ISTRAGA POTURICA U NJEGOŠEVOM GORSKOM VIJENCU – sa osvrtom na stav kulturne elite Zapada o prevrednovanju ovog dela

12/08/2020

 

Autor: Borislav Vukašinović, advokat u penziji

Koautor: Milorad Vukašinović, novinar i publicista

Posle poraza srpske vojske od strane turske vojske, koji se desio na Kosovu polju 28. Juna 1389. godine, jedan deo srpskog naroda prebegao je u krševitu i u svakom pogledu oskudnu Crnu Goru i sa sobom poneo uspomenu na svu gorčinu poraza. Nigde sećanja na kosovsku tragediju nije tako duboko sačuvano u svesti svakog pojedinca kao kod crnogorskog naroda.

Ljuba Nenadović, koji je bio Srbin, bio je iznenađen kada je video u Crnoj Gori živu snagu kosovske tradicije. Tim zapažanjem Nenadovića, Ivo Andrić započinje svoj esej  Njegoš kao tragični junak kosovske misli. Ta misao, ili bolje reći mit, ima svoje tri komponente. Prva komponenta je shvatanje tragičnosti poraza koji je doveo do gubitka države i potpadanja Srba pod tursko ropstvo. Druga je zatim, glorifikacija junačkog podviga Miloša Obilića, koji je u Kosovskoj bici ubio turskog cara Murata. Svi junački podvizi i hrabra dela, u neravnopravnoj borbi Crnogoraca sa Turcima, merili su se prema Obilićevom podvigu. Treća komponenta te misli je neophodnost neprestane borbe za oslobođenje pod geslom neka bude što biti ne može, ne sumnjajući u pozitivan ishod te borbe, jer na grobu će iznići cvijeće za daleko neko pokoljenje.

Srpski narod u Crnoj Gori stvorio je svoj sud o uzrocima poraza na Kosovu. Jedan od razloga poraza  nalazio se u rascepkanosti srpske države na feude, bez jake centralne vlasti, u kojima feudalci imaju apsolutnu, pa i vojnu vlast. Međusobno su bili zavađeni, što je dovodilo do ratova između njih. Zbog takvog stanja nisu bili svesni opšte opasnosti od turske ekspanzije. Naprotiv, u tim međusobnim borbama pojedini su zvali Turke za saveznike, što su ovi obilato koristili. Ovo narodno verovanje prihvatio je Njegoš u Gorskom vijencu  i izrazio ga kao opšte mišljenje naroda kroz  Kolo stihovima: Velikaši proklete im duše na komate razdrobiše carstvo, srpske sile grdo satriješe; velikaši trag im se utro, raspre sjeme posijaše grko, te s njim pleme srpsko otrovaše; velikaši grdne kukavice, postadoše roda izdajice.

Zbog stanja u srpskoj državi srpska vojska na Kosovu nije imala vrhovnu komandu,  već su svojim odredima komandovali plemići. Sliku o komandnom stanju u srpskoj vojsci najbolje je opisao narodni pesnik u pesmi Propast carstva srpskog. U njoj su učestvovali plemići sa svojim vojskama i to stari Jug Bogdan sa svojih devet sinova, Herceg Stepan i knez Lazar koji je imao najveću vojnu silu od 77 hiljada vojnika i sigurno bi, po narodnom verovanju, pobedio Turke da nije bilo izdaje Vuka Brankovića. Svi navedeni velikaši hrabro su se borili, u toj bici svi su izginuli, a njihova vojska poražena. Nisu se mogli suprotstaviti dobro organizovanoj sili kakva je bila turska vojska, na čelu sa vrhovnim komandantom carom  Muratom, kojeg je posle njegove pogibije zamenio sin Bajazit.

Drugi razlog poraza je izdaja, koja je opisana u  Gorskom vijencu u prethodno citiranim stihovima. Izdaja je najbolje objašnjena u pesmi  Kneževa večera. Knez Lazar je bio upoznat sa činjenicom da se u redovima srpske vojske priprema izdaja, ali kako bi se modernim  jezikom  reklo o tome je imao pogrešnu informaciju,  pa je kao mogućeg izdajnika označio Miloša Obilića, na šta mu je ovaj otresito odgovorio: Nevjera  mi sjedi uz koljeno, ispod skuta nije ladno vino: A prokleti Vuče Brankoviću! Sjutra  jeste lijep Vidovdanak, vidjećemo u Polju Kosovu ko je vjera a ko li je nevjera.

Istorijska istina je da je Obilić u bici na Kosovu ubio cara Murata i time učinio jedan od najherojskijih podviga u istoriji ratovanja. Zbog tog podviga Njegoš ga svrstava u najveće heroje sveta navodeći: A šta Leonid oće i Scevola kad Obilić stane na poprište. O izdaji Vuka Brankovića, Njegoš je prihvatio narodno mišljenje i veoma ga okarakterisao u stihovima: Brankoviću pogano koljeno tako li se služi otačestvu tako li se cijeni poštenje?

U istorijskoj nauci ne postoje dokazi o izdaji Vuka Brankovića, već postoji objašnjenje da zbog zakašnjenja nije učestvovao u odsudnim momentima bitke.

Posledice poraza Srba na Kosovu bile su mnogobrojne i sve tragične. Svi pokoreni narodi dobili su od Turaka status raje i, kao što ističe Ivo Andrić u svojoj doktorskoj disertaciji  Razvoj duhovnog života Bosne pod uticajem turske vladavine, islam je bio regulator njihovog ličnog,  društvenog,  materijalnog i duhovnog položaja. Ovaj položaj je konkretno regulisan  zbirkom zakona za raju pod nazivom Kanun i raja, koji je doneo drugi kalif Omar el Katab  1635. godine za sve hrišćane i Jevreje u Damasku,  a koji je u manje izmenjenom obliku primenjivan u svim osvojenim zemljama. On naglašava, da su naročito važne odredbe ovog zakona koje se odnose na verski identitet hrišćana. U njemu je bilo zabranjeno da hrišćani i Jevreji podižu manastire, crkve i isposnice; oni nisu smeli popravljati svoje crkve. Takođe,  bile su značajne i odredbe koje su diskriminisale hrišćane u pogledu ponašanja i spoljnog izgleda, pa su se ovim i na prvi pogled razlikovali od muslimana. Tako hrišćani nisu smeli da jašu osedlanog konja, nose sablju ili drugo oružje, niti su smeli da nose širok pojas itd.

No, dve najtragičnije posledice turske okupacije bile su islamizacija hrišćanskog i srpskog stanovništva, naročito u Bosni, i danak u krvi. U islam je prvo prešlo bosansko, srpsko i drugo plemstvo. Nalazeći se pred dilemom da li da izgube svoje posede i privilegije koje iz njega proizilaze ili da promene veru i zadrže stečene privilegije, većina njih se opredelila za drugu opciju.

Drugi oblik islamizacije, koji je veoma značajan za osvajača, bio je adžami oglan, tj. danak u krvi. Svake pete godine, u osvojene zemlje dolazili su iz Turske posebni činovnici tzv. telosnici, čiji je osnovni zadatak bio da iz svake srpske duhovne porodice uzmu po jedno muško dete starije od 14 godina koje je fizički i duhovno zdravo, odvedu ga u Tursku, prevedu u islam i upišu u vojnu školu. Ovoj svirepoj meri srpska raja je na različite načine pokušavala da se odupre. Najčešći načini bili su podmićivanje telosnika, skrivanje dece ili ženidba u jedanaestoj ili dvanestoj godini jer telosnici nisu uzimali oženjene muškarce. A krajnja mera je bila osakaćivanje dece.

Jedna od mera koje su Turci primenjivali, a koja je uticala na materijalni položaj raje, jeste ubiranje posebnog poreza, harača, koji je bio obavezan da plati svaki nemusliman muškog roda. Skupljanje harača vršeno je na način koji je uništavao dostojanstvo svakog čoveka. Pošto, kako ističe Andrić, u Turskoj nikada nije bilo registra rođenih (matičnih knjiga) sabirači poreza kanalom su dečacima merili obim glave i širinu vrata i po tome cenili da li je neko već dužan da plati porez, ili još ne podleže plaćanju.

Pošto Turska nije uspela da pokori Crnu Goru (koja se tada sastojala od četiri nahije), zbog herojskog i stalnog otpora Crnogoraca turskoj sili, na njenoj teritoriji se nije primenjivao pomenuti zakon (Kanun i raja)  Crnogorci nisu plaćali harač i druge poreze.

Međutim za Crnu Goru i njen opstanak, glavnu opasnost predstavljala je islamizacija (poturčivanje Crnogoraca), koja je poprimila opasne razmere od Sulejman-pašinog pohoda na Crnu Goru od 1692. godine. Ta opasnost je bila tim veća jer je jedan od planova Turske bio da raseli Crnogorce sa njihovih vekovnih ognjišta. U pohodima na Crnu Goru, poturice su pomagale tursku vojsku na dva načina. Najpre su imale ulogu turske agenture koja ih je obaveštavala o borbenoj snazi crnogorske vojske, njenom moralu i planovima za pružanje otpora, a zatim su učestvovali kao deo turske vojske u ratnim pohodima na Crnu Goru.

Zbog takve dvostruke uloge mržnja Crnogoraca prema poturicama dostigla je kulminaciju i dovela do opšte svesti o neminovnom obračunu sa njima radi opstanka crnogorskog naroda. Neposredan povod za akciju istrebljenja poturica bilo je padanje u tursko ropstvo vladike Danila prilikom osveštenja jednog hrama u Zeti. Turci su mu dali garanciju o njegovoj bezbednosti, a onda su ga prevarili, utamničili i osudili na smrt. Sramnu ulogu u toj prljavoj igri odigrale su zetske poturice. Vladika Danilo je jedva spasen od pogubljenja otkupom njegove slobode, novcem koji su Crnogorci pozajmili od Mletaka. Taj događaj učvrstio je svest Crnogoraca o neminovnosti obračuna sa popturicama. Istraga poturica, prema istorijskim izvorima, počela je 1709. godine. To nije bio jednokratan akt, već se pretvorio u dugu borbu, koja je kako, ističe istoričar Jagoš Jovanović, ojačala jedinstvo crnogorskih plemena.

Taj istorijski događaj poslužio je kao građa za Njegoševo genijalno delo Gorski vijenac. Njegoš nije na islamizaciju unapred gledao kao na negativnu pojavu. To se može najbolje shvatiti iz pisma  koje je uputio skadarskom veziru Osman-paši, svom zemljaku iz Bosanskog Skoplja, koje Ivo Andrić u celini citira u svom eseju. Njegoš u tom pismu navodi da su nažalost prešli u islam slavni i glasoviti plemići pa ih nabraja: Crnojević  ( Bušatlija), Oberknežević ( Mahmutbegović), Kupinović, Skopljak, Vidajić, Filipović, Gradilević, Stočević, Ljubović, Čengić i mnogi drugi, i tako se otuđili od svog naroda i otadžbine. Ali za Njegoša je tragična činjenica što su oni primivši islam prešli na stranu osvajača i borbu protiv Turaka pretvorili u bratoubilački rat gdje brat brata bije, brat brata siječe, razvaline našega  carstva u našu krv ogrezle. Evo opšte naše nesreće. On ipak ne gubi nadu u pomirenje već priželjkuje dan kada će se poturčena braća pokajati i vratiti svojoj veri. Dalje navodi: Ja bih rad da sam se malo docnije rodio, jer bih vidio svoju braću, đe su se sebe i svojih spomenuli, i đe javno pred svijetom kazali, da su oni dostojni praunuci i potomci starijeh vitezovah našega naroda. Nažalost, u stvarnosti se ova Njegoševa želja nije ostvarila.

Njegoš kao državnik i veliki vizionar nije u kulturnim, jezičkim i verskim razlikama video prepreku za ujedinjenje svih južnoslovenskih naroda, pa i muslimana. Tu svoju ideju izrazio je u stihovima: Nije važno ko se kako krsti, no čija mu krvca grije dušu, čije ga je mlijeko zadojilo.

Smatram da iz Njegoševe državničke biografije treba izdvojiti detalj koji govori o njegovoj težnji za mirom i mogućim životom sa muslimanima. Naime, u istoriji je zabeleženo da su Ali-paša Rizvanbegović, vezir Hercegovine, i Njegoš, 2 ili 9. septembra 1842. godine zaključili ugovor u osam tačaka između nazavisne Crne Gore i Pašaluka hercegovačkog o prestanku neprijateljstava. Sastanak u Dubrovniku i zaključivanje ugovora bila je velika Njegoševa pobeda, jer je Ali-paša priznao nezavisnost Crne Gore, što je za velike sile Austriju i Rusiju bilo veliko iznenađenje. Inače, Ali-paša je bio veoma učen čovek, veliki reformator, a krasila ga je tolerancija prema hrišćanima. Malo je poznato, da su u toku boravka u Dubrovniku,  dvojica vladara odlučila da se pobratime. Nažalost, ovaj ugovor nije nikada stupio na snagu, jer se tome protivila Porta, pošto nije bila spremna da ustupi bilo koji deo teritorije koja se nalazi pod njenim formalnim suvrenitetom. Ovaj primer govori da su mir zaključila dva izuzetna čoveka svesna da verske i druge razlike same po sebi nisu prepreka za suživot među ljudima i narodima. Međutim živeli su u vremenu mnogih protvrečnosti (unutrašnjih i spoljnih) njihov sporazum nije naišao na odobravanje. Zbog zaključenja ovog sporazuma Ali-paša je ubijen na isti dan kada je Njegoš umro (Ramiz Hadžibegović, Čojstvo iznad plemenskih okvira, Politika, broj 1185, 14. Jun 2020, Magazin).

Njegoš je u Gorskom vijencu na genijalan način izrazio svu dramatičnost odluke o istrazi poturica. Vladika Danilo, jedan od glavnih likova i gospodar Crne Gore, veoma jasno sagledava veliku snagu Otomanske imperije čije vražje pleme pozoba narode i malenu snagu Crne Gore, koja je jedna slamka među vihorove. Vladika Danilo je takođe shvatio da je pored oružanog napada na nepokorena plemena Crne Gore poturčivanje drugi vid agresivne politike Turske prema Crnoj Gori, kojim ova želi da oslabi unutrašnju koheziju i moral Crnogoraca i kroz sledeće stihove prozire ovu politiku: Viđi posla cara naopakoga, koga đavo o svačemu uči: Crnu Goru pokorit ne mogu ma nikako da je sasvim moja; s njima treba ovako raditi(…) Pa im poče demonski mesija lažne vjere pružat poslastice. Vladika proklinje svoju braću Crnogorce koji prihvataju ovakvu politiku, moralno ih karakterišući kao loše ljude: Bog vas kleo pogani izrodi što će turska vjera među vama? Kuda ćete s kletvom prađedovskom? Su čim ćete izać pred Miloša i pred druge srpske vitezove, koji žive doklen sunca grije?

No, pored ovih čvrstih saznanja, Vladika Danilo sagledava svu tragiku brtaoubilačkog rata, te i pored opšteg raspoloženja glavara i naroda, da se sa istragom poturica započne odmah, daje jedan miroljubiv predlog: Ja bih braćo s opšteg dogovora da glavare braće isturčene dozovemo na opštemu skupu da im damo vjeru do rastanka, e a bi se kako obratili i krvavi plamen ugasili. Glavari su predlog prihvatili, odložili su odluku o istrazi poturica do razgovora o postizanju mogućeg dogovora o vraćanju u vjeru prađedovsku.

Do pregovora je došlo. Odmah se videlo da su prgovaračke strane došle sa različitim ciljevima pa su oklevali da počnu razgovor o glavnoj temi.

Prvi se usudio da iznese svoj predlog o temi razgovora poturica Hadži-Ali Medović, kadija koji je saopštio da od ovog razgovora očekuje da doprinese da se izmire zavađene porodice Velestovaca i Turaka ćeklićkih, pa Bajice i bratstva Alića, tako što će u ime poturica srpskim porodicama za izgubljene glave naknaditi materijalnu štetu. Modernom terminologijom to bi se moglo nazvati satisfakcijom za pretrpljene duševne bolove i ponuditi kumstvo, kako bi se među njima postigao trajan mir. To bi značilo da su poturice bile za suživot između njih i Crnogoraca, ali pod njihovim uslovima.

Crnogorci su prozreli da je Hadži-kadijin predlog neiskren i taktičke prirode, pa mu je vojvoda Batrić u ime svih glavara energično odgovorio: Turci braćo-u kam udarilo!, šta ćemo vam kriti u kučine? Zemlja mala, od svud stiješnjena, s mukom jedan u njoj opstat može, kakve sile put nje sijevaju, za dvostrukom ni mislit ne treba, no primite vjeru prađedovsku, da branimo obraz otačestva.

Predlog vojvode Batrića sada bez taktziranja odbija Mustaj-kadija podsećajući Crnogorce na superiornost islama nad hrišćanstvom: Više valja dan klanjanja jedan no krštenja četiri godine.

U toku samih razgovora poturica i crnogorskih glavara, novopostavljeni Selim-paša šalje ultimativno pismo vladici Danilu i upozorava ga da je odlučan da i u Crnoj Gori, kao i svim drugim pokorenim oblastima Turske, obezbediti poštovanje turskih zakona, jer cilj njegove vladavine je i da raji uzdu popritegnem, e je raja ostala marva.

Vladika Danilo i ostali glavari ne prihvataju nikakve turske uslove jer tursku vladavinu smatraju apsolutnim zlom i otpisuju mu istom merom: Ne trebuje carstvo neljudima, nako da se pred svijetom ruže i kome zakon leži u topuzu tragovvi mu smrde nečovječestvom.

Tako se nakon odgovora vladike Danila na Selim-pašino  pismo razgovor sa poturicama o vraćanju u hrišćansku veru završio bezuspešno.

Dodajmo da je Selim-pašino pismo još više učvrstilo odluku vladike Danila i crnogorskih glavara u neophodnost obračuna sa poturicama. Tu odluku je podržao iguman Stefan, osoben lik u Gorskom vijencu,  jer je proša sito i rešeto, ovaj grdni svijet ispitao i otrovi mu čašu iskapio.

Prema Gorskom vijencu, a u istorijskim izvorima, odlučujuća bitka sa poturicama odigrala se na Badnji dan 1709. godine. O ishodu te bitke u celoj Crnoj Gori, vladika Danilo i iguman Stefan obaveštavani su od neposrednih učesnika: braće Martinića,  Vuka Borilovića i dr.

U tim bitkama Crnogorci su izvojevali pobedu uz velike žrtve na obe strane. Inače, spev se završava žalopojkom jednog od glavnih junaka Gorskog vijenca Mandušić Vuka za izgubljenim džeferdarom u borbi sa Turcima.

Vladika Danilo ga teši poklanjajući mu novi džeferdar i odajući mu priznanje za prikazano junaštvo sa porukom: A u ruke Mandušić Vuka biće svaka puška ubojita.

Iako je istraga poturica osnovna tema Gorskog vijenca,  pogrešno bi bilo svesti ga na to. To delo govori o duhovnom stanju crnogorskog patrijahalnog društva i njegovim moralnim vrednostima (hrabrosti, junaštvu, čojstvu),  zbog kojih je, zahvaljujući  njima,  vodio uspešnu borbu protiv turske sile do konačne slobode.

Njegoš je u Gorskom vijencu ispevao najljepšu odu o slobodi. Po njemu neslobodan čovek nije dostojan da živi. Sve druge vrednosti čovekove ličnosti Njegoš je stavio u funkciju ostvarivanja ovog ideala. Tako, na primer, hrabrost je vrlina samo ako se ostvaruje u borbi za slobodu. Al tirijanstvu stati nogom za vrat, dovesti ga spoznanju prava, to je ljudska dužnost najsvetija.

Kod svakoga Crnogorca čojstvo se shvata kao odbrana slobode drugoga od svakoga nasilja, pa i sopstvenog.  Po Njegošu mladost kao jedno od najlepših perioda u čovekovom životu, vredi žrtvovati za slobodu.

Jedan od najvećih junaka te žrtve je najmlađa ličnost u Gorskom vijencu, Batrić Perović, koji se u borbi za slobodu odlikovao velikim junaštvom ( Crnogoraca već biješe svakoga on gotovo preteka junaštvom). Ubijen je na prevaru od poturice Ćorovića, što je bio jedan od načina obračuna tadašnjih domaćih izdajnika sa Crnogorcima.

Treba naglasiti da nijedno književno delo nije na jednostvan način izrazilo duh naroda kao Gorski vijenac. Svaka njegova poruka bila je tako razumljivo izrečena da ju je svaki čitalac prisvajao kao svoju, sa vajkanjem kako se ja nje ne sjetih.

Zato stihovi Gorskog vijenca žive u pamćenju mnogih generacija,  jer su uzeti iz narodnog života i narodne mudrosti. Između ostalog zbog svoje jednostavnosti  u izrazu,  Gorski vijenac spada u najveća dela srpske književnosti.

II

U vezi sa razmatranjem o estetskim i literarnim vrednostima Njegoša kao pisca treba ukazati da se u drugoj polovini dvadesetog veka i u prvim decenijama dvadeset prvog veka pojavila zapadna kulturna elita, koja je u korist zapadnih imperijalističkih krugova i njihovog učešća o razbijanju Jugoslavije i izazivanju građanskog rata u njoj, izvršila estetsko prevrednovanje dela najznačajnijih srpskih pisaca kao što su: Njegoš, Ivo Andrić, Vasko Popa, Dobrica Ćosić, Milorad Pavić, Slobodan Selenić i dr.

Ova elita pošla je od stava da za raspad  Jugoslavije i izbijanje građanskog rata u njoj isključivu odgovornost snosi srpski narod zbog njegove zločinačke i genocidne prirode. Po njoj, stvaranju genocidnog duha kod Srba doprineli su najznačajniji srpski pisci iz 19. i 20. veka. U krug pripadnika kulturne elite zapada koji se bavio događajima u Jugoslaviji, između ostalih spadaju: Majkl Sels, Tim Džuda, Branimir Anzulović, Džordž Šeper, Aleksandar Grinvald, Sabrina Ramet, Stiven Mok, Mudžib Kan, Damir Mehalok, Kristofer Kradford i dr.

Majkl Sels, profesor univerziteta u Čikagu, u svojoj knjizi Iznevereni most religija i genocid u Bosni, između ostalog tvrdi da je najtipičniji predstvanik preoblikovanja kosovskog mita u smislu uspostavljanja egzistencijalne i civilizacijske distance srpskog naroda od  muslimana Petar Petrović Njegoš. S tim što Sels događaje iz 20. veka povezuje sa događajima iz ranijih vekova. Međutim, Sels kao izvor srpskog genocida vidi u srpskom verskom fanatizmu, ali zato nije spreman da se osvrne na verski nacionalizam muslimana u Bosni i njihove vlasti, već čak opravdava viševekovnu tursku vladavinu, tvrdeći da je danak u krvi bio pozitivna stvar koja je omogućavala da islamizovani Sloveni dobiju visoke političke položaje u Osmanlijskom carstvu.

Tako Sels kao najizrazitiji predstavnik zapadne imperijalne kulturne elite brani Otomansku imperijalnu kulturu, a danak u krvi smatra njeni civilizacijskim dostignućem.

Tim Džuda, britanski novinar i političar u knjizi Srbi: istorija mit i razaranje Jugoslavije, upire pogled na ukupno Njegoševo delo kao konstitutivni elemenat srpskog nacionalizma. Da bi dokazao ovu tezu, on Njegošev Gorski vijenac ne stavlja u vremenu nacionalno političke emancipacije najvećeg broja evropskih naroda, ne sagledava u tradiciju evropske epske ili epsko-dramske romantičarske književnosti iz prvih decenija 19. veka, nego u tradicijski luk ideologije velikosrpskog nacionalizma.

Branimir Anzulović predavač teorije književnosti u knjizi Mit o nebeskoj Srbiji objavljuje niz krivotvorenih optužbi protiv Srba. U njoj Anzulović podvlači višestruki značaj srpske kulture i srpske tradicije u razvoju patoloških vidova srpskog nacionalizma. Glavni motiv za pisanje ove knjige je njegova namera da kod američkog čitaoca, razbije predstavu o srpskom narodu kao plemenitom i hrvatskom kao razbijačima zemlje.

U razvoju patoloških osobina kod srpskog naroda, Anzulović poseban značaj daje Gorskom vijencu kao svojevrsnoj himni genocidu.

Džordž Šeper u knjizi Odjeci kosovskog boja-Gorski vijenac i etničko čišćenje, ističe da bi posle srebreničkog iskustva, trebalo drugačije sameravati uticaj Gorskog vijenca na političare i kulturnu istoriju i predlaže da se Gorski vijenac posmatra kao virtuelni nacrt za kampanju etničkog čišćenja, sprovedenog u Bosni od 1992. pa sve do 1995. godine.

Aleksandar Grinvald u članku Kosovski mitovi i Njegoš i transformacija kosovskog pamćenja ukazuje na kontrast između starog i novog kosovskog mita. Ovaj drugi za razliku od starog sadrži ideju osvete srednjovekovnog gubitka kao misao o ponovnom stvaranju nacionalne države (uz preduslov oslobođenja Srba od turske vlasti).

Ovaj autor smatra da je Njegoš dao veliki doprinos preradi ovog mita: Budimo sigurni, Njegoševa prerada kosovskog mita je omogućila trajnu šemu podršci logici etničke isključivosti i progona, logici koja je na Balkanu ostala moćna do današnjih dana. Ovaj članak bio je smernica i drugim autorima da na sličan način povezuju Gorski vijenac sa preradom kosovskog mita.

Ima pisaca kao što je Sabina Ramet, koja očigledno nije pročitala  Gorski vijenac,  jer navodi da se istraga poturica desila na Kosovu što naravno nije tačno. Međutim to neznanje joj ne smeta da Gorski vijenac smatra najvećim izvorom srpskog  nacionalizma,  jer je Njegoš preradio kolektivno pamćenje, pa su Srbi, koji su primili islamsku veru, postali najveći nitkovi, a i sam islam dobio ulogu velikog zla za srpsku naciju.

Međutim iz plejade autora koji kleveću Njegoša i Gorski vijenac treba izdvojiti Stivena Moka, istraživača vezanog za nacionalne odnose. U objektivnoj analizi Gorskog vijenca u jednom poglavlju knjige Simboli poraza u konstrukciji nacionalnog identiteta konstatuje da za upućene čitaoce istraga poturica znači priču o borbi dobra i zla protiv tiranije i ugnjetavanja, dok je za neupućene i uz to zlonamerne (kakva je Sabrina Remet-primedba B.V) teško da drugačije pročitaju Gorski vijenac, nego kao glorifikaciju genocida.

Mudžib Kan predavač političkih nauka na Univerzitetu na Berkliju i gostujući istraživač na Sarajevskom univerzitetu u knjizi Islamski i zapadni svetovi. Kraj istorije ili sukob civilizacije!?, baveći se genocidom u neiostavnom negativnom kontekstu,  osvrće se na Njegoševo i Andrićevo književno delo. Kan Gorski vijenac tretira kao književno svedočanstvo o stvarnom istorijskom događaju. Isključujući iz svog razmatranja, ne samo kontekstualne istorijske činjenice vezane za vreme nastanka Njegoševog dramskog epa i tekstualnu ravan u kojoj se očituju istorijske okolnosti neslobode, koje odlikuju razdoblje opisano u samom delu Kan sagledava Gorski vijenac kroz u ovom slučaju sasvim nepotpunu i neadekvatnu paradigmu identiteta. Iz tako zasnovane interpretacije Gorski vijenac se ukazuje kao delo sa upečatljivom jasnoćom, koje afirmiše odbijanje priznavanja i negaciju Drugog, koji je prekoračio definisanje granice. (Crnogorce koji su prešli u islam-primedba  B.V).

Od istoričara koji su se bavili Njegoševim književnim delom treba izdvojiti Damira Mehaloka britanskog akademika, profesora crkvene istorije i autora višestruko nagrađivane knjige Hrišćanstvo prvih tri hiljade godina. Naime, on je doprineo uvođenju negativnih ocena o Gorskom vijencu, u još jednu naučnu disciplinu-crkvenu istoriografiju. Mehalok u knjizi, između ostalog ističe da je na događaje u Jugoslaviji  pored drugih činilaca uticaj imala krvožedna i veoma popularna epska poema pravoslavnog crnogorskog vladara  19.veka, gde se slavi navodni pokolj crnogorskih muslimana u 17. veku.

U odbranu Njegoša i njegovog stvaralaštva od napred navedenih zapadnih kritičara, pišući u raznim povodima o Njegoševoj poeziji stali su: Radovan Zogović, Vojislav Minić, Milo Lompar, Milan Radulović, Miroljub Jevtić i dr.

Tako Radovan Zogović sukob između poturica i Crnogoraca posmatra kao klasni sukob.

Vojislav Minić u studiji Poetika Gorskog vijenca navodi da je u širokom istorijskom kontekstu istorijskih zbivanja, istraga poturica imala misaone i etničke okvire istrajne borbe za nacionalno dostojanstvo, za spas naroda od tihe likvidacije putem sistematske islamizacije stanovništva.

Milo Lompar između ostalog ističe: Poturice za Crnogorce predstavljaju realnu opasnost, jer se identifikuju sa osmanskom vlašću  uz to bespredmetno je projektovati različite modalitete političkih odnosa u Gorski vijenac, uklapati čitav niz liberalnih i liberalno građanskih kategorija u jedan svet klasične patrijahalne kulture.

Milan Radulović naglašava da se u Gorskom vijencu ne slavi borba pravoslavlja protiv izvornog islama nego protiv islamskog prozeletizma koji ugrožava versku slobodu i državnu samostalnost pravoslavnog naroda.

Miroljub Jevtić na precizan način objašnjava zašto neki savremeni kritičari  Gorskog vijenca polaze od pogrešne logike koja vere tretira logikom sekularnog društva, i dalje naglašava da se zlonamernim tumačenjima Gorskog vijenca najčešće potpuno zanemaruje politička dimenzija islama na balkanskom prostoru  te da se islam nije ispoljio kao religija, već kao vlast, kroz islamsko pravo, koje je zakonski utemeljilo pravnu nejdnakost nemuslimana i muslimana- isključiva ideologija države- osvajača  tj.kao politička praksa koja u ime religije želi da ih ponizi i uništi.

Posle uvida u stavove pisaca sa Zapada koje smo u sažetom vidu izneli o Njegošu, postavlja se logično pitanje: Kako nisu uočili paradoks da jedan mali crnogorski narod, koji nije brojao više od par stotina hiljada stanovnika, niti je imao izgrađenu državnu organizaciju, može izvršiti genocid nad pripadnicima najveće imperije toga vremena kakvo je bilo Otomansko carstvo?

Ovaj esej ne bi bio potpun ako ne bi smo ukazali na činjenicu da je za Njegoša kao državnika, kako ističe Andrić, veliko i moćno osmanlijsko carstvo bilo u istini oličenje pakla na zemlji ovaploćen principom zla, s kojim mu dužnost nalaže boriti se bez kolebanja i pomirenja, pa bez ikakve nade na pobjedu.

Andrić je sličnu misao o Otomanskom carstvu izneo i u svojoj disertaciji kada konstatuje: Svi istraživači Bosne i njene prošlosti, kako srpsko-hrvatski tako i strani saglasni su u tome (svi oni to manje više ističu) da je uticaj turske vladavine bio apsolutno negativan.

Na klevete zapadnih ideologa da je Njegoš genocidni pisac, najbolji odgovor dao je sam Njegoš, kada je pre dva veka izrekao čuvene stihove: Zlo činiti od zla se braneći, tu mu zločinstva nema nikakvoga.

LITERATURA: Vukale Đerković, O Njegošu i Gorskom vijencu (pogovor- Gorski vijenac), Republički zavod za unapređenje školstva, Titograd 1980; Jagoš Jovanović,  Istorija Crne Gore, Izdavački centar Cetinje,  Cetinje 1995: Ivo Andrić, Njegoš kao tragični junak kosovske misli, Politika 20. III 2017;  Ivo Andrić,  Razvoj duhovnog života u Bosni pod uticajem turske vladavine, Politika, 10.IV 2017; Boris Bulatović, Oklevetana književnost, Naučno udruženje za razvoj  srpskih studija, Novi Sad  2017.

Napomena: Stavovi predstavnika kulturne elite Zapada i srpskih književnika pomenutih u ovom eseju, u sažetom obliku, preuzeti su iz knjige Borisa Bulatovića Oklevetana književnost.

Borislav Vukašinović rođen je u Beranama 1937. Advokat je u penziji i dugogodišnji pravni savetnik SPC u Crnoj Gori.  Bio je savetnik za pravna pitanja u Skupštini Crne Gore i direktor Fonda PIO osamdesetih godina prošlog veka.  Živi u Novom Sadu. 

     

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja