Čudesni svet Šeherezade i Hurem – Znamenite žene srednjovekovnog islamskog sveta

18/03/2019

Čudesni svet Šeherezade i Hurem. Znamenite žene srednjovekovnog islamskog sveta

Autor: dr Boris Stojkovski

Od nastanka islama i njegovog širenja po čitavom svetu žene su imale izuzetno značajnu ulogu. Sam Muhamed, osnivač islamske religije, kojeg muslimani poštuju kao verovesnika i proroka nove vere bio je okružen značajnim ženama, koje su već u prvim godinama i dekadama rasprostiranja islama i njegovog ukorenjivanja imale istaknuto mesto.

Muhamedova prva žena, Hatidža bint Huvejlid, bila je istovremeno i prva muslimanka, odnosno prvi vernik, prva ličnost koja je prihvatila učenje koje je širio njen muž Muhamed. Bila mu je od početka podrška, i kad je, po muslimanskom predanju, imao svoje prve objave, uplašio se i posle ovih vizija je on pobegao kući i tražio od žene da ga pokrije nečim, što je zapravo tzv. Muhamedov plašt. Muhamed nije imao za Hatidžinog života druge žene, i godinu posle njene smrti proglasio je godinom tuge.

Muhamedov najpoznatiji ženski potomak bila je njegova ćerka Fatima Zahra bint Muhamed, Alijeva žena i Majka vernika, koja je do danas najpoštovanija među Šiitima. Bila je vrlo aktivna u borbama za nasleđe nakon Muhamedove smrti, ali i dok joj je otac bio živ. Pomoć posle bitke kod Uhuda (625. godine), kada je vidala rane ocu i bratu, kao i kasnije veze sa Abu Sujfanom pokazuju Fatiminu vrlo široku političku aktivnost u borbi protiv neprijatelja njenog oca i ranog islama, kao i u sukobima među potencijalnim Muhamedovim naslednicima, koji su vodili borbu za titulu halife. Fatima je bila i mirovna posrednica. U toku samih sukoba za Muhamedovog naslednika, jedan od docnijih prvih halifa, Omar, našao se u Fatiminoj kući, kada se i rasplamsala borba oko nasleđa. Sama Fatima je čak i teško pretučena, a postoje mišljenja da je nešto kasnije usledilo i pomirenje sa prvim halifom Abu Bekrom, te da je nakon toga ona nastavila svoj pobožni život.

Omiljena i najmlađa Muhamedova žena Ajša u islamskoj se tradiciji naziva Majka vernika, a bila je i ćerka prvog halife, Abu Bekra, a zbog nje su donete i pojedine Kuranske objave. I ona, kao i Fatima, je bila izuzetno angažovana u borbama oko halifskog trona u prvim decenijama nakon Muhamedove smrti. Protiv Alija je istupala, bila je izuzetno politički aktivna podržavajući njegove protivnike, zbog čega je danas manje poštovana kod Šiita nego kod Sunita. Bitka Kamila 656. godine predstavlja vrhunac njenog političkog delovanja, ali i težak poraz njene politike. Nakon toga u Medini je živela do smrti, i ostala uzorna žena islama. Pripisuje se da je Ajša imala veliki značaj da nastanu brojni hadisi i suna (ukupno čak 2210).

Politički aktivne žene islama su i tokom narednih vekova igrale istaknutu ulogu. Zejneb bint Ali, ćerka poslednjeg pravovernog halife Alija, čija je smrt ugaoni kamen nastanka šiitske struje u islamu, bila je prava xepoina Bitke kod Kerbele. Kako je istorija islamskog sveta odmicala, dolazilo je do nastanka niza novih država diljem muslimanske vaseljene. I mnogobrojne žene su imale tu značajnu ulogu. Kanza bint Ishak imala je značajnu ulogu prilikom osnivanja Idrizidskog kraljevstva u Maroku (+830). Osnovala je, ili imala značajnog udela kada je nastao grad, Fez, vodila je česte borbe sa Berberima i intenzivno radila na jačanju države. Prve tri generacije Idrizida pod njenim tutorstvom, pošto je bila regentikinja sinu, a potom i unuku.

Zubajda bint Džafar (+831) bila je svakako najpoznatija abasidska državnica. Na njenu inicijativu u Kući mudrosti (najuglednijoj obrazovnoj ustanovi Bagdadskog kalifata) bilo je čak stotinu žena koje su učile Kur’an napamet. Najpoznatija je kao žena slavnog bagdadskog halife Haruna ar-Rašida.  Zubajda je bila posebno značajna za vodosnabdevanje, čemu se vrlo svesrdno posvetila.

Među egipatskim državnicama isticala se Sit al-Mulk (+1023) koja je bila fatimidska regentkinja, vladarka tolerancije prema hrišćanima i jevrejima, ali i vladarka u čije je vreme došlo i do surovog progona Druza. U Andaluziji se isticala Zejneb bint Ishak (+1075) za koju savremenici ističu da je bila najbogatija, najlepša i najuticajnija žena islamskog sveta. Ona je umnogome zaslužna za ekspanziju Almoravida, dinastije koja je važila za izrazito rigidnu u shvatanju islama, ali i vojnički vrlo snažnu. Zejneb je bila i jedna od zadužbinarki Marakeša, tako da je, uz Fez, i ovaj čuven marokanski grad, makar delimično, nastao zaslugom jedne žene.

Fatima al-Hura (+1493) je bila poslednja vladarka al-Andalusa, nekada moćnog Kordovskog kalifata, zemlje tolerancije hrišćana, jevreja i muslimana, koja je evropskoj i svetskoj civilizaciji mnogo darovala. Fatima al-Hura je zajedno sa svojim sinom Boabdilom napustila Granadu nakon njenog pada 1492. godine.

Istovremeno, na istoku islamskoga sveta pojavljuje se od XI stoleća nova sila-Turci, najpre Seldžuci, a potom Osmanlije. Prva značajna seldžučka žena koju vredi istaći bila je Gevher Nesibe Sultanija, ćerka Kilič Arslana, koja je bila ne samo seldžučka vladarka, nego i ktitorka. Pod njenim pokroviteljstvom došlo je do izgradnje medrese i bolnice u današnjem Kajseriju u Turskoj (odnosno Kesarija kapadokijska).

Među osmanskim sultanijama vredi pomenuti Gülçiçek Hatun, koja je bila žena sultana Murata I, najpoznatijeg nama po tome što je poginuo u Kosovskoj bici 1389. godine. Međutim, njegova najznačajnija žena bila je velika dobrotvorka i zadužbinarka, čak je i sagradila sebi mauzolej i grob u Bursi. Upravo je kraj srednjeg veka i turbulentna epoha počela sve veća ženska aktivnost i valide sultanije postaju institucija koja je obeležila jedan dug period kada je Osmansko carstvo na vrhuncu. Prva prava valide sultanija bila je Hafsa Sultan (Ajša), majka Sulejmanova, koja je u periodu 1520-1534. godine bila izuzetno politički aktivna, upravljala je kao samostalna vladarka gradom Manisom. Tamo su očuvane i njene brojne zadužbine.

Međutim, bez sumnje najpoznatija osmanska žena bila je Anastasija ili Aleksandra Lisovska, poreklom Poljakinja, Rusinka ili Ukrajinka, a koju istorija pamti pod imenom koje na turskom znači nasmejana, odnosno Hurem Haseki Sultanija, dok su je savremeni zapadni izvori sačuvali pod imenom Rokselana. Iako se često u javnosti povezuje sa brojnim spletkama nedokazana je njena umešanost u dvorske intrige, kao i u eliminaciju potomstva koje je sultanu Sulejmanu Veličanstvenom (1520-1566) podarila njena rivalka Mahidevran.

To naravno ne znači da Hurem nije bila politički aktivna, naprotiv. Svakako je uticala da na mesto velikog vezira dođe Damad Rustem Paša, muž njene ćerke Mihrimah, i njih dvoje zajedno sa Hurem su napravili savez za Selima II, odnosno za ustoličenje Hureminog i Sulejmanovog sina kao naslednika u borbama za presto koje su se vodile na carigradskom dvoru. Spoljna politika koju je vodila Hurem oličena je u savezu sa Poljskom. Ona je uputila čak dva pisma poljskom kralju, a u toj prepisci on je čak naziva i sestra Hurem. To je proizvelo brojne spekulacije o njenom poreklu, ali je verovatnije da se radi o tome da je ona poticala iz krajeva koji su bili deo Poljske.

U njene zadužbine spadaju hamam, imaret, dve medrese, bolnica-Haseki sultan kompleks, koje se smatra za prvo delo Mimara Sinana, a zadužbine su joj i džamije u Ankari i Jedrenama. Prva žena koja je do kraja života na sultanovom dvoru i time ostala upisana u istoriju Osmanskog carstva.

Među nebrojenim islamskim naučnicama izdvojićemo samo neke, najzanimljivije i najpoznatije. Um al-Darda (+700) bila je u ranom islamskom periodu učiteljica Kurana, prenositeljka Hadisa, ali i vaspitačica halife Abd-al Malika. Sajida Nafisa al-Tahira (+824) bila je jedna od najistaknutijih pravnica Bagdadskog kalifata, dok je Arib (+890) bila možda i prva teoretičarka muzike u istoriji, ali i plodna kompozitorka (sačuvano je preko 1000 pesama).

Među brojnim ženama koje su ostavile pečat na veličanstvenu kulturu Andaluzije bila je i Lubna iz Kordove (H vek) matematičarka, gramatičarka, osnivač biblioteke, jedna prava polihistorka koja pokazuje u svom identitetu svu lepotu kulture koju je srednjovekovno Pirinejsko poluostrvo iznedrilo. Al-Idžlija al-Asturlabi (H vek) se bavila i astrolabom, dok je Sutajta al-Mahamali (+987) bila takođe polihistorka. Ona se bavila brojnim naukama, ostavila  je trag u disciplinama najšireg dijapazona od matematike do hadisa i tumačenja samog Kurana. Ajša bint Ahmed (+1009) je, pak, ostala upamćena u istoriji i kao spisateljica, panegiričarka, prepisivačica manuskripata, najveća bibliofilka Al-Andalusa.

Šejha Fahr-un-Nisa Šahda (+1112) ostala je zapisana u istoriji kao muhadisa, kaligraf i osoba koju su savremeni islamski izvori nazivali ponos žena. Fatima al-Samarkandi (+1185) je bila vrlo ugledna pravnica, gramatičarka, donosila je čak i fatve, koje su bile uvažavane. Bila je i vrstan  poznavalac Kurana, a prvo je živela u Samarkandu, a potom je prešla i u Alepo.

Medicina je bila jedna od najvažnijih tekovina srednjovekovnog islama. Ženska higijena i ginekologija su bile izuzetno razvijene, kao i kozmetika, depilacija i druge aktivnosti koje su pre svega smatrane korisnim za zdravlje. Dojenje, zapaljenja materice su bili poznati islamskim učenjacima oba pola u srednjovekovnom muslimanskom svetu, dok je akušerstvo u islamskoj civilizaciji bilo izuzetno razvijeno. Postojao je čak i stav da nedostatak seksa izaziva histeriju kod žena. Žene su u srednjem veku u muslimanskom svetu mogle lečiti muškarce i obrnuto. Dve su žene hirurzi na dvoru almohadskog vladara al-Mansura u Andaluziji, a zna se da su postojale žene lekari i hirurzi na osmanskom dvoru.

Pored nauke, žene su u srednjovekovnom islamskom svetu ostavile značajan trag na religiji, ali i lepoj pisanoj reči. U vreme vladara Andaluzije Al Hakima u Kordovi zapisano je da je bilo čak 170 žena specijalizovano za prepisivanje knjiga. Najpoznatije žensko ime srednjovekovnog islamskog sveta je ipak Šeherezada. Ko je bila Šeherezada? Verovatno nastala na osnovu ličnosti kraljice Homaj, ili na osnovu majke Haruna ar-Rašida, ovaj lik postao je sinonim za orijentalnu književnost. Iz njenih priča koje je pričala vladaru Šahrijaru, kako je ovaj ne bi ubio, kao što je činio sa drugim robinjama, nastala je 1001 noć, remek-delo istočnjačke književnosti.

Do danas, po UNESKU. najstariji univerzitet koji je dodeljivao neku vrstu diploma je upravo iz islamskog sveta. Iako je ova teza podložna kritici, naročito zbog toga što to nije bio koncept univerziteta već medresa, kao i zbog činjenice da taj koncept sam po sebi nastaje tri veka kasnije, ipak je bitno pomenuti ovu visokoškolsku ustanovu. I za njega je vezana jedna žena – Fatima al Fihri, a rečeni prvi univerzitet je otvoren u Fesu i Kajrauniju 859. godine. Iako je teško definisati ga kao univerzitet, nesumnjivo je bitno istaći da jedna žena stoji iza toga da je otvorena prva institucija koja je dodeljivala neke vrste diploma.

Dve žene po imenu Sir al-Adžam su bile poznate u islamskom svetu, jedna je bila pravnica iz Damaska, a druga sufi i filosofkinja, komentarisala ibn al-Arabija. Ajša al-Manubija (*1267) je bila jedna sveta žena, i sama sufi mistik, ali i dobročiniteljka, patron Tunisa sve do danas. Ajša al-Baunija (*1517) autorka velikog dela Principi sufizma, mistik, poetesa, pisac religioznih dela je još jedna velika žena, čije delovanje na prelomu epoha pokazuje koliki su značaj imale znamenite i čuvene žene srednjovekovnog islamskog sveta u kome su ostavile neizbrisiv trag.

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja