepustio je još jednom proslavljenom partizanskom generalu, Peki Dapčeviću. Posle završetka vojnog službovanja najviše se posvetio političkim poslovima. Bio je poslanik Ustavotvorne skupštine Demokratske Federativne Jugoslavije i poslanik Privremene narodne skupštine Jugoslavije. Od 1945. godine neprekidno je biran za narodnog poslanika Savezne narodne skupštine i Narodne skupštine NR Srbije. Koča Popović na čelu jugoslovenske delegacije na zasedanju Generalne skupštine Ujedinjenih nacija. Od 15. januara 1953. do 23. aprila 1965. godine bio je član Saveznog izvršnog veća i državni sekretar za inostrane poslove. Kao sekretar za inostrane poslove učestvovao je u svim pregovorima Jugoslavije sa mnogim zemljama sveta. Koča Popović je učestvovao kao šef jugoslovenskih delegacija na zasedanjima Generalne skupštine Organizacije ujedinjenih nacija. Svojom zapaženom aktivnošću u OUN-u i zalaganjem za principe aktivne i miroljubive koegzistencije mnogo je doprineo povećanju ugleda i afirmaciji Jugoslavije u svetu. Tokom 1966. i 1967. godini obavljao je funkciju potpredsednika Republike. Za člana Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije biran je na Šestom, Sedmom i Osmom kongresu SKJ, a član Predsedništva CK SKJ postao je oktobra 1966. godine. Bio je član prvog CK KP Srbije, a na Devetom kongresu izabran je za člana stalnog dela Konferencije SKJ. Bio je član Saveznog odbora SUBNOR-a Jugoslavije, od 1966. do 1982. godine, Izvršnog odbora SSRN Jugoslavije, Saveta federacije i Saveta narodne odbrane. Iz političkog života se definitivno povukao 3. novembra 1972. godine posle događaja u Hrvatskoj i Srbiji tzv. čistke liberala. Prilikom proslave dana pobede 9. maja 1985. godine, predsedništvo SFRJ je iznelo predlog da se Koča Popović i Peko Dapčević unaprede u čin generala armije. Ovo unapređenje je bila nagrada za njihovo izuzetno komandovanje armijskim jedinicama u završnim operacijama za oslobođenje Jugoslavije, međutim obojica su ovaj predlog odbila. Bio je u braku sa Veronikom Verom Bakotić i od nje se razveo posle rata. Od 1946. godine, živeo je nevenčano sa Leposavom Lepom Perović, prvoborcem iz Banjaluke. Dece nije imao. Do kraja života živeo je u Beogradu gde je i preminuo 20. oktobra 1992. godine. Sahranjen je u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju u Beogradu. Povodom obeležavanja 70. godišnjice oslobođenja Beograda, odlukom Skupštine grada Beograda, Zagrebačka ulica u opštini Savski venac od 18. septembra 2014. nosi ime Koče Popovića.

Manje je poznato da se Koča Popović, za vreme studija u Parizu, priključio nadrealističkom pokretu. Poznavao je umetnike iz Bretonovog kruga i održavao komunikaciju između beogradske i francuske grupe nadrealista. Sa Vanom Borom, Roberom Desnosom i drugim umetnicima okupljenim oko pariskog časopisa Revue Du Cinéma (br. 3). Godine 1929. potpisao je protest „Čovek od ukusa“. Pisao je filmske kritike i za list Paris Soir. Bio je saradnik beogradskog časopisa 50 u Evropi. Bio je član grupe beogradskih nadrealista i jedan je od potpisnika manifesta. Godine 1931. sa Markom Ristićem objavio je knjigu „Nacrt za jednu fenomenologiju iracionalnog“. A od 1931. do 1932. sarađivao je u časopisu „Nadrealizam danas i ovde“. Tada je dobio pseudonim Grof koji je kasnije koristio u partizanima i tokom rata to mu je bilo šifrovano ime. Kao publicista napisao je više dela, među kojima su najznačajnija: „Dnevnik o ratnom putu Prve proleterske brigade“, „Za pravilnu ocenu oslobodilačkog rata naroda Jugoslavije“,„Beleške uz ratovanje“. Bio je nosilac mnogih jugoslovenskih i inostranih odlikovanja i priznanja.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja