Sveti Petar Cetinjski – ideja mitropolita Petra I Petrovića Njegoša o obnovi srpske države

27/06/2020

Autor: Msr Ognjen Karanović, istoričar

 

Petar I Petrović Njegoš rođen je 1748. godine u Njegušima, od oca Marka i majke Anđelije (rođene Martinović). Njegovi preci su došli u Crnu Goru iz tadašnje Hercegovine, ispod planine Njegoš. Petar se zamonašio oko 1760. godine, a sa svega 17 godina postao je đakon. Od 1765. godine nalazio se na školovanju u Rusiji. Nakon povratka rukopoložen je za jeromonaha i proizveden za arhimandrita. Petar je 1779. godine bio u crnogorskoj delegaciji koja je u Beču od carice Marije Terezije tražila pokroviteljstvo i finansijsku podršku crnogorskoj državi. Za vreme uprave vladike Arsenija Plamenca u Crnoj Gori je ponovo došlo do unutrašnje plemenske anarhije. Kada je vladika Arsenije počeo da poboljeva, narodni glavari su odlučili da se pobrinu za blagovremeni izbor njegovog naslednika. Pošto je Pećka patrijaršija bila ukinuta još 1766. godine, crnogorski glavari su se obratili Karlovačkoj mitropoliji, kojom je u to vreme upravljao učeni mitropolit Mojsije Putnik. U svom obraćanju karlovačkom mitropolitu, narodni glavari su sredinom 1783. godine preporučili arhimandrita Petra za novog crnogorskog vladiku. Krenuvši iz Crne Gore, arhimandrit Petar se u Trstu sastao sa guvernadurom Jovanom Radonjićem, od koga je u jesen 1783. godine dobio preporuku za mitropolita Putnika, nakon čega se uputio u Beč, radi dobijanja saglasnosti za hirotoniju. Po pribavljanju dozvole zaputio se u Sremske Karlovce. U međuvremenu, u Crnoj Gori je 15. maja 1784. godine preminuo vladika Arsenije Plamenac, čime je vladičanski tron na Cetinju ostao upražnjen. Nakon obavljanja zvaničnog sinodalnog izbora, svečana arhijerejska hirotonija arhimandrita Petra za novog crnogorskog vladiku obavljena 13. oktobra 1784. godine u Sremskim Karlovcima, od strane mitropolita Mojsija Putnika i tri episkopa.

Vladika Petar je iz Sremskih Karlovaca pošao u Rusiju na prijem kod carice Katarine II u cilju normalizacije odnosa sa ruskim dvorom, koji su bili narušeni za vreme vladavine Šćepana Malog. Vladika Petar i njegov budući sekretar Frančesko Dolči naišli su u Rusiji na neočekivano loš prijem. Knez Grigorij Potemkin ga je čak dao proterati iz Sanktpeterburga u jesen 1785. godine. U istoriografiji je usvojeno mišljenje da se jedan od mogućih razloga za proterivanje vladike Petra nalazio u njegovim vezama sa ruskim generalom Simeonom Zorićem, koji je rodom bio Srbin, ali i protivnik kneza Potemkina. Nije isključena ni mogućnost da se u Sanktpeterburgu doznalo za ranije tužbe pojedinih crnogorskih glavara na Rusiju u austrijskoj prestonici. Međutim, jedan od ključnih razloga je ležao u neostvarenoj nameri ruskih državnih vlasti da promenu na cetinjskom vladičanskom tronu iskoriste za uspostavljanje crkvene nadležnosti Ruskog sinoda nad Crnom Gorom, što je bilo onemogućeno Petrovim odlaskom u Sremske Karlovce. Iznenađen takvim namerama zvanične Rusije, koje su se kosile sa pomesnim crkvenim poretkom, vladika Petar je krajem 1785. godine u svom protestnom obraćanju ruskim vlastima izričito naglasio da Ruski sinod nema nikakvu nadležnost izvan same Rusije, dodavši da neposredna crkvena nadležnost nad njegovim narodom ne pripada čak ni četvorici istočnih patrijaraha, pošto njegov narod od davnina ima sopstvenu jerarhiju, kojoj i on sam pripada. Ova vladičina odbrana srpske pomesne hirotonije u Sremskim Karlovcima predstavljala je svedočanstvo o njegovoj visoko razvijenoj kanonskoj svesti, a ujedno je predstavljala i svedočanstvo o kanonskoj neutemeljenosti tadašnjih pretenzija Ruskog sinoda na Crnu Goru.

Dok je 1785. godine bio u poseti Rusiji, Crnu Goru je napao skadarski vezir Mahmud-paša Bušatlija, koji je tvrdio da mu je Staniša (Skender-beg) Crnojević predak. Bušatlija je prodro do Cetinja gde je spalio Cetinjski manastir. Kada se Petar I vratio, odazvao se pozivu Austrije i Rusije da Crnogorci učestvuju u ratu protiv Osmanlija. Da ne bi bila preduhitrena, Porta je sama 13. avgusta 1787. objavila rat Rusiji, u koji je, kao ruski saveznik, posle šest meseci, trebalo da uđe i Austrija. Između nje i Rusije bilo je, pored sveg uveravanja o prijateljstvu, isuviše mnogo nepoverenja i surevnjivosti. To se videlo po njihovom radu i tu, na srpskoj granici, a još jasnije po njihovom radu u Crnoj Gori. Kada je Rusija, pozivajući narod na borbu, uputila u Crnu Goru majora Savu Mirkovića, našlo se u Beču odmah da je to povreda savezničkog sporazuma i stoga su austrijska dva kapetana, Filip Vukasović i Ludvig Pernet, upućena isto tako da pokrenu Crnogorce u ime Josifa II, bila spremna da Mirkovića ili smaknu ili zatvore; ali, kolebali su se, jer su se bojali da tim ne razdraže Crnogorce. A i Mirković, zaista, u Crnoj Gori radio je protiv Austrije, prikazujući je kao protivnicu pravoslavlja. Austrija i Rusija su 1791. i 1792. godine okončale rat sa Osmanlijskim carstvom, pa je usamljena Crna Gora bila suočena sa starim neprijateljem ‒ Mahmut-pašom Bušatlijom. Uz to što je imao brojnu i organizovanu vojsku, Mahmut-paša je novcem i pretnjama širio neslogu, kako među plemenima u Brdima, tako i u delu Stare Crne Gore. U kritičnim momentima, uoči osmanlijskog napada, Petar je okupio Crnogorce i Brđane nakon čega je na crnogorsko-brdskom zboru izglasana, napisana i potpisana Stega crnogorska i brdska. U vreme vladavine vladike Petra, 1796. godine izvojevane su dve velike pobede u Bitci kod Martinića i Bitci na Krusima. U ovoj drugoj bitci, 3. oktobra 1796. godine 30.000 osmanlijskih vojnika pod vođstvom Mahmud-paše Bušatlije i sedam francuskih oficira je pobeđeno od strane 6.000 Crnogoraca i Brđana. Sam Mahmud-paša Bušatlija je poginuo u boju, a glava mu je, kao simbol pobede, za osvetu odsečena i donesena u Cetinjski manastir. Crnoj Gori i Brdima su se pridružili Bjelopavlići i Piperi.

Pod mitropolitom Petrom Crna Gora dobila je prvi pisani zakon 1798. koji je proširila Skupština glavara na Cetinju 1803. godine. Njime ustanovljeni prvi organi centralne vlasti i državno-pravnog i pravosudnog aparata mlade crnogorske države, koji poznajemo pod objedinjujućim imenom „Praviteljstvo suda crnogorskog i brdskog“. Petar I Petrović Njegoš se početkom 1807. godine, odmah po izbijanju Rusko-turskog rata, preko arhimandrita Simeona Ivkovića, obratio glavnokomandujućem Dunavske armije, generalu Miheljsonu, s planom – predlogom o obnovi slavenosrpskog carstva, da bi ga ovaj uputio caru Aleksandru. Po tom planu Crnoj Gori bi se prisajedinili Podgorica, Spuž, Žabljak, Boka kotorska, Hercegovina, Dubrovnik i Dalmacija, pa bi od te celokupne teritorije bilo obrazovano pomenuto carstvo. Titulu srpskog cara uzeo bi ruski imperator, a postojao bi i „prezident“ koji bi morao biti rođeni Rus. Njegov pomoćnik bio bi cetinjski mitropolit s titulom ruskog kneza. Prestonica carstva bio bi Dubrovnik. Pored cetinjskog mitropolita, država bi imala još tri episkopa: dalmatinskog, kotorskog i hercegovačkog; u Zadru, Trebinju i Kotoru bile bi otvorene bogoslovije. Prema ovom planu trebalo je prisajediniti Crnoj Gori Podgoricu, Spuž i Žabljak, Bosnu, Hercegovinu, Dubrovnik i Dalmaciju. Od tih oblasti planirano je da se obrazuje carevina. U toj carevini predviđena je mitropolija slavenosrpske carevine, na čijem bi čelu bio mitropolit Petar I. Predviđalo se još i mesto za tri episkopa, i to u Zadru za Dalmaciju, u Trebinju za Hercegovinu i u Kotoru za mitropolitovog namesnika. Međutim, ova sugestija mitropolita Petra I nije naišla na odobrenje u Petrogradu. Mir u Tulzitu 1807. između Napoleona Bonaparte i ruskog cara Aleksandra i doveo je Francuze u Boku. Tim je osujećen plan mitropolita Petra I o stvaranju jedne države, u kojoj bi bila i Crkva povećana. Kada su Francuzi zavladali Dalmacijom, njihov upravnik Danilo ponudio je vladici Petru I Dalmaciju na duhovnu upravu s titulom „patrijarha svega srpskog naroda ili celog Ilirika“, za šta bi dobijao platu od 20.000 franaka pod uslovom da prestane sarađivati sa Rusijom i primi francuski protektorat. Bojeći se da vremenom ne potpadne pod vlast rimskog pape, vladika je odbio ovu ponudu. Od ovog vremena Francuzi pospešuju i forsiraju osamostaljivanje Srpske crkve u Dalmaciji i Boki. Time uskraćuju pravo jurisdikcije Cetinjskoj mitropoliji u Primorju. Zbog toga se ova mitropolija ubuduće širi u pravcu Brda i Hercegovine, koje su Crnu Goru smatrale kao predvodnicu za oslobođenje. Dok je pogled i uticaj vladike Petra I dopirao do Boke, Primorja, Hercegovine i Brda, Njegoš se sve više usmeravao ka Šumadiji u kojoj je tražio oslonac za oslobođenje i ujedinjenje.

Prilikom jednog od pokušaja hercegovačkog oslobađanja Nikšića od Turaka, Čolak Anta je pozvao vladiku Petra da sa Crnogorcima i Brđanima pomogne Hercegovcima da oslobode Nikšić. Čolak se ponudio da sa Srbijancima prvi ide u juriš. Predlog su rado primili Bjelopavlići i Pješivci, što je prinudilo vladiku Petra da i on pristane. Pri udaru na grad je vladika sa Crnogorcima ostao pasivan, čime je Bjelopavliće izložio velikoj pogibiji i ovom izdajom omogućio Turcima veliku pobedu. Poginuo je barjaktar Bjelopavlića, Zrno Stankov Bošković. Zbog ove izdaje vladike Petra umalo nije došlo do pokolja između Bjelopavlića i Crnogoraca. Tada je čuveni bjelopavlićki junak Đorđije Vujadinović, ostroški iguman, gađao vladiku iz puške nazivajući ga izdajicom i „dobošarom“. Armije Napoleona Bonaparte 1806. godine pokušavale su da učvrste svoju vlast u Crnoj Gori, napredujući iz Bokokotorskog zaliva. Vojska vladike Petra I, ojačana ruskim odredima i sa ruskom flotom pod vođstvom admirala Senjavina, isterala je francuske snage čak i iz Dubrovnika. Ruski car, Aleksandar I pokušao je ubediti vladiku Petra da preda Boku Austrijskom carstvu, ali vladika nije hteo da pristane na taj zahtev, već je naredio da se crnogorske snage učvrste u Herceg Novom. Aleksandar I je promenio svoj stav i pomogao je Crnogorcima da ostvare dominaciju u oblastima Korčule i Brača. Dalja napredovanja prekinuta su dolaskom velike francuske flote, a ruska flota se morala povući da brani Jonska ostrva. Po ugovoru u Tilzitu iz 1807. godine završeni su sukobi između Francuskog i Ruskog carstva, a Boka kotorska je predata Francuskoj. U ratu od 1807. do 1812. osmanlijske snage ojačane francuskim odredima napale su Brda i Crnu Goru, ali ih nisu uspele zauzeti. Vladika Petar je održavao stalne veze sa Karađorđem za vreme Prvog srpskog ustanka i sa njim je sklopio savez za oslobođenje potčinjenih Srba, te je sa tim ciljem vodio znatne borbe sa Turcima. Uz rusku i britansku pomoć, Crna Gora je 1813. godine ponovo preotela Boku kotorsku iz ruku francuskih vlasti. Bečki kongres koji počeo sa radom naredne godine vratio je Boku u posed Austrijskog carstva, a Crnoj Gori nije priznata nezavisnost. Nakon ovog razočarenja Crnu Goru su zadesila teška vremena.

Hiljade Crnogoraca je umrlo od gladi, a stotine emigriralo u Kneževinu Srbiju i Rusiju. Petar I je za naslednika pripremao Đorđija Savova Petrovića, ali je zbog Đorđijeve zainteresovanosti za vojsku i oficirski poziv za naslednika na mitropolitskom tronu proglasio Radeta Tomova Petrovića, budućeg Petra II Petrovića Njegoša, 20. januara 1827. godine. Umro je na Cetinju u oktobru 1830. godine. Njegov testament je prvi put izložen javnosti februara 2013. godine u Narodnoj biblioteci Srbije. Srpska pravoslavna crkva ga proslavlja 31. oktobra kada i Svetog Apostola i Jevanđelisti Luku. Petar I Petrović Njegoš je ostavio za sobom preko 250 arhijerejskih poslanica. Veći broj njih je prvi objavio Dušan Vuksan (Poslanice mitropolita Crnogorskog Petra I, Cetinje 1935.) Sveti Vladika je napisao i jednu nedovršenu Kratku istoriju Crne Gore, pisao je i pesme (izdao ih je Trifun Đukić, izd. „Narodne knjige“, Cetinje, 1961. godine). Najpoznatija među njima je pesma na pohvalu pokojnom Karađorđu Petroviću.

 

 

IZVORI I LITERATURA

Vuković, Sava (1996). Srpski jerarsi od 9. do 20. veka. Beograd: Evro.

Vuksan, Dušan D. (1951). Petar I Petrović Njegoš i njegovo doba. Cetinje: Narodna knjiga.

Durković-Jakšić, Ljubomir (1991). Mitropolija crnogorska nikada nije bila autokefalna. Beograd-Cetinje: Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve, Mitropolija crnogorsko-primorska.

Ivanović, Filip (2006). Problematika autokefalije Mitropolije crnogorsko-primorske. Podgorica-Cetinje: Unireks, Svetigora.

Stefanović-Karadžić, Vuk (1969). „Crna Gora i Crnogorci: Prilog poznavanju evropske Turske i srpskog naroda”. Etnografski spisi: O Crnoj Gori. Beograd: Prosveta. Str. 265‒354.

Todorović, Vesna; Marojević, Nikola, ur. (2015). Sveti Petar Cetinjski: Između molitve i kletve: Sabrana djela. Cetinje: Svetigora.

 

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja