TEMELJNI POJMOVI NAUKE O POLITICI

02/06/2021

Autor: dr Ljubiša Despotović

Država

Nekada je pojam države u srednjem veku imao različite nazive zbog toga što se država u modernom smislu reči konstituisala polako i fazno, pa su srednjevekovni oblici koji su obavljali deo njenih sadašnjih funkcija bili određujući u dobijanju takve entitetske markacije. Na primer: societes civilis, res publika, politic body ili, pak, guter polizei. Osnovno svojstvo države jeste to što je ona organizacija sui generis i kao takva razlikuje se od svih drugih društvenih organizacija, osobito po tome što pojedinac ne može iz nje da istupi, odnosno, izađe. Činom svog rođenja on postaje državljanin neke države i to ostaje do kraja svog života, čak i ako postane državljanin neke druge države. Za razliku od ostalih društvenih organizacija čije članstvo je uglavnom dobrovoljno, u slučaju države ono je obavezno i dobija se po pravnom automatizmu činom rođenja. Upravo zbog toga, država je institucionalizovano posredovanje između mnoštva interesa i promoter opšteg karaktera – interesa svih i svakoga (Rosoovo razlikovanje opšte volje od volje svih).

Država je trajna ustanova i nužna asocijacija koja ima kontrolu nad svim drugim dobrovoljnim asocijacijama i udruženjima. Jedino država ima monopol na tzv. legitimnu primenu fizičke sile u sprovođenju prava i propisa koje sama donosi. Upravo je država pravna i politička forma kroz koju se preko njenih institucija i kroz horizontalnu i vertikalnu organizaciju vlasti vrši sama politička vlast. Upravo stoga ona organizuje i reguliše javni život i javni interes građana, i to kroz stabilni sistem od većine prihvaćenih društvenih vrednosti i propisanih normi i pravila.

Na planu međunarodnih odnosa, država je njen glavni subjekt i suvereno telo definisano i priznato kroz stalno stanovništvo, definisanu teritoriju (omeđenu međunarodno priznatim granicama), te legalnom i legitimnom vlašću, priznatom od drugih međunarodnih subjekata.

U okviru brojnih polemika o istoriji i teoriji države, najveće dileme odnosile su se na vremensko određivanje njenog nastanka na kraju srednjeg veka, u cilju izgradnje onog tipa političke organizacije koji je u funkcionalnom smislu preteča savremene države kao jasno definisanog političko-pravnog entiteta. Tokom XX veka fokus interesovanja političke nauke pomerio sa države na neke druge politikološke teme, kao što su teorije interesnih grupa, istraživanja političkog ponašanja i novog poliarhijskog pluralizma, Pavlovićeve teorije društvenih pokreta, civilnog društva i sl. Prema mišljenju V. Pavlovića, centralne teorijske rasprave u poslednje dve decenije ponovo su vratile interesovanje politikologa na bazične probleme države – njen položaj, funkcije, kao i dinamiku promena sa kojima se suočava. Bez namere da se detaljno bavimo retrospektivnim istorijskim presekom doktrinarnog razumevanja prirode i karaktera moderne države, potrebno je ponoviti nekoliko ključnih teorijskih mesta nauke o politici koji su neophodni za razumevanje pravca evoluiranja klasične moderne države u savremenom postvestfalskom svetu. Na taj način, u kratkom luku obuhvatićemo teorijska određenja modernih koncepcija državnosti čiji aktuelni status imamo nameru da preispitujemo. Prvi u tom nizu novovekovnih politikoloških mislilaca svakako je Nikolo Makijaveli. On je svoje viđenje države usmeravao na njenu samostalnu političku moć, mimo veze sa moralnim i duhovnim dimenzijama društva i pojedinaca koji u njemu žive. Drugi značajan politički mislilac u toj eposi je Žan Boden sa konceptom suverenosti kao jednim od najvažnijih svojstava koji se vezuju za državu. Tom nizu pripada i Tomas Hobs koji je otvorio pitanje koncepta države sigurnosti koji će kasnije, tokom moderne epohe, sve više dobijati na značaju, kao i Džon Lok koji postavlja temelje moderne konstitucionalizacije države i građanskog društva kao neizbežnog korelata državi.

Nadalje, ne treba zaboraviti ni Žan Žak Rusoa i G. V. F. Hegela, pri čemu je prvi insistirao na konceptu opšte volje i zalaganju za neposrednu demokratiju, a drugi na umskom poretku države koja svojom unutrašnjom logikom treba da prevlada sve vidove partikularnosti i egoizma koji postoje unutar građanskog društva (partikularni altruizam porodice, univerzalni egoizam građanskog društva i univerzalni altruizam države), a koja istorijski teži da se ostvari kao altruistički poredak države zaokružen u svojoj pravnoj i političkoj univerzalnosti. Teorijski doprinos dao je i Karl Marks svojim markiranjem klasnog karaktera države i analizom dominacije partikularnih interesa vladajućih klasa i grupa nad celim društvenim životom, kao i Maks Veber koji je državu video kao političku organizaciju sa karakterom javne ustanove, sa birokratijom kao njenim suštinskim obeležjem i ekskluzivnim pravom na legitimnu primenu sile. Ne treba prevideti ni doprinos Aleksisa de Tokvila – njegova politička misao iznijansirano ukazuje na značaj države i to najmanje u nekoliko bitnih političkih polja: u teoriji demokratije, u teoriji civilnog društva i političke kulture kao i na polju tranzicije iz starog autoritarnog poretka u poredak demokratskog društva.

Bez obzira na koju tradiciju definisanja države i njenih glavnih odlika da se oslonimo, najmanji zajednički imenitelj svih njih podrazumevao bi da moderna politička zajednica mora biti u stanju da ispuni najmanje tri bitne funkcije da bismo je mogli smatrati državom. Prva funkcija odnosila bi se na omogućavanje unutrašnje i spoljne bezbednosti javnog poretka i samih građana. Druga funkcija ticala bi se obezbeđenja neophodnog stepena legitimnog i funkcionalnog predstavljanja, dok bi treću ulogu države predstavljalo obezbeđenje ekonomske funkcionalnosti, odnosno omogućavanje dovoljnog nivoa blagostanja svojih građana (redistribucija dovoljnog broja dobara i usluga građanima). Da bi se ove tri osnovne funkcije mogle uspešno realizovati, neophodno je da država ispuni šest bitnih preduslova:

  1. jasna teritorijalna određenost kao jedan izvor suverenosti i zakonski neograničena vlast unutar ustavno definisane teritorijalnosti;
  2. transparentan i garantovan set ustavnih principa i pravila, kao i jasno diferenciran nacionalni identitet;
  3. garantovan korpus uniformnih prava i sloboda građana;
  4. direktan i neposredovan (bez drugih posredujućih zajednica) odnos građana sa državom i državnim institucijama;
  5. jasno definisan korpus tzv. „jednog naroda“ i većinskog predstavljanja i odlučivanja;
  6. u slučaju složenih država i ravnopravnost federalnih jedinica (v. Stojanović–Đurić 2012: 30).

Politička etika

Politička etika je kombinovana politikološka i filozofska disciplina koja se bavi istraživanjem i analizom moralne strane politike. Istražuje specifično ljudsko delovanje u sferi politike, koje je ispoljeno kroz individualne, moralne i etičke sadržaje, odnosno ponašanja, kao i suštinski smisao takvog delanja za čoveka u njegovoj političkoj zajednici. Kao prevashodno filozofska disciplina, pre svega se bavi onim što je moralno i dobro u tom delanju i načinima kojima se takvo delanje posledično odnosi na politiku. Odnosno – koliko je sama politika moralno utemeljena i etički zasnovanja s obzirom na to da je utemeljena na pozicijama vlasti i moći, tj. da se u velikoj meri u stvarnosti prepoznaje kao kriptopolitika, kao zatamnjeni prostor prepun konspiroloških sadržaja.

Stoga, politička etika bavi se aksiološkim, odnosno, vrlinskim aspektima ljudskog delanja i raspravlja o veoma važim pitanjima mira, slobode, sreće, pravednosti, dobra i sl. Propituje tzv. deontološke aspekte politike i dobrog vladanja. „Politička etika se metodički i sistematično bavi onim što je moralno dobro i što je proživljeni etos (gelebeten Ethos). Pritom, nije u pitanju etika koja služi politici, već se radi o pitanju da li i na koji način se mogu obrazložiti etički principi i načela u politici (Isto: 26).

Savremeni međunarodni odnosi (svetska politika)

Za potrebe ovog određenja politikološke disciline opredelićemo se za pojam savremeni međunarodni odnosi, jer smatramo da u sebi na najpregnantniji način objedinjava više bitnih dimenzija onoga što ova relativno nova naučna disciplina u korpusu političkih nauka istražuje i definiše. Kao prvo – bavi se istraživanjem prevashodno savremene faze međunarodnih odnosa u poslednjem veku, kada se uzima da je počela sa konstituisanjem kao samostalna politikološka disciplina. Iako se u metodološkom delu bavi istraživanjima koje sežu u istoriju međunarodnih odnosa, ili – još preciznije – u njihovu političku istoriju, ona to radi zbog potreba analize njihove dinamike.

Što preciznija naučna deskripcija predstavlja bazu novih saznanja i pokušaj da se utvrde mogući obrasci ponašanja država u međunarodnim odnosima. Zatim slede napori da se napravi njihova tipologija i utvrdi eventualna zakonomernost, ako postoji, a sve to radi što bolje i preciznije anticipacije budućeg ponašanja aktera u međunarodnim odnosima. Potreba savremene politike sadržana je u tome da svoje delovanje uskladi sa što izvesnijim trendovima budućeg razvoja onoga što često u poslednjih nekoliko decenija nazivamo globalnim društvom.

Drugo – kao relativno nova naučna disciplina, ona ne istražuje samo političke dimenzije međunarodnih odnosa, već i druge njihove aspekte – ekonomske, finansijske, kulturne, vojne, naučnotehnološke, bezbednosne, komunikološke, ekološke, humanitarne i sl. Stoga je, prema našem mišljenju, nepotrebno sužavati njenu predmetnu određenost i naziv samo na političke aspekte, ma koliko upravo oni bili sveukupni izraz višedimenzionalnosti savremene stvarnosti. Treće – broj međunarodnih aktera ili tzv. subjekata savremenih međunarodnih odnosa u toj meri se multiplikovao da ih jedna naučna disiciplina kao što je SMO mora na sveobuhvatan način istražiti i iskazati u svojim naučnim sintezama. Takvim metodološkim pristupom SMO na stručno relevantan način može dati kvalitetna naučna saznanja o složenosti i međuzavisnosti sveta u kome živimo i delujemo. Zatim – ne bez vremenskog značaja, većina naučnih teorija i doktrina kojima tumačimo međunarodne odnose modernog su karaktera i svoju teorijsku relevanciju i eksplikativnost pokušavaju da dokažu u tumačenju aktuelnih dimenzija složene fenomenologije, koju označavamo kao savremene međunarodne odnose čak i onda kada svoje značenjske sublimacije protežu i na neke epohe ili periode istorije koji su već davno minuli, ne bi li time sebi na reverzibilan način obezbedili univerzalistički karakter.

Dakle, SMO kao naučna disciplina o međunarodnim odnosima ima, prema našem mišljenju, izraženu temporalnu dimenzionalnost jer je predmetno fokusirana na sinhronijske aspekte međunarodnih odnosa sagledanih u interakciji subjekata međunarodne politike, čak i onda kada se u svojim istraživačkim zahvatima poziva na dijahronijske uvide iz političke istorije svetske politike. Njena povremena zagledanost u značajne istorijske događaje iz prošlosti bitna je, pre svega radi izvlačenja pouka i eventualnih pravilnosti koje će joj poslužiti radi boljeg sagledavanja sadašnjosti, ili anticipacije budućnosti u međunarodnim odnosima.

Posle podrobne analize teorijsko-metodoloških pitanja i predmetne određenosti SMO kao naučne discipline, profesori Vojin Dimitrijević i Radoslav Stojanović zaključuju „da nauka o međunarodnim odnosima proučava osnovne činjenice odnosa između političkih teritorijalnih potpunih država – koja su danas države – stepen i oblik međuzavisnosti između njih, činioce koji na njih utiču i objektivne i subjektivne procese u kretanju međunarodnih odnosa i organizovanja oblika ovih odnosa, s ciljem otkrivanja zakonitosti koje ih određuju“.

Profesor Radovan Vukadinović pod nazivom međunarodni politički odnosi nudi jedno simplifikovano ali disciplinarno plauzibilno određenje SMO, čiji je osnovni naučni zadatak da pronađe i pronikne u dinamiku svetskog političkog kretanja i u njemu markira „one osnovne kategorije, zakonitosti i tendencije koje određuju taj razvoj“ kao i da odredi „osnovne činioce uz čiju se pomoć taj razvoj ostvaruje“ (Vukadinović 2004: 16). On zatim navodi nekoliko značajnih autora koji su pokušali dati bližu predmetnu određenost SMO kao naučne discipline. Na primer, S. Hofman smatra da je glavni predmetni zadatak SMO proučavanje faktora koji utiču na spoljnu politiku i na vlade glavnih jedinica na koje je svet podeljen. Prema mišljenju F. S. Duna, međunarodni odnosi bave se aktivnostima autonomnih političkih grupa u svetu i gde ne postoji koncentracija sile na jednom mestu. D. Vital pak insistira na razumevanju pozicija vlada u kreiranju spoljne politike svojih zemalja i procesu donošenja spoljnopolitičkih odluka. L. Lederman stoji pri pristupu koji je upućen na proučavanje kompleksnih pojava koje se tiču međunarodnog života i koje imaju svoje religiozne, duhovne, socijalne, ekonomske, političke i druge karakteristike, samu međunarodnu praksu, te ideološku, idejnu i doktrinarnu osnovu na kojima ti odnosi počivaju, kao i pravila, mehanizme i institucije koje su regulatorne u međunarodnoj zajednici.

G. Švarcenberger u središte svojih proučavanja stavlja evoluciju i strukturu tzv. međunarodnog društva, njegove aktere, modele ponašanja, pokretačke snage, odnosno, interese i motive, kao i probleme vezane za međunarodno planiranje. Na kraju, sumarno uzevši, R. Vukadinović predmet proučavanja međunarodnih odnosa određuje kao naučnu aktivnost u čijem fokusu bi bili međudržavni odnosi, odnosi između različitih subjekata međunarodnog opštenja, istraživanje faktora koji utiču na njihovo sveukupno ponašanje, te traženje i iznalaženje osnovnih zakonitosti u ponašanju i delovanju subjekata u međunarodnom političkom sistemu (Vukadinović 2004: 52).

Kolega Vladimir Prvulović kao prevashodni zadatak i ulogu savremenih međunarodnih odnosa kao naučne discipline vidi u funkciji analiziranja i tumačenja međunarodnih odnosa kroz dinamiku međunarodnog komuniciranja i saradnje država ali i drugih međunarodnih subjekata (Prvulović 2008: 66). Glavni međunarodni subjekti su (pored država) međuvladine organizacije, međunarodne nevladine organizacije (naročito one globalnog karaktera finansirane iz privatnih fondacija), regionalne organizacije, kao i značajni pojedinaci ili grupe intelektualaca (think tank). SMO, dakle, nastoje da te odnose dobro prouče i utvrde eventualne pravilnosti ili tendencije, kao i moguće zakonitosti, i da na bazi stečenih saznanja predvide, odnosno, anticipiraju buduće smerove razvoja u globalnoj međunarodnoj zajednici.

Iz ovog kratkog pregleda disciplinarnog i predmetnog određenja SMO kao naučne discipline, jasno se trijeriše stav da su savremeni međunarodni odnosi ne samo relativno mlada naučna disciplina, već se stiče i potpuna svest da su njeni naučni dosezi u izvesnoj meri teorijsko-metodološki limitirani. Limitirani su ne samo zbog nedostataka i nesavršenosti njene metodologije i teorijskih matrica promišljanja, već prevashodno zbog složenosti i višeznačnosti samih međunarodnih odnosa koji svojom dinamikom, ali i mimikrijom dodatno otežavaju posao njihovim istraživačima. Iz svega navedenog, jasno se kristališe stav da je korektna naučna deskripcija polazni teorijski cilj SMO kao naučne discipline, na koji se u narednim koracima istraživanja dodaju potreba njene pojmovne dogranje i preciziranja njihovih značenja. Zatim, pouzdane klasifikacije i tipologizacije međunarodnog udruživanja, utvrđivanje izvesnih obrazaca ponašanja koji se upražnjavaju u odnosima međunarodnih subjekata, izgradnje teorijsko-eksplikativnih okvira njihovog tumačenja i najzad, moguće anticipacije smerova budućeg razvoja unutar globalne međunarodne zajednice (v. Despotović– Glišin 2021: 18).

 

Geopolitika

Geopolitika kao sintezna naučna disciplina, pored evidentnih politikoloških sadržaja u sebi objedinjava više drugih nauka i akademskih disciplina kao što su: geografija (odnosno – politička i ekonomska geografija), sociologija, kulturologija, vojna strategija, istorija, defendologija, demografija, komunikologija i sl. Geopolitika polazi od stava da je politika prostorno motivisana i teritorijalno orijentisana, da nastaje u simbiozi političkog delovanja države i samog geografskog prostora na kojoj ta država obitava. Ističe značaj prostora kao činioca za održavanje i širenje političkih zajednica, a posebno ističe značaj tzv. prirodno-geografskih i društveno-geografskih faktora u definisanju geopolitike kao oblika realnog političkog ponašanja država u datom prostornom okruženju. Geopolitika se u teorijskoj recenziji M. Stepića definiše kao sintezna nauka koja proučava međuzavisnost geografskog položaja, prirodnih resursa i političkih pojava kroz analizu konkretnih ciljeva i interesa, kako država tako i raznih vojnih, političkih i ekonomskih saveza, nedržavnih aktera i dr. Ona predstavlja neku vrstu racionalne metodološke i disciplinarne mešavine geografije, političkih nauka i istorije prevashodno u cilju otkrivanja realnog ponašanja geopolitičkih subjekata u određenom prostornom zahvatu. Ona otkriva njihove ciljeve, interese, planove i diskurse koji su nekada jasno vidiljivi, a nekada skriveni i moraju se posredno dekodirati iz njihovog međunarodnog ponašanja i diskursa.

Geopolitika je relativno mlada nauka, nastala na prelazu iz XIX u XX vek kada je Šveđanin Rudolf Kjelen (Rudolf Kjellen) prvi put upotrebio izraz geopolitika. Geopolitika se javlja u vremenu podeljenog sveta između tri velika carstva kako bi pružila novo shvatanje političke realnosti. Geopolitiku karakterišu disciplinarna kompleksnost, teorijska višedimenzionalnost i realpolitička funkcionalnost – kao neophodni preduslovi za objektivno razumevanje i ozbiljno tumačenje međunarodnih odnosa. Drugačije rečeno, geopolitika je ključ za razumevanje međunarodnih odnosa. Dakle, reč je o kompleksnoj nauci koja se bavi „uzorčno-posledičnim vezama geografskog i političkog. Ona sintetiše i analizira uzročno-posledične veze između fizičko-geografskih i društveno-geografskih činilaca, s jedne strane i političkog delanja, političkih i međunarodnih odnosa, političkih organizacija i procesa, s druge strane i omogućava eklektički pristup predmetu istraživanja, bavi se konkretnim i apstraktnim pojavama, zahteva veštine (techne), znanje (episteme) i praktičnu mudrost (phronesis) u cilju svrsishodnog promišljanja o konkretnim ciljevima i interesima država, državnih i nedržavnih organizacija“ (Despotović–Glišin 2021: 185).

Literatura

Vukadinović 2004: R. Vukadinović. Međunarodni politički odnosi. Zagreb: Politička kultura.

Despotović–Glišin 2021: LJ. Despotović, M. Glišin. Savremeni međunarodni odnosi i geopolitika. Sremski Karlovci: Kairos.

Prvulović 2008: V. Prvulović. Savremeni međunarodni odnosi. Beograd: Megatrend univerzitet.

Stojanović–Đurić 2012: Đ. Stojanović, Ž. Đurić. Anatomija savremene države. Beograd: IPS.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja