Uloga srpske političke elite iz Vojvodine u donošenju Vidovdanskog ustava Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1921.

23/12/2016

Uloga srpske političke elite iz Vojvodine u donošenju Vidovdanskog ustava Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1921.

Autor: Saša Marković

Trijumf nacionalnih ideja, kao što smo videli iz prethodnog eseja,  ostvaren je na ‘’Velikoj narodnoj skupštini Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji“ održanoj 25. novembra 1918. godine Odlukama skupštine Vojvodina je prisajedinjena Kraljevini Srbiji i formirani su novi organi uprave – Veliki narodni savet i Narodna uprava. Sastav ovih organa uprave, u političkom smislu, bio je pokazatelj postignutog  stranačkog kompromisa i ujedinjenja oko akutnih problema sa kojima se teritorija Vojvodine suočavala, a u nameri njenog slovenskog stanovništa da se ujedini sa Kraljevinom Srbijom.[1] Joca Lalošević kao istaknut i priznat pobornik ujedinjenja, ali i zagovornik poštovanja političkih prava svim stanovnicima Vojvodine[2], postao je predsednik Narodne uprave.[3]

Narodna uprava je od početka svog rada tražila uporište u bliskoj saradnji sa Beogradom. “Članovi Narodne Uprave otišli su pre svega korporativno u Beograd da se predstave kraljevskoj vladi i da prime eventualne instrukcije za svoj rad“ [4] i u osloncu na srpsku vojsku. [5] Već na prvoj sednici Narodne uprave imenovani su  veliki župani i to za Torontalsku županiju dr Slavko Županski, a za Bač-Bodrošku i “grad Sombor“ dr Kosta Bugarski. Time je Narodna uprava odredila svoj prioritetni cilj, a to je preuzimanje, od zatečenih mađarskih organa uprave, administrativnog upravljanja Vojvodinom, ali i sprečavanje mađarskih organa vlasti u nameri ponovne adaptacije. “Nedavno je izašao proglas mađarske vlade pod naslovom: ‘Svakom narodu narodne republike koji ne govori mađarski!’ Proglas upućen izrekom Nemcima, Rumunima, Rutenima, Sasima, Srbima, Slovacima…Što će narodima  nemađarskim  prvo pasti u oči, to je mekan, nežan ton, na koji dosad nisu naviknuti…. Čovek ne zna čemu da se ovde  više čudi, naivnosti Mađara ili njihovoj podmuklosti. Oni igraju u ovom slučaju ulogu vuka koji se prerušio u jagnjeću kožu, da bi se tako lakše uvukao u stado ovaca i dočepao svoj plen“.[6]

Saradnja Narodne uprave iz Novog Sada sa Beogradom trebalo je da objedini vojno-politička sadejstva i na formiranju nacionalne teritorije i onemogući, pre svih Mađarskoj, ali i Rumuniji kao zemlji koja je pobednik u ratu i koja ima ugovorne beneficije sa vodećim silama Antnate, da preuzmu značajnu teritoriju Vojvodine. “Da se putem srp. Vlade u Beogradu upravi protestna nota na sve savezničke vlade, kao i na rumunjsku vladu radi rumunjskih pretenzija, koje su izražene naročito…u pogledu Banata“.[7] Naročito o pitanju Banata je Narodna uprava demonstrirala istrajnost, odlučnost ali i na momente nekontrolisanu nametljivost da ova oblast pripadne novoj državi. Beograd, odnosno jugoslovenska vlada je u jednom trenutku i stala na stranu ove istrajnosti, a protiv čega je bila vojska ne želeći da remeti dobre odnose sa savezničkom francuskom vojskom. ’’Narodna uprava je išla na radikalniju politiku smene vlasti i priprema za aneksiju zapadnog Banata, do istočno od Temišvara, nego što su to vojska i beogradska vlada bile sklone da preduzmu’’.[8] Rumunsko narodno veće, osnovano početkom novembra 1918. dodine na čelu sa  Vasilom Goldišem je, takođe se pozivajući na pravo naroda na samoopredeljenje,  insistiralo na prisajedinjenju Banata Rumuniji. U vezi sa ovom političkom tendencijom bio je i narodni zbor ujedinjenja Rumuna održan u mestu Alba Julija 1. decembra 1918. godine – istog dana kada je u Beogradu pročitana deklaracija o stvaranju Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca. Bilo je očigledno da je međunarodna arbitraža u ovom slučaju neophodna, ali su i predstavnici  lokalnog stanovništva bili uvereni da od njihovog opredeljenja može da zavisi stav Antante po pitanju granica Rumunije i jugoslovenske države.[9]

Otud je u ovoj veoma kompleksnoj situaciji u Vojvodini institucionalno artikulisanje političkih stavova bilo veoma važno. Narodna uprava je tim pre imala svoju svrsishodnost. Bez obzira na to, ona se suočila i sa osnovnim problemom  funkcionisanja  – finansijskom nemaštinom. “’…Ugarska vlada pre dolaska srpske posade vojske pokupila  je svu gotovinu i prenela van demarkacione granice“.[10] Vlada Kraljevine Srbije imala je razumevanja za probleme sa kojima se susretala Narodna uprava zbog finansija, ali su njene mogućnosti, usled obaveze prema vodećim činiocima međunarodne politike i finansijske iscrpenosti i prezaduženosti, bile ograničene, ali ne i obeshrabrujuće.[11] Narodna uprava susretala se i sa brojnim problemima koje su bile posledica crnoberzijanskih i zelenaških aktivnosti. Organi uprave su smatrali da taj problem, koji je dolazio usled pokušaja pojedinaca iz Srbije da iskoriste blagonaklon stav srpskog stanovništva u Vojvodini i zastrašen stav neslovesnkog stanovništva i trguju nezakonito, treba da se reši u saradnji sa Beogradom. Reč je o proceni i odluci koje su mogle da se ostvare bez obzira na svu ranjivost Narodne uprave, s obzirom na to da su bile usmerene na promociju kredibiliteta Srbije kao odgovorne i ozbiljne države koja je sprečavala nezakonitosti i štitila svoje građane od materijalnog, ali i svakog drugog oblika obespravljenja.[12] Pošto je Narodna Uprava u Novom Sadu preuzela admnistraciju posednute teritorije Banata, Bačke i Baranje, bio joj je potreban veliki broj spremnih stručnih, administrativnih,  finansijskih, školskih i sudskih snaga.[13]

Da je rad Narodne uprave bio naporan ali i delotvoran, vidi se i iz iritirajućih reakcija koje su stizale iz Budimpešte. Nova mađarska vlada se trudila da omalovaži i destabilizuje aktivnosti Narodne uprave optužbama koje su bile upućene savezničkoj komandi, a koje su se odnosile na diskreditovanje demokratskih načela i nacionalnih prava. Ovi motivi optužbi su pronicljivo bili  izabrani kao najkompleksniji problemi sa kojima se susrela nova uprava, a koji su, istovremeno, bili i strateški ciljevi iz programa američkog predsednika Vudroa Vilsona. Tako je pravovremeno Narodna uprava odreagovala na optužbu Nemačkog društva u Ugarskoj sa središtem u Budimpešti. Optužba se odnosila na  navodno nepoštovanje prava nemačke nacionalne zajednice u Vojvodini. Pozivajući se na rezoluciju koju je Velika narodna skupština donela 25. novembra 1918. godine o garantovanju svim narodnostima na području Banata, Bačke i Baranje “potpune slobode u narodnom i kulturnom razvitku“, Narodna uparava je demantovala te optužbe i istovremeno istrajno apostrofirala političku volju Narodne skupštine o otcepljenju od Ugarske. “Nijedan naš sugrađanin Nemac neće biti ni gonjen ni zapostavljen dok ta svoja razolucijom zajemčena prava hoće da vrši, šta više svaki organ Nar. Upr. Biće mu na ruci u postizavanju tih nacijonalnih težnja, dokle god se ne kose sa prvim i osnovnim političkim načelom skupštinske rezolucije po kome su B.B. i B. Potpuno otcepljene od mađ. Republike, a sada već i sastavni deo Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.“[14]

Vlada Kraljevine Srbije, a i Antanta su bili oprezni u vezi sa priznanjem novoformiranih organa uprave u Vojvodine, što su opravdavali kompleksnom međunarodnom situacijom.[15] Nosioci Narodne uprave smatrali su da je u datim okolnostima kada je proglašeno ujedinjenje, a mirovni proces na konferenciji u toku i kada je otvoreno pitanje granica nove države, politički bilo pragmatično prihvatiti odluku Vlade Kraljevine Srbije da se Narodna uprava demisionira. Odluka o demisiji Narode uprave za Banat, Bačku i Baranju je vlada Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca donela u drugoj polovini decembra 1918. godine. O tome su članovi Narodne uprave bili obavešteni na sednici od 14. decembra 1918. godine kada su i prihvatili obrazloženje i način demisije.[16] Tokom narednih sednica Narodne uprave, osim tekućih stvari očuvanja i uspostavljanja ingerencija, paralelno je tekao proces demisije u stalnoj korespodenciji sa Beogradom.[17]  Svojevrstan pritisak na Narodnu upravu da demisionira vršili su i lokalni organi uprave koji su joj bili odgovorni. Razlozi tome su bili višestruki i ilustrovali su nezavidnu i tešku situaciju u kojoj su se nalazili delovi teritorija Vojvodine. Tako je sresko načelstvo Bele Crkve zahtevalo da srpska država uspostavi svoju ingerenciju. Nesumnjivo opravdanje ovakve odluke bilo je razgraničenje  na prostoru Banata Kraljevstva Srba, Hrvata i  Slovenaca sa Rumunijom. [18]

Bez obzira na ovu relativno brojnu populaciju u poređenju sa ostalim pokrajinskim oblastima[19], Ministarski savet se odlučio za demisiju pokrajinskih organa Bačke, Banata i Baranje, a ovim oblastima upravljalo je odeljenje pri centralnoj vladi. Demisija se mogla ostvariti tek nakon prevlasti radikala i njihove opcije u Velikom narodnom savetu i Narodnoj upravi.[20] Prevlast je ostvarena kada su iz  članstva u ovim telima istupili predstavnici Demokratske stranke. Razlog izlaska bio je u neuspehu dogovora koliko će i kako koja stranka dati predstavnika za ukupno 24 mandatna mesta koliko ih je bilo predviđeno za Vojvodinu u Privremenom narodnom predstavništvu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Do raskola je došlo na sednici Velikog narodnog saveta 26. februara 1919. Svi članovi Velikog narodog saveta koji su podneli ostavku zamenjeni su novim članovima, takođe pripadnicima i pristalicama Radikalne stranke i njihovog političkog mišljenja.[21] Time su kako skupština, tako i Veliki narodni savet dobili gotovo jednostranačko obeležje uz prisustvo Bunjevaca koji su još neko vreme prihvatali ovakav vid političke aktivnosti.

Raskol koji se pojavio na političkoj sceni i koji ipak nije eskalirao zbog međunarodne situacije, naizgled formalno-pravne prirode, proizilazio je iz karaktera samog političkog procepa koji je tada postojao u Vojvodini. Identitet Vojvodine u jugoslovenskoj državi među samim Vojvođanima nije istovetno prepoznat. Jugoslovenska opcija o Vojvodini, Demokratske stranke, pretpostavljena je srpskoj ideji.  Time je nacionalno pitanje postalo temelj različitih stavova, političkih konflikata i antagonizma koji su pratili Vojvodinu tokom uređenja njenog statusa u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, Jugoslaviji, ali i kasnije. Demisija je realizovana do 11. marta 1919. godine[22] i omogućeno je preuzimanje teritorije Vojvodine pod ingerenciju Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.

Proces ujedinjenja bio je završen i ostvarila se mogućnost za otpočinjanje političkog delovanja u Vojvodini sa stanovišta afirmisanog nacionalnog cilja, a sa opredeljenja ujedinjenja i karaktera političke i stranačke delatnosti – kao unutrašnjeg pitanja. Država je bila formirana, a predstojale su iscrpljujuće borbe za teritorijalno određenje. Rovita unutrašnje-politička situacija u zemlji i šira društvena kriza koja bi iz nje proistekla onemogućila bi težinu stavova delegacije države na Mirovnoj konferenciji. Umesto jasne poruke jedinstvenog stava koji odlučno brani ujedinjenje, kriza bi pokazala da je zemlja veštački stvorena, napregnuta do krajnih granica izdržljivosti, neutemeljena i istorijski neostvarljiva.

U radu Privremenog narodnog predstavništva učestvovala su, dakle, i 24 predstavnika iz Vojvodine. Među njima su dominirali Srbi i to pristalice Radikalne stranke, ali je bilo i Bunjevaca.[23] Prvi istupi Bunjevaca u ovom telu bili su puni nade i optimizma nastalih usled jugoslovenskog ujedinjenja. ’’Mi, Bunjevci i Šokci, koji smo par stotina godina trpeli pod madžarskim jarmom, pridrušili smo se prvom pozivu slobode i pristupili smo u kolo jugoslovenske naše braće Srba, Hrvata i Slovenaca da, s njima zajedno, izgradimo i učvrstimo svoju novu, povećanu državu.’’[24] Predstavnici Bunjevaca ali i Srba iz Vojovodine nisu učestvovali stalno u radu ovog tela, ali su se trudili da budu prisutni u toku rada Privremenog naorodnog predstavnštva kada su se pitanja o kojima se rapravljalo odnosila na privredne i političke probleme teritorije na kojoj su živeli.

Predstavnici iz Vojvodine, preko vodećih stranaka su se uključili u rad Ustavotvorne skupštine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, nakon izbora 28. novembra 1920. godine[25], a na osnovu izbornog zakona od 3. septembra.[26]  Ovaj izborni zakon doneo je prestolonaslednik-namesnik Aleksandar Karađorđević i Privremeno narodno predstavništvo. Izborni okruzi u Banatu i Bačkoj bili su istovetni sa sudskim okruzima. Na nivou države izborni okruzi bili su različite veličine. Beograd, Zagreb i Ljubljana su bili izdvojeni kao zasebni izborni okurzi dok su ostali gradovi, među kojima i Subotica kao jedan od najvećih gradova ondašnje države, bili su u okviru izbornog okruga zajedno sa okolnim selima što je relativizovalo značaj gradskog stanovništva. Biračko pravo imali su svi muški državljani sa navršenom 21 godinom, bez obzira koliki iznos državnog poreza su plaćali. Bio je to princip opšteg prava glasa sa izrazitom polnom diskriminacijom  s obzirom na to da žene nisu imale pravo glasa.[27]

Ubrzo je usledilo usaglašavanje za donošenje novog Ustava. Poslanici iz Vojvodine, koji su većinom pripadali Radikalnoj stranci i Jugoslovenskoj demokratskoj stranci podržali su koncept centralističkog predloga ustava.

Nacionalno pitanje u Vojvodini bilo je određeno kako demografskom strukturom stanovištva tako i vojno-političkom situacijom proisteklom krajem rata. Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i njeno razgraničenje sa Mađarskom i Rumunijom uticali su na nacionalnu unifikaciju i disciplinu političkog pluralizma. Srbi su predvodili proces otcepljenja Vojvodine od dvojne monarhije, ali se iza tog opšte usaglašenog stava nalazio i različit modalitet političkog delovanja. I drugi slovenski narodi bili su na liniji prihvatanja ideje stvaranja jugoslovenske države. To je bio očekivani kontinuitet i predratne kulturne i političke saradnje ali i dalje produbljivanje takvog konsenzusa. Pokretanje stranačkog života i u Vojvodini bilo je veoma dinamično. Stranke slovena Vojvodine inkorporirale su svoju organizaciju i članstvo u stranke čija je centrala u Beogradu, a bilo je i slučajeva nove samostalne stranačke delatnosti. U vezi sa izborima za Ustavotvornu skupštinu 1920. godine, slovensko stanovništvo Vojvodine, kroz podršku strankama, učestvuje veoma aktivno i na taj način pokazuje podršku svojoj novoj državi koja je išla prema Vidovdanskom ustavu 1921.

[1] ’’Narodna uprava čijoj su brizi povereni javni poslovi u onom prelaznom stanju sastavljena iz najraznorodnijih elemenata, a na osnovi partijske sloge, luta bez pravca u haosu novih problema. Sama izgleda jedva čeka, da prebaci svoj teret na vičnija i jača pleća’’, Dušan Popović, Vojvodina posle ujedinjenja, ROMS, M 7528.

[2] ’’Po njegovo političko shvatanje karakteristična je ona parola proglašena njegovom inicijativom u danima našeg Oslobođenja da: ’Nesrpskim i neslovenskim narodima, koji ostaju u našim granicama obezbeđuje se svako pravo, kojim žele da kao manjina očuvaju i razvijaju svoje narodno biće’’,  Aleksandar Moč, Nekrolog Joci Lalošviću, Glas Matice Srpske, Novi Sad, 15. januar, 1935, Istorijski arhiv, Sombor, F-57, inv. br. 22.

[3]“’Pristupa se izboru Narodne Uprave za Banat, Bačku i Baranju prema odluci Narodne skupštine. Jednoglasno se biraju ovi narodni poverenici i zamenici za odseke: Predsedništvo i politički poslovi – Narodni poverenik: dr Jovan Lalošević, zamenik: Petar Konjović…, Zapisnik sednice Velikog narodnog savetu od 14. novembra 1918; AV, F. 76 Narodna uprava za Banat, Bačku i Baranju, Novi Sad (1918-1919), 3 – Veliki narodni savet – zapisnici.

[4]  Naše oslobođenje i ujedinjenje, Istorijski arhiv, Sombor, fond 57, inv. broj 448

[5] “Da se obavesti srpska Vlada u Beogradu sa molbom da Narodnu Upravu prihvati i da učini nužne korake, da nam srpska vojska dade nužnu pomoć“;  Zapisnik vođen na plenarnoj sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 21. novembra 1918; AV, F.76, 4, br. 1.

[6] Perfidija Mađarske vlade, Srpski list, br. 27, 27. novembar 1918. godine.

[7] Zapisnik vođen na plenarnoj sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 21. novembra 1918; AV, F.76, 4, br. 1. Koliko je pitanje Banata bilo važno za Narodnu upravu, vidljivo je i iz jedne šifrovane depeše koju je uputio ministar Pribićević 12. januara 1919. Zabrinutost Uprave bila je motivisana stvaranjem tzv. Banatske repulike  31. oktobra 1918. godine kao delo nemačkih socijaldemokrata Temišvara na čelu sa dr Otom  Rotom. Ministar  u ovoj depeši reaguje na Laloševićev predlog da se središte Narodne uprave premesti iz Novog Sada u Temišvar. “Povodom vašeg predloga da se Uprava preseli iz Novog Sada u Temišvar, moram naglasiti da se pre svega ima rešiti pitanje, da li će se Bačka, Banat i Baranja  centralno upravljati iz Beograda, ili će i dalje ostati posebna uprava za te krajeve. Ovo pitanje će se rešiti kao hitno. Ali sve kada bi i ostala posebna Uprava, ne bi se mogla premeštati u Temišvar iz važnih političkih razloga da drugo sad ne spominjem“, šiforvana depeša ministra unutrašnjih dela Svetozara Pribićevića  predsedniku Narodne uprave dr Laloševiću od 12. jaunara 1919, AV, F 76, Predsedništvo Narodne Uprave, 5, š.d. br. 17.

[8]  Vidi: Toma Milenković, Banatska republika i mađarski komeserijat u Banatu : (31. oktobar 1918 – 20. februar 1919), Zbornik Matice srpske za istoriju,  1985, br. 32.

[9] “Za rešavanje pitanja oslobođenja i ujedinjenja saziva se narodni zbor u mestu Alba Julija (Gyulafehervar) za 1. 12.  1918. Tu su donete odluke, no oko nekih gradova borbe su se nastavljale još i krajem 1918, te i provom polovinom 1919 (oko Arada sa Mađarima, oko Temišvara pak sa Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca).“; Arpad Lebl, Građanske…, str. 211.

[10] Zapisnik vođen na  sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 23. novembra 1918; AV, F.76, 4, br. 2.

[11] “Poverenik za finansije dr. Vladislav Manojlović izveštava o pregovorima sa Srpskom Vladom o tome da se dođe do svote od 50 milijona kruna, koja je Narodnoj upravi potrebna. Pregovarao je on i g. Popović Kosta poverenik za prehranu sa ministrom Protićem. Srpska vlada ne može tu svotu predujmiti, jer i sama dobija od francuske samo 30 milijona franaka…Protić uviđa da je od sadanjih vlada u državi SHS najteži položaj Narodne Uprave, jer ona ima da stvara, dočim druge vlade rade na gotovim temeljima“Zapisnik vođen na  sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 27. novembra 1918; AV, F.76, 4, br. 6.

[12] Zapisnik vođen na  sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 27. novembra 1918; AV, F.76, 4, br. 6.

[13] “…Umoljavaju se po tome svi profesori, sveštenici, učitelji, advokati, lečnici, svršene juriste, knjigovođe, finansijski stručnjaci, đaci koji su svršili srednje škole, učiteljice, pisari, pisarice itd. koji žele stupiti u javnu službu, te svoje usluge stave na raspoloženje Narodnoj upravi.“ Proglas, Srpski list br. 27,  27. novembar 1918.

[14] Zapisnik vođen na  sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 13. decembar 1918; AV, F.76, 4, br. 11.

[15] “Među najvažnije uzroke pasivnog stava srpske i kasnije zajedničke vlade prema zbivanjima u Vojvodini, i posebno, prema Narodnoj upravi, mogu se ubrojati: neizvesnost vlade o pripadnosti pojedinih teritorija Vojvodine i njen strah od suviše velikog osamostaljivanja vojvođanske uprave u odnosu na centralnu vlast. Posledica ovakvog stava vlade je i tretman Narodne uprave od strane vojnih vlasti“, Ljubomirka Judin, O radu Narodne uprave za Banat, Bačku i Baranju 1918-1919, Zbornik Matice srpske za društvene nauke, Novi Sad, br. 51, 1968, str. 15.

Po našem mišljenju, nije postojao “strah“ Beograda od osamostaljivanja Narodne uprave, pre se može govoriti o opreznosti i diplomatskoj distanci koja je, u ovom vremenu još uvek aktuelnog ratnog stanja i postojeće Vojne konvencije o primirju, nailazila na razumevanje u Novom Sadu. Tim pre je Narodna uprava istrajavala u nameri da beogradska “opreznost“ preraste u potpunu podršku.

[16] “Posle overovljenja zapisnika predsednik izveštava da je stigao brzojav od centralnog ministarstva iz Beograda, u kom se traži demisija narodne uprave. Pošto je predsednik Narodne uprave sa merodavnim faktorima utvrdio u Beogradu odnos ovih krajeva prema celini naše nove države, Narodna Uprava Banata, Bačke i Baranje podnosi centralnoj vladi, preko gospodina ministra unutrašnjih dela, svoju demisiju te moli razrešenje dužnosti. “; Zapisnik vođen na  sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 14.  decembra 1918; AV, F.76, 4, br. 12.

[17] U jednoj šifrovanoj depeši Lalošević je izvestio ministra Pribićevića u kojoj fazi je trenutno proces premeštanja organa uprave u Beograd. “Na Vašu depešu N 543. izveštavam da sam odredio premeštaj odela narodne uprave ministarstvu unutrašnjih dela u Beograd. Ujedno javljam, da sam poslao g. Ministru predsedniku predlog premeštaja i ostalih odseka ove uprave, te molim da se i ovo žurno reši, a Predsedništvo daljih dužnosti razreši“, depeša predsednika narodne uprave Joce Laloševića ministru unutrašnjih dela od 10. februara 1919; AV, F.76,  5,  š. d. Br. 44.

[18]  “Dole potpisani sreski načelnici stavljaju upravi na znanje sledeće: pošto bez srpske centralne vlasti (velikog župana) u Temišvaru ne možemo zahtevno srpskim interesima delati, jer bez iste nemamo organizovane veze sa srpskim vojnim vlastima, to molimo, da se u roku od osam dana instalira srpska centralna vlast, jer u protivnom slučaju polažemo naše mandati u ruke narodnoj upravi na dalje raspolženje“; Depeša Sreskog načelstva Bele Crkve od 31. januara 1919, AV, F.76,  812 pr/1919

[19] Po popisu iz 1921. godine, u Banatu, Bačkoj i Baranji živelo 1.314.527 stanovnika, u Sloveniji sa Prekomurjem 1.054.919 stanovnika, u Dalmaciji 620.432 stanovnika, a u Hrvatskoj, Slavoniji i Međumurju 2.739.988 stanovnika“ Branko Petranović, Istorija Jugoslavije 1918-1978, Nolit, Beograd, 1981, str. 38.

[20] Zar ne vidite, kuda vas guraju ?, Zastava, broj 263,  23. novembar 1920.

[21] Zapisnik sednice Velike Narodne Skuštine od 27. februara 1919; AV, F. 76 Narodna uprava za Banat, Bačku i Baranju, Novi Sad (1918-1919), 2 – Veliki narodni savet – zapisnici.

[22] Zapisnik vođen na  sednici Narodne Uprave u Novom Sadu, 11. marta  1919; AV, F.76, 4, br. 32.

[23] Blaško Rajić, Josip Hajduk Vojnić, Martin Martić i Ivo Evetović. Vidi bliže: Stenografske beleške Privremenog narodnog predstavnštva Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, 2. prethodni sastanak, 4. mart 1919. godine, str. 3a i 3. prethodni sastanak, 12. mart 1919, 8. Bliže vidi i Saša Marković, Bunjevci Vojvodine u političkom životu Kraljevine SHS, Jugoslavije, 1918-1941, Bunjevački informativni centar, Subotica, 2010.

[24] Govor dr Stipan Vojnić-Tunića, 5. redovni sastanak Privremenog narodnog predstavništva Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, 22. mart 1919. godine,  str. 59.

[25] Rezultati izbora, Politika br. 4534, 5. decembra 1920. godine.

[26] Branko Petranović, Istorija Jugoslavije 1918-1988, prva knjiga, Nolit, Beograd, 1989, str. 118-119.

[27] Slobodan Jovanović, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, Političke i pravne rasprave, prva sveska, Geca Kon, Beograd, 1908.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja