DELOVANJE POKRETA HIZMET I NJEGOVE POLITIČKE POSLEDICE

18/09/2019

Autor: msr Mirela Lončar

Religija je značajan multidimenzioni fenomen koji utiče na politiku i međunarodne odnose. Međutim, političke nauke duže vreme nisu pridavale religiji mesto koje zaslužuje. Naime, politikolozi su zanemarivali religiju i to ponajviše zbog dominantne teorije sekularizacije. Teorija sekularizacije zastupala je stav da će religija izgubiti na značaju usled porasta obrazovanja i ekonomskog razvoja. Međutim, to se ipak nije desilo. Religija danas, kao i u prošlosti, bitan je fenomen koji utiče na politiku. U prilog toj činjenici govori formiranje politikološke discipline politikologije religije.1 Politikologija religije, kao naučna disciplina, formirana je na Fakultetu političkih nauka u Beogradu 1993. godine. Ovaj podatak je od velike važnosti jer upravo utemeljenje naučne discipline politikologije religije pozicionira Republiku Srbiju i Univerzitet u Beogradu na značajno mesto u akademskom svetu.2 Značaj politikologije religije ogleda se upravo u tome što njenim saznanjima možemo pravilno i kritički ispitati i razumeti složene političke procese kao i političko ponašanje religijskih aktera.

Kako bi razumeli uticaj i značaj religijskih aktera na političke tokove i političke posledice, prvo ćemo predstaviti šta su religijski akteri. Religijski akteri, posebno islamski i hrišćanski, transnacionalni su akteri koji bitno utiču, kako pozitivno tako i negativno, na politiku i međunarodne odnose.3 Transnacionalni religijski akteri mogu se definisati kao nedržavni akteri koji imaju određeno religijsko učenje kao i aktivnu vezu i odnose sa drugim akterima u drugim državama ili međunarodnim organizacijama, smatra Šani.4 Hajns nalazi da transnacionalni religijski akteri mogu uticati na suverenitet država, i to upravo težnjom za unapređenjem interesa isključivo svojih religijskih zajednica.5 Transnacionalni religijski akteri mogu stvoriti uslove i za kreiranje transnacionalnog religijskog društva, smatra Hajns.6 Ovi akteri se služe privlačnim idejama kao i medijima, koji im omogućavaju da šire svoju „pozitivnu“ poruku globalno kako bi kreirali transnacionalno religijsko društvo.7 Džonatan Foks navodi da fundamentalistički pokreti, posebno islamski, nastoje da stvore svetsko religiozno društvo koje ne poznaje granice.8

Jedan od transnacionalnih religijskih aktera koji je aktivan u današnjem svetu jeste transnacionalni islamski pokret – Gulenov pokret ili pokret Hizmet (Služba). Ovaj pokret formirao je bivši turski imam Muhamed Fetulah Gulen šezdesetih godina XX veka u Republici Turskoj. Gulenov pokret se formalno definiše kao društveni, islamski, „nepolitički“9 pokret koji ima za cilj promovisanje određenih vrednosti i ideja, među kojima su: ideja „modernog, umerenog islama“, kvalitetnog obrazovanja, međureligijskog dijaloga, tolerancije, demokratije, nenasilja, kao i ideja uspostavljanja mosta između islama i Zapada.10 Cilj ovog pokreta je stvaranje transnacionalnog društva – Zlatne generacije idealnih ljudi (Altın Nesıl), kao i stvaranje novog svetskog poretka u kome će islam dominirati. Kako bismo to dokazali, navešćemo citate iz Gulenove knjige „Statua naših duša: povratak islamske misli i aktivizma“ koji glase: „Mi ne verujemo da će išta novo doći kroz kapitalizam, ili kroz fantaziju komunizma, ili socijalizma, ili hibrida socijaldemokratije, ili od starog liberalizma. Istina koja je bitna, jeste da, ukoliko postoji svet koji je otvoren za novi svetski poretak, to je naš svet“.11„Od Amerike do Evrope, od Balkana do Velikog kineskog zida, i srca Afrike, skoro svuda, vera, nada, bezbednost, kao i mir, još jednom će doći ispod kišobran islama, čitavo čovečanstvo će svedočiti novom svetskom poretku daleko izvan zamišljanja“.12

Ovaj islamski pokret razlikuje se od drugih islamskih pokreta jer koristi specifičnu metodu delovanja. Naime, Gulenov pokret nastoji da kroz gradnju obrazovnih institucija i organizacija, kao i organizovanjem raznih sastanaka i konferencija, širi „pozitivnu“ sliku svojih aktivnosti i ideja, kako bi privukao što više simpatizera. Hakan Javuz, jedan od najznačajnih akademskih istraživača koji se bavi pitanjem Gulenovog pokreta, smatra da Gulenov pokret promovisanjem pretežno „zapadnih vrednosti“ nastoji da prikaže „pozitivnu sliku islama“ pretežno Zapadu i Amerikancima.13 Gulenov pokret se devedesetih godina XX veka proširio izvan granica Republike Turske i formirao organizacije i institucije širom sveta i tako postao transnacionalni islamski pokret. Danas, institucije Gulenovog pokreta možemo naći u Centralnoj Aziji, na Balkanu, u Evropi, Latinskoj Americi, Africi, Australiji kao i u Sjedinjenim Američkim Državama (SAD), u kojima lider pokreta Hizmet Muhamed Fetulah Gulen živi od 1999. godine u samonametnutom izgnanstvu.14

Bitna činjenica koja se odnosi na ovaj pokret i koja ukazuje na neočekivani obrt u razumevanju ovog pokreta, koji se „formalno“ zalaže za ideje umerenog, modernog islama, tolerancije, demokratije, nenasilja i druge, jeste da je Gulenov pokret, kao i njegov lider Muhamed Fetulah Gulen, optužen za pokušaj puča u Republici Turskoj 2016. godine. Ovaj događaj – pokušaj puča 2016. godine, krucijalan je događaj koji menja percepciju razumevanja i prirode delovanja Gulenovog transnacionalnog islamskog pokreta, kako u Republici Turskoj tako i u ostalim zemljama sveta u kojima Gulenov pokret poseduje infrastrukturu i kadar. Turska vlada, na čelu sa predsednikom Republike Turske Redžepom Tajpom Erdoganom, optužila je ovaj islamski pokret za korupciju i pokušaj preuzimanja vlasti u Republici Turskoj.15 Gulenov pokret je optužen za infiltriranje svojih članova u ključne institucije Republike Turske (vojsku, policiju, pravosuđe, obrazovanje, medije i dr.) kako bi preuzeo moć i formirao „državu u državi“ ili „paralelnu državu“. O infiltriranju članova pokreta Hizmet u ključne institucije Republike Turske govori i snimak iz 1999. godine na kojem je prikazan lider Gulenovog pokreta kako poziva svoje pristalice da se infiltriraju u ključne arterije sistema u Republici Turskoj, koji glasi: „Vi morate ući u arterije sistema bez toga da iko primeti vaše prisustvo dok ne dođete do svih centara moći… dok se ne steknu uslovi, sledbenici moraju nastaviti ovako. Ako sledbenici urade nešto pre vremena, svet će slomiti naše glave i muslimani će patiti svuda, kao u tragediji u Alžiru, kao u Siriji 1982… kao u godinama nevolja i tragedija u Egiptu. Vreme nije još pravo. Vi morate čekati na vreme kada budete kompletni i kada uslovi budu povoljni, dok ne budemo mogli da ceo svet nosimo na svom ramenu… Morate da sačekate vreme kada ćete osvojiti svu državnu moć, dok ne dovedete na svoju stranu svu vlast ustavnih institucija u Turskoj… Sada sam vam izrazio svoja osećanja i misli u poverenju… verujući u vašu lojalnost i diskreciju.“16

Prema istraživanju Hakana Javuza i Bajrama Balcija, „gulenovci“ su kontrolisali sve sfere društva i politike u Republici Turskoj i, što je najznačajnije, postali su dominantan faktor u instituciji vojske koja je slovila za „gvozdenog čuvara sekularizma“. Kako su postali dominantni u vojsci, sledeća stanica uticaja bio im je Parlament. Naime, nakon parlamentarnih izbora 2011. godine u Republici Turskoj „gulenovci“ su tražili 52 mesta u Parlamentu Republike Turske. Ovaj zahtev bio je nedopustiv za Partiju pravde i razvoja – AKP partiju.17 Pored političkog delovanja u Republici Turskoj, „gulenovci“ politički deluju i u drugim zemljama u kojima imaju institucije i članove. Bitan podatak koji se odnosi na Gulenov politički uticaj izvan Republike Turske je i taj da je Nacionalna televizija tzv. Kosova – RTK, objavila vest da Gulen finansira rad određenih članova u Parlamentu tzv. Kosova kako bi lobirao za svoje političke interese.18 Pored toga, moramo naglasiti da se učenici i studenti u Gulenovim institucijama širom sveta obučavaju kako bi postali guverneri, političari, sudije, administratori i poslovni ljudi budućnosti.19

Međutim, iako sve ove činjenice upućuju na političko delovanje Gulenovog pokreta, Gulen odbacuje optužbe koje ga dovode u vezu sa pokušajem organizovanja puča 2016. godine. Mada, prema pomenutom istraživanju Hakana Javuza i Bajrama Balcija, nalazimo da je Gulenov pokret umešan u organizovanje pokušaja puča 2016. godine u Republici Turskoj. Dokaz tome je prisustvo Kemala Batmaza i Adila Okuza – dva značajna čoveka iz redova Gulenovog pokreta, koji su bili na ključnim mestima u vreme pokušaja puča.20 Nakon pokušaja puča, vlada i predsednik Republike Turske proglasili su vanredno stanje i doneli odluku o zatvaranju svih institucija i organizacija koje se dovode u vezu sa ovim pokretom, koji je označen kao teroristička organizacija Fetulaha Gulena (FETÖ), a brojni članovi ovog pokreta su uhapšeni. Međutim, neke od ovih institucije su zatvorene, dok su neke preuzete od strane turske vlasti i stavljene pod kontrolu turske državne organizacije Marif. Predsednik Republike Turske naložio je i ostalim zemljama u kojima je Gulenov pokret aktivan da zatvore institucije, a da zaposlene, tj. članove Gulenovog pokreta, izruče Republici Turskoj. Neke zemlje poput Pakistana i Somalije postupile su po nalogu predsednika Republike Turske i zatvorile ove institucije. Međutim, Gulenove institucije su u mnogim zemljama i dalje aktivne, ali sa poprilično oslabljenim finansijskim i infrastrukturnim mogućnostima. Gulenove institucije sada spadaju pod sferu tzv. dijaspore.21 Pored optužbi za organizaciju pokušaja puča, Gulenov pokret se tereti i za organizaciju ubistva ruskog ambasadora u Republici Turskoj Andreja Karlova, decembra 2016. godine.22 Svi ovi događaji upućuju na snažne političke posledice delovanja ovog transnacionalnog religijsko-političkog pokreta.

Pored pomenutih političkih posledica slučaj Gulenovog pokreta kao i pokušaj puča u Republici Turskoj uticali su i na izmenu institucija i Ustava u Republici Turskoj kao i na otežavanje bilateralnih odnosa Republike Turske sa drugim zemaljama u kojima pokret Hizmet ima aktivne institucije. Ovde pre svega mislimo na otežavanje bilateralnih odnosa Republike Turske i SAD, pošto se Gulen i dalje nalazi u SAD koje odbijaju da ga izruče Republici Turskoj, uz navode o nepostojanju dokaza za pokušaj organizovanja puča 2016. godine.23

Delovanje Gulenovog pokreta prisutno je i na Zapadnom Balkanu, gde je uticaj Gulenovih institucija najvidljiviji u Republici Albaniji. Podneblje Zapadnog Balkana u prošlosti je bilo deo Otomanskog carstva, a kako se Gulen, osnivač pokreta Hizmet, poziva na značaj modela Otomanskog carstva, delovanje ovog pokreta na Zapadnom Balkanu je bitno jer proizvodi određene religijsko-političke posledice u zemljama Zapadnog Balkana. Tu pre svega mislimo na pitanje bilateralnih odnosa Republike Turske i zemalja Zapadnog Balkana. Naime, Republika Turska, od ključnog momenta u novijoj istoriji Republike Turske, pokušaja puča 2016. godine, na bilateralne odnose sa zemljama Zapadnog Balkana, gleda ponajviše u vidu odnosa zemalja Zapadnog Balkana prema Gulenovom pokretu i njegovim institucijama koje se nalaze na njihovoj teritoriji, kako smatra Mevludin Ibiš.24 Kako je Republika Srbija iskazala podršku vladi Republike Turske u rešavanju pitanja oko Gulenovog pokreta, ova situacija uslovila je unapređenje bilateralnih odnosa Republike Turske i Republike Srbije. Danas Republika Turska ima najbolje ekonomske i trgovinske odnose sa Republikom Srbijom u odnosu na druge zemlje sa teritorije Zapadnog Balkana. Pored toga, Republika Turska je zahvalna Republici Srbiji što nije podržala pokušaj puča 2016. godine.25 Poruka koja dolazi iz Republike Turske je i ta da je Republika Srbija ključni partner u kreiranju nove ere odnosa na Balkanu.26

Na kraju, možemo zaključiti da je pokret Hizmet i politički pokret koji svojim delovanjem proizvodi određene političke posledice, sve sa ciljem unapređenja svojih interesa koji će voditi osvajanju i preuzimanju moći. Utvrđujući ovu istinu, nalazimo da se bez poznavanja politikologije religije ne mogu na pravi način razumeti savremeni politički procesi kao ni političko ponašanje religijskih aktera.

 

 

Literatura:

Watmough, Simon P. and Öztürk, Ahmet Erdi, “From “Diaspora by Design” to Transnational Political Exile: The Gülen Movement in Transition”, Politics, Religion & Ideology, 19/1, 2018, pp. 33–52.

Vračić, Alida, “Turkey’s Role in the Western Balkans”, Stiftung Wissenschaft und Politik, German Institute for Interntional and Security Affairs, Berlin, 2016.

Gülen, Fethullah M., The Statue of our souls: Revival in Islamic thought and activism, The Light, New Yersey, 2005.

Duffy Toft, Monica, “Religion and Civil Wars: Next Steps?”, in: Religion and International Relations: A Primer for Research, The Report of the Working Group on International Relations and Religion of the Mellon Initiative on Religion Across the Disciplines, University of Notre Dame, pp. 142–151.

Ebaugh, Helen Rose, The Gülen Movement A Socialogical Analysis of a Civic Movement Rooted in Moderate Islam, Springer, Dordrecht, Heidelberg, London, New York, 2010.

Ibish, Mevludin, “Western Balkans and Turkey after the coup d’etat attempt (15th of July 2016)”, Adam Akademi, 6/2, 2016, pp. 75–94.

Yavuz, Hakan M., Balci Bayram (eds), Turkey’s July 15th Coup: What Happened and Why, The University of Utah Press, 2018.

Jevtic, Miroljub, “Political Science and Religion”, Politics and Religion Journal, Vol. 1, No. 1, Belgrade, 2007.

Jevtić, Miroljub, Politikologija religije, Centar za proučavanje religije i versku toleranciju, Beograd, 2009.

Jevtić, Miroljub, “25 years of Politology of Religion”, Christianity-World-Politics, Journal of the Catholic Political Thought, The Institute of Political Science, Warsaw, 2019, pp. 151–158.

Lončar, Mirela, Osnove političkog delovanja Hizmet pokreta, Centar za proučavanje religije i versku toleranciju, Beograd, 2017.

Lončar, Mirela, “Hizmet Movement as a Subject of Research of Politology of Religion”, in: Jevtić, Miroljub and Veković, Marko (eds), Politology of Religion: A Biannual Conference 2018, Conference Proceedings, pp. 177–192.

Mulalic, Muhidin, “Content Analysis of Western Balkans Daily Newspapers on July 15 Coup D’etat in Turkey”, Gelecek Vizyonlar Dergisi, Future Visions Journal, 3/1, 2019, pp. 26–34.

Shani, Giorgio, “Transnational Religious Actors and International Relations”, in: Haynes, Jeffrey, Routledge Handbook of Religion and Politics, Routledge, Taylor and Francis Group, London and New York, 2009, pp. 308–322.

Sharon-Krespin, Rachel, “Fethullah Gulen`s Grand Ambition: Turkey`s Islamist Danger”, Middle East Ǫuarterly, Winter, 2009, pp. 55–66.

Taşkaya, Özgür, Religion as a Soft Power in International Relations, M.A. Thesis, Istanbul Technical University, Institute of Social Sciences, Istanbul, 2011.

Fox, Jonathan, “Integrating Religion into IR Theory“, in: Haynes, Jeffrey, Routledge Handbook of Religion and Politics, Routledge, Taylor and Francis Group, London and New York, 2009, pp. 273–292.

Haynes, Jeff, “Transnational Religious Actors and International Politics”, Third World Quarterly, Taylor & Francis, Vol. 22, No. 2, 2001, pp. 143–158.

Haynes, Jeffrey, “Transnational Religious Actors and International Order”, Perspectives, Vol.

17, No. 2, 2009,  pp. 43–69.

Holton, Christopher and Lopez Clare, The Gülen Movement Turkey’s Islamic Supermacist Cult and its Contributions to the Civilization Jihad, The Center for Security Policy, 2015.

 

Internet izvori:

https://freedomhouse.org/article/restoring-balance-us-turkey-relationship-rule-law , pristupljeno 2. 9. 2019. godine.

 

 

 

*[email protected]

  • Pogledati više o tome u: Jevtic, Miroljub, “Political Science and Religion”, Politics and Religion Journal, Vol. 1, No. 1, Belgrade, 2007. kao i u Jevtić, Miroljub, Politikologija religije, Centar za proučavanje religije i versku toleranciju, Beograd, 2009.
  • Pogledati više o tome u: Jevtić, Miroljub, “25 years of Politology of Religion”, Christianity-World-Politics, Journal of the Catholic Political Thought, The Institute of Political Science, Warsaw, 2019, 151–158.
  • Duffy Toft, Monica, “Religion and Civil Wars: Next Steps?”, in: Religion and International Relations: A Primer for Research, The Report of the Working Group on International Relations and Religion of the Mellon Initiative on Religion Across the Disciplines, University of Notre Dame, pp. 142–
  • Shani, Giorgio, “Transnational Religious Actors and International Relations”, in: Haynes, Jeffrey, Routledge Handbook of Religion and Politics, Routledge, Taylor and Francis Group, London and New York, 2009, pp. 308–
  • Haynes, Jeff, “Transnational Religious Actors and International Politics”, Third World Quarterly, Taylor & Francis, 22, No. 2, 2001, pp. 143–158.
  • Haynes, Jeffrey, “Transnational Religious Actors and International Order”, Perspectives, Vol. 17, No. 2, 2009, pp. 43–
  • Pogledati više o tome u: Taşkaya, Özgür, Religion as a Soft Power in International Relations, M.A. Thesis, Istanbul Technical University, Institute of Social Sciences, Istanbul, 2011.
  • Fox, Jonathan, “Integrating Religion into IR Theory”, in: Haynes, Jeffrey, Routledge Handbook of Religion and Politics, Routledge, Taylor and Francis Group, London and New York, 2009, pp. 273–
  • O političkom delovanju Gulenovog pokreta pogledati više u: Lončar, Mirela, Osnove političkog delovanja Hizmet pokreta, Centar za proučavanje religije i versku toleranciju, Beograd, 2017.
  • Pogledati više o tome u: Ebaugh, Helen Rose, The Gülen Movement A Socialogical Analysis of a Civic Movement Rooted in Moderate Islam, Springer, Dordrecht, Heidelberg, London, New York, 2010.
  • Gülen, Fethullah M., The Statue of our souls: Revival in Islamic thought and activism, The Light, New Yersey, 2005.
  • Isto.
  • Holton, Christopher and Lopez Clare, The Gülen Movement Turkey’s Islamic Supermacist Cult and its Contributions to the Civilization Jihad, The Center for Security Policy, 2015.
  • Mnoge od ovih institucija su zatvorene nakon pokušaja puča 15. jula 2016. godine i zahteva vlade Republike Turske.
  • Pogledati više o tome u: Holton, Christopher and Lopez Clare, The Gülen Movement Turkey’s Islamic Supermacist Cult and its Contributions to the Civilization Jihad…, rr. 16.
  • Sharon-Krespin, Rachel, “Fethullah Gulen`s Grand Ambition: Turkey`s Islamist Danger”, Middle East Ǫuarterly, Winter, 2009, 55–66.
  • Yavuz, Hakan M., Balci Bayram (eds), Turkey’s July 15th Coup: What Happened and Why, The University of Utah Press, 2018.
  • Pogledati više o o tome u: Lončar, Mirela, Osnove političkog delovanja Hizmet pokreta…, str. 90.
  • Pogledati više o tome u: Watmough, Simon P. and Öztürk, Ahmet Erdi, “From “Diaspora by Design” to Transnational Political Exile: The Gülen Movement in Transition”, Politics, Religion & Ideology, 19/1, 2018, pp. 33–
  • Pogledati više o tome u: Yavuz, Hakan M., Balci Bayram (eds), Turkey’s July 15th Coup: What Happened and Why
  • Watmough, Simon P. and Öztürk, Ahmet Erdi, “From “Diaspora by Design” to Transnational Political Exile: The Gülen Movement in Transition”, 33–52.
  • Pogledati više o tome u: Lončar, Mirela, “Hizmet Movement as a Subject of Research of Politology of Religion”, in: Jevtić, Miroljub and Veković, Marko (eds), Politology of Religion: A Biannual Conference 2018, Conference Proceedings, pp. 177–
  • Ibish, Mevludin, “Western Balkans and Turkey after the coup d’etat attempt (15th of July 2016)”, Adam Akademi, 6/2, 2016, pp. 75–
  • Pogledati više o tome u: Mulalic, Muhidin, “Content Analysis of Western Balkans Daily Newspapers on July 15 Coup D’etat in Turkey”, Gelecek Vizyonlar Dergisi, Future Visions Journal, 3/1, 2019, pp. 26–
  • Vračić, Alida, “Turkey’s Role in the Western Balkans”, Stiftung Wissenschaft und Politik, German Institute for Interntional and Security Affairs, Berlin, 2016.

 

 

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja