ZENITALNE I MONSUNSKE KIŠE

23/05/2022

Autor: dr Rastislav Stojsavljević

Klimatski faktori koji utiču na stanje atmosfere nisu uniformni za svaki deo sveta. Samim tim se i klimatske prilike razlikuju u različitim podnebljima. Klimatske karakteristike pojedinih oblasti zavise od više uzroka, kao što su udaljenost od mora, ekspozivija reljefa, vazdušna struja, atmosferske cirkulacije, ali i antropogeni faktor.

U tropskom pojasu vladaju različiti klimatski uslovi nego u umerenom. Tropski pojas se prostire od severnog povratnika (23o 27‘ SGŠ) do južnog povratnika (23o 27‘ JGŠ). U ovom pojasu je zastupljena ekvatorijalna klima sa nekoliko varijeteta. Glavne karakteristike ove klime su: visoke srednje mesečne temperature i male temperaturne amplitude (25°-28°S). Na nekim ostrvima u Pacifiku i Indijskom okeanu temperaturna amplituda je svega jedan stepen, Ovaj klimatski pojas karakteriše i velika količina padavina (oko 2000 mm i više) i vlažnost vazduha (iznad 80%), kao i pasatski i antipasatski. U ekvatorijalnom pojasu ne postoje godišnja doba kao u umerenom pojasu. Postoje kišni i sušni periodi. Kišni period je najduži oko ekvatora, a kako se ide na sever i jug, oni su sve kraći. Tropskoj klimi je veoma slična monsunska, sa izraženijim razlikama između vlažnog perioda, od maja do oktobra, kada monsun duva sa mora na kopno (Zapadnim Gatima donosi 3000-6000 mm padavina) i sušnog razdoblja, od novembra do aprila, kada monsun duva sa azijskog kopna. Mumbaj (Indija) u zimskim mesecima primi 3 do 8 mm padavina, a tokom letnjih 600-800 mm.

Pasati duvaju u žarkom klimatskom pojasu. Duvaju iz pravca povratnika prema ekvatoru pa na severnoj polulopti imaju pravac SI-JZ, dok na južnoj polulopti im je pravac JI-SZ. Do njihovog skretanja dolazi usled okretanja Zemlje oko svoje ose i usled devijatorne sile i činjenice da se tačke na ekvatoru brže kreću nego one u umerenom pojasu. Na samom ekvatoru (u pojasu 3 do 5° geografske širine) ne postoji horizontalno strujanje vazduha već samo uzlazno (vertikalno) pa se ova zona naziva „pojas tišina ili kalmi“.

U prepodnevnim časovima, oko ekvatora dolazi do intenzivnog zagrevanja i isparavanja, pa se dolazi do brzog uzlaznog strujanja vazduha i stvaranja oblaka iz kojih se, nakon rashlađivanje vodene pare na većim visinama, u vreme zenitskog položaja Sunca izlučuje velika količina padavina (zenitalne kiše). Sunce dva puta tokom godine prividno „prelazi preko ekvatora“, to jest Zemlja okreće svoje polulopte po liniji ekliptike. Sunce se za vreme prolećne ravnodnevice u martu nalazi nad ekvatorom „krećući se“ na sever prema severnom povratniku iznad kojeg je za vreme letnje dugodnevice na severnoj polulopti u junu mesecu. Sunce je tada nad severnim povratnikom u zenitu, što znači da ono „stiže“ samo do ovog uporednika na sever. Severnije od severnog povratnika sunčevi zraci uvek padaju pod određenim uglom koji je manji od 90°. Ista situacija je na južnoj polulopti. Od juna do septembra Sunce „se kreće“ od severnog povratnika prema ekvatoru i za vreme jesenje ravnodnevice Sunce je u zenitu nad ekvatorom. Idući prema decembru Sunce „se kreće“ od ekvatora na jug prema južnom povratniku nad kojim je u zenitu u decembru za vreme zimske kratkodnevice na severnoj polulopti. Potom se Sunce „kreće“ do marta prema ekvatora i ciklus se ponavlja. Iz ovoga se može uočiti da Sunce dva puta „prelazi“ preko ekvatora (mart – jun i septembar – decembar). Kada se nađe u zenitu iznad ekvatorijalnog pojasa, tada nastaju kišni periodi. S obzirom da nema horizontalnih strujanja vazduha, da bi vlažnost odnosili ka jugu i severu, sve što ispari sa ekvatora (a isparavanje je veliko zbog intenzivnog zagrevanja i velike količine padavina) padne na istom prostoru. Zenitalne kiše su izrazito pljuskovite, i u vreme kišne sezone, padaju svaki dan od 13 do 15 časova.

Ovakav vid padavina je najviše izražen u basenu reke Kongo, u centralnoj Africi. Na zapadnim i istočnim obalama ovog kontinenta, ekvatorijalni tip klime je izmenjen pod uticajem durgih klimatskih faktora. Naime, Kamerunske planine, kao i prostor istoimene države, ali i teritorije Ekvatorijalne Gvineje, Gabona i jugoistočne Nigerije su pod uticajem letnjeg monsuna sa Atlantskog okeana. Ova vazdušna struja menjaju raspored padavina u ovim ekvatorijalnim širinama. Iz tog razloga kišni periodi nisu uslovljeni maksimumom zenitalnih kiša već i izlučivanjem padavina tokom letnjih meseci. Iz tog razloga, prostor Kamerunskih planina je najkišovitiji deo Afrike sa preko 10000 mm padavina tokom godine.

Najpoznatiji periodični vetrovi su monsuni. Oni duvaju u južnoj, jugoistočnoj i istočnoj Aziji. Razlikuju se letnji i zimski monsun. Monsuni nastaju usled nejednakog zagrevanja azijskog kontinenta i okolnih mora i okeana. Letnji monsun duva tokom letnjeg dela godine (od maja do oktobra) na severnoj hemisferi i duva sa mora na kopno donoseći velike količine padavina. Vazduh ima manju specifičnu težinu i zapreminu od vode pa se brže zagreje ali i brže ohladi. Možemo uzezi za primer crnogorsko primorje. Najviše temperature vazduha u primorskim gradovima Crne gore su krajem jula, a najviše temperature vode Jadranskog mora su u avgustu. Uočava se fazno zakašnjenje od mesec dana koliko je vodi duže potrebno da se zagreje od vazduha. Slična situacija je i zimi. Najniže temperature vazduha u primorskim gradovima Crne Gore su u januaru, dok su najniže temperature vode Jadranskog mora u februara. Vodi je potrebno mesec dana duže i da se ohladi.

Ista situacija je i u pogledu letnjeg monsuna. Tokom leta se ogromni azijski kontinent mnogo brže zagreje od okolnih okeana (Indijskog i Tihog) i mnoštva mora pa je nad kopnom toplije i stvara se oblast niskog vazdušnog pritiska (ciklon), dok je nad akvatorijama hladnije pa se stvara polje visokog vazdušnog pritiska (anticiklon). S obzirom da vazduh prelazi preko ogromnih akvatorija u tropskom pojasu, sa njih je veliko isparavanje pa se vazduh zasiti velikom količinom vodene pare. Kada stigne do kopna penjući se na veće visine dolazi do rashlađivanja, kondenzacije i izlučivanja padavina. Iz tog razloga, ovi prostori su najkišovitiji na Zemlji. Vetrovi sa monsunskim kišama prelaze preko Indokine, Bangladeša i istočne Indije da bi potom počeli da se penju uz južne supodine najvišeg planinskog masiva na svetu, Himalaja. Vazdušne mase obogaćene velikim kolinima vodene pare se hlade kako se penju na više nadmorske visine. Smanjivanjem temperature dolazi do hlađenja vodene pare i njene kondenzacije. Težina kondenzovanih kapi utiče na izlučivanje padavina, najviše u indijskoj regiji Asam, na planinskom masivu Šilong. Ovde se nalazi mesto Čarapundži, najkišovitije na Zemlji, sa godišnjim prosekom od oko 12000 mm padavina. Ovde se stvara i efekat tzv. „kišne senke“ jer su Himalaji svojom visinom i dimenzijama ogromna klimatska prepreka pa tople i vlažne vazdušne mase ne mogu da se probiju do njihovih severnih strana. Iz tog razloga imamo pojavu izuzetne sušnosti u regionima Tibetanske visoravni kao i kineskih pustinja Džungarija i Takla Makan.

Letnji monsun je izuzetno važan za privredu naroda u Indokini i na Indijskom poluostrvu. Narodi Vijetnama, Laosa, Kambodže, Burme, Bangladeša, Malezije, Tajnlanda, Indije, Šri Lanke baziraju na velikim površinama zasađenim pirinčem, pamukom i ostalim tropskim biljnim kulturama. Njihovo specifično uzgajanje zahteva veliku količinu padavina, pogotovo tokom perioda sadnje i presađivanja. S obzirom da ove države sa uglavnom niskim standardom stavovnika ne mogu da priušte meliorativne mere, u potpunosti zavise od letnjeg monsuna. U određenim specifičnim prilikama, kao što je na primer pojava El Ninja na prostoru Pacifika, dolazi od mogućeg zakašnjenja letnjeg monsuna u predele gde je najpotrebniji. Kašnjenje od sedam do deset dana uzrokuje propadanje velikih biljnih površina u napomenutim državama i velike izazove prilikom prehrane stanovništva. El Ninjo južna oscilacija koja se javlja u Tihom okeanu opisana je u jednom od prethodnih tekstova.

Obrnuta pojava je zimski monsun. On duva sa kopna na more. Tokom zime se kontinent mnogo brže ohladi od okolne akvatorije pa se nad kopnom stvara oblast visokog, a nad morem niskog vazdušnog pritiska. Zimski monsun ne donosi padavine jer na kopnu nema dovoljno velikih akvatorija pa nema ni većeg isparavanja. Zimski monsun donosi padavine Japanu jer prelazi preko Japanskog mora i Koromandelskom primorju jer prelazi preko Bengalskog zaliva ali i Tajvanu, jugoistočnoj Kini, Filipinima, istoku Indokine, Indoneziji,  i Šri Lanki. Duvaju u zimskom delu godine na severnoj hemisferi (od novembra do aprila). Međutim, količina i intenzitet padavina je mnogo manji nego onaj u letnjem periodu.  Na prelazu letnjeg u zimski monsun i obrnuto nastaju jaki vrtložasti vetrovi koji se nazivaju tajfuni. Oni se u Americi nazivaju uragani, a u Australiji vili-vili.

Na kraju, moramo spomenuti da zenitalne i monsunske kiše u tropskim predelima uslovljavaju određeni tip vegetacije. Zbog velike količine padavina, vegetacija je uglavnom bujna, ponegde i sa devet spratova, od lišajeva i mahovina do najvišeg drveća. Prašume, monsunske šume ili džungle u Južnoj Americi se nazivaju selvasi. U Indiji su one uglavnom sačinjene od sandalovog, kedrovog i tikovog drveta.

Prostiru se u Amazoniji, južnom delu Srednje Amerike (od Belizea do Paname), basenu reke Kongo i primorski deo Zapadne Afrike. Prašume se pružaju u dolinama reke Gang i Bramaputra, Indokini, ostrvima Indonezije, Novoj Gvineji i poluostrvo Jork u Australiji. Kako se ide od ekvatora na sever i jug i kako je kišni period sve kraći, vegetacija je uglavnom manje bujna. U krajnjim tropskim predelima javlja se i blast visokih trava, savana. Na savanama se nalaze najpoznatiji životinjski rezervati u Africi: Ngorongoro, Mbudži Baji, Masaji, Serengeti, Kenija, Kruger, itd. Savane se u dolini Orinoka nazivaju ljanosi, a na severnim padinama Brazilske visoravni serado ili kamposi. Povoljne klimatske prilike i vegetacija uslovljavaju bogat životinjski svet sa egzotičnim vrstama i safari turizam.

 

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja