STVARANJE JUGOSLAVIJE 1918. GODINE – PROPAST SRPSKOG IDENTITETA I DRŽAVNOSTI?

21/03/2017

STVARANJE JUGOSLAVIJE 1918. GODINE – PROPAST SRPSKOG IDENTITETA I DRŽAVNOSTI?

Autor: Msr Ognjen Karanović, istoričar

Jugoslovenstvo nije poniklo ni iz kakvih pozitivnih osnova, nego iz jednog apsolutnog nesporazuma; produkt je jednog naročitog poremećaja svih zdravih načela za život, jedna romantika koja je postavljena nasuprot realne politike i jedna fatamorgana koja je odvela u katastrofu državu Srbiju, jedino realnu u tom nezdravom snu o nemogućem i neprirodnom“, reči su velikog Jovana Dučića izgovorene pre 75 godina u jeku realizacije eventualnih rezultata „spajanja nespojivog“ iz 1918. godine, oličenih u bezumnom pogromu i genocidu nad srpskim narodom u toku Drugog svetskog rata, a koji je počinjen rukom tzv. „jugoslovenskih sunarodnika“ srpskog etnosa i to na prostorima današnje Hrvatske, Bosne, Dalmacije, Slavonije, Srema, Hercegovine, Bačke, BJR Makedonije… Ukoliko uzmemo u obzir pomenute zločine pred kojima su i sami nacistički i fašistički okupatori zanemeli, neminovno moramo da se zapitamo kako je bilo uopšte moguće da do istih i dođe. Jugoslavija, doduše pod imenom Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca, nastala je Prvodecembarskim aktom 1918. godine na ruševinama, u Velikom ratu, zbrisanog drevnog Habzburškog carstva, ali i na prostorima jedine dve autohtone i autentične južnoslovenske, a lovorikama grandiozne pobede, ovaploćene srpske države: Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore. Kraljevina Srbija nosila je plamen nacionalnog i nadnacionalnog „rizorđementa“ i ujedinjenja, u prvom redu srpskog, ali i drugih južnoslovenskih naroda i etničkih zajednica, gotovo svih, tada i danas, postojećih konfesionalnih provenijencija na prostorima nove države. Svojevrsnu potvrdu pomenutim činjenicima pružaju i zvanične odluke o prisajedinjenju tih zajednica Srbiji, usvojenim novembra 1918. godine od strane nekoliko narodnih predstavništava srpskih i južnoslovenskih istorijskih pokrajina i oblasti iz Austrougarske, ali i Kraljevine Crne Gore. Slobodno izraženom voljom, navedenim odlukama, pridružili su se i predstavnici južnoslovenskih naroda iz slovenačkih pokrajina, Trojedne Kraljevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije (bez Srema), kao i Bosne i Hercegovine, čime je nova država, buduća Jugoslavija, zapravo i nastala. Međutim, da li je entuzijazam pojedinih srpskih i južnoslovenskih intelektualaca i političara, iskazan u idealima o potrebi postojanja jedinstvene države Južnih Slovena, pa i jugoslovenske nacije, predstavljao dovoljnu meru zakonomernosti prema kojima su i inače, nacije i države nastajale u istoriji svetskih civilizacija? Možda se u pomenutoj dilemi krije i odgovor na pitanje zbog čega je navedeni „ideal jugoslovenstva“ tako surovo i tragično urušen u godinama Drugog svetskog rata i Ratova za jugoslovensko nasleđe na kraju krvavog XX stoleća. Još važnije, postavljamo i nedovoljno istraženo pitanje da li je ta, a za njom i svaka naredna Jugoslavija, nastala i na ruševinama srpske državnosti, o čemu je veliki Dučić izneo svoj gorepomenuti potresni sud.
Nakon što su srpske i savezničke snage Antante izvršile proboj Solunskog fronta i nezadrživo oslobodile Srbiju i Crnu Goru, a zatim stupile i na tlo Austrougarske, pri tom iz rata izbacivši sve nemačke saveznike u korpusu Centralnih sila, Austrougarsku je krajem oktobra 1918. godine zahvatilo potpuno rasulo. Čehoslovački nacionalno-revolucionarni pokret je 28. oktobra proglasio stvaranje Čehoslovačke republike i njeno izdvajanje iz Habzburške monarhije. Narednog dana, Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba u Zagrebu je proglasilo odvajanje jugoslovenskih zemalja u Monarhiji i osamostaljenje istih u Državu Slovenaca, Hrvata i Srba. Poljska je svoju samostalnu Republiku formirala još 5. septembra, a nakon što je i Mađarsko narodno veće 2. novembra najavilo svoju nacionalnu nezavisnost od Austrije, postalo je jasno da je nestalo osovine na kojoj je Dvojna monarhija počivala, pa je, konačno i sama Austrija 12. novembra oglasila osnivanje Deutschösterreich, odnosno Republike Nemačkoaustrije. Država Slovenaca, Hrvata i Srba nije bila u stanju da brani svoje teritorije, čije granice nisu ni bile određene. Pomenute teritorije bile su izložene neviđenom pritisku okolnih zemalja, u prvom redu Italije, koja je nastojala da posedne oblasti obećane joj Londonskim ugovorom iz 1915. godine, zbog kojih je, uostalom i krenula u rat. „Zeleni kadar“ i peta kolona unosili su nemir u Bosni i Hrvatskoj, pa su na poziv Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba srpske trupe prešle Savu i uputile se do krajnjih sevorozapadnih pozicija i tačaka jugoslovenskih zemalja. U istom periodu, tačnije 25. novembra, Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slavena u Banatu, Bačkoj i Baranji usvojila je odluke o prisajedinjenju, uslovno rečeno, Vojvodine Kraljevini Srbiji, a samo dan ranije na Velikom narodnom zboru u Rumi, narodni izaslanici usvojili su rezoluciju o prisajedinjenju Srema Srbiji i stvaranju jedinstvene države Srba, Hrvata i Slovenaca sa monarhijskim oblikom vladavine i dinastojim Karađorđević na čelu iste. Dan kasnije, Velika narodna skupština srpskog naroda Crne Gore i Boke donela je odluku o detronizaciji kralja Nikole I Petrovića Njegoša i dinastije Petrović-Njegoš sa crnogorskog prestola, a čuvenom Rezolucijom Podgoričke skupštine usvojena je odluka o prisajedinjenju Crne Gore Srbiji, a potom i o stupanju u zajedničku državu sa Srbima, Hrvatima i Slovencima iz nekadašnje Austrougarske.
Uputstva, odnosno Naputak delegacije Narodnog vijeća iz Zagreba koja je krajem novembra 1918. godine stigla u Beograd, predstavljala su određenu vrstu uslova za ujedinjenje, a prema istim, konačnu organizaciju buduće države trebalo je da utvrdi sveopšta Narodna skupština Srba, Hrvata i Slovenaca, i to kvalifikovanom, odnosno dvotrećinskom većinom glasova u njoj. Ustavotvorna skupština bi imala zadatak da usvoji ustav, odredi oblik vladavine i unutrašnje državno uređenje. Usled italijanske vojne ekspanzije u Sloveniji i Dalmaciji, delagacija Narodnog vijeća SHS nije se pridržavala pomenutih uputstava, pa je uskoro prihvatila monarhistički oblik vladavine i dinastiju Karađorđević, kao vladarsku porodicu u novoj državi. U odgovoru na adresu delegacije Države Slovenaca, Hrvata i Srba, regent Aleksandar Karađorđević je 1. decembra 1918. godine proglasio ujedinjenje Kraljevine Srbije sa zemljama nezavisne Države Slovenaca, Hrvata i Srba u jedinstveno Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca. Opšte uzbuđenje zavladalo je širom novouspostavljenog Kraljevstva Južnih Slovena i mnogima se učinilo da je višedecenijski san utemeljen u delatnostima Ilirskog pokreta, radu jezičkih reformatora Vuka Karadžića i Ljudevita Gaja i sledbenika delatnosti pomenutih u redovima srpsko-hrvatske inteligencije u narednim decenijama, simpatijama velikog broja pripadnika srpske inteligencije u Srbiji i Dvojnoj monarhiji, kao i dela slovenačke i hrvatske inteligencije u drugoj polovini XIX i na početku XX veka, odjednom postao java i da je kucnuo čas otelotvorenja jedinstva „troplemene“ braće, a da je večno Istočno pitanje, jednom za svagda okončano. Međutim, jedino će vreme i suze srpske budućnosti, krvavim mastilom ispisati stranice potonje istorije te velike zablude o slozi i kraju balkanske povesti i to na nepreglednim leševima mladosti rasute na bezbrojnim poljima i gorjima negdašnje nam države. Sapienti sat!
U geopolitičkom pogledu, teritorija Jugoslavije nije se nalazila u okvirima jedne države još od povlačenja Romejskog carstva sa ovih prostora, nekih hiljadu godina pre Prvog svetskog rata, a sa druge strane, sedište politički objedinjenog prostora, tzv. Zapadnog Balkana u okvirima te jedne države, nikada se nije ni nalazilo u takvim granicama sve do ujedinjenja južnoslovenskih naroda 1918. godine. U istorijsko-političkom smislu, do stvaranja Jugoslavije, Srbija je bila jedina autentična i autohtona, na realnim i perspektivnim osnovama, utemeljena država Južnih Slovena sa izraženim državnotvornim i suverenističkim tendencijama. Uz još jednu srpsku zemlju, Crnu Goru, osim Srbije, drugih južnoslovenskih država sa sličnim ili identičnim karakteristikama nije ni bilo. Svoju slobodu, kao i narodni suverenitet, hrvatske zemlje nisu upoznale još od srednjeg veka i čuvene pacta conventa iz 1102. godine, dok je tzv. Trojedinica, zapravo bila samo jedna od pokrajina Habzburške monarhije, u prvom redu Ugarske, doduše sa određenim stepenom unutrašnje autonomije. Kada su u pitanju slovenačke zemlje, ne možemo govoriti ni o minimalnom stepenu državnosti i narodnog suvereniteta, kao što smo te primere pronašli u slučaju hrvatskih zemalja. Dakle, jedini narod i zemlje Južnih Slovena, koji su svoj državni i narodni suverenitet uložili u temelje nove otadžbine, bile su srpske države i srpski etnos u celini. U duhovno-kulturološkom aspektu posmatranja populacionih elemenata nove državne zajednice, razlikujemo tri velika, civilizacijska kulturna nasleđa. Srpski nacionalni identitet upravo se i razvijao na osnovama sinkretizma istorijskih nasleđa romejsko-srpske i srpsko-slovenske, istočno-pravoslavne, ali u svim segmentima determinisanja – evropske civilizacije, zatim kulturološke prosvetiteljsko-romantičarske i političke građansko-revolucionarne baštine zapadnoevropskih društava i uticaja ruske duhovno-verske, političko-protekcione i književno-lingvističke misije na severnim i središnjim delovima Jugoistoka Evropa. U svom razvoju, hrvatski i donekle slovenački nacionalni identitet, nije upoznao pomenute determinante u genezi i afirmaciji istih. Zapravo, razvijao se na suprotnom, germansko i romansko-rimokatoličkom istorijskom nasleđu srednjoevropskih društava, feudalno-staleškim i građansko-staleškim baštinama kulturnih i političkih zajednica u kojima je egzistirao, bez istinskog preobražaja u građansko-revolucionarnim okvirima afirmacije nacija, već u feudalno-evolutivnim procesima geneze istih, a sa neporecivo presudnom ulogom prozelitističkih krugova Rimokatoličke crkve. Treći element kulturnog nasleđa nove države obuhvatao je postignuća „muhamedanske civilizacije“ na ovim prostorima, koja je od okupacije, potom i aneksije Bosne i Hercegovine i naročito posle Balkanskih ratova, egzistirala u svojevrsnoj mimikriji, iščekivanju trenutka uspostavljanja apsolutne muslimanske većine u udelu populacije novostvorene države, što bi prema tim shvatanjima omogućilo formiranje potpuno drugačijeg modela odnosa u jugoslovenskom društvu.
Jednu državu, osim njene teritorije, granica, političke vlasti i društvenog poretka, pre svih čini narod koji u istoj živi. Najednom, u novoj državi, Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, našli su se građani različitih nacionalnih, etničkih i verskih provenijencija, potpuno suprotnih kulturoloških i kulturnih platformi i obrazaca prema kojima su do tada živeli, u osnovi apsolutno suprotstavljenih mentalnih sklopova sopstvenih kolektiviteta, u glavnim i magistralnim tokovima istorijskog razvoja istinski različitih povesnica geneze i evolucije nacionalnih i drugih identitetskih karakteristika, a svojevrsnu „osovinu“ novostvorene državne konstrukcije, makar u demografsko-kvantitativnom i versko-nacionalnom pogledu, činila su dva naroda: srpski i hrvatski, uz treći konstitutivni, slovenački subjekt. U neposredno završenom ratu, pomenuti narodi nalazili su se na suprotstavljenim, neprijateljskim stranama, a u istoriji međusobnih relacija, navedeni subjekti imali su veoma malo „sinkretičkih tačaka“, što je uslovilo odsustvo minimalnih i nužnih zajedničkih osnova koji opredeljuju stanovništvo na jednom prostoru ili u jednoj državi da prihvate shvatanje ili realnost o uzajamnoj pripadnosti. Jednostavno, brojne istorijske okolnosti i razvoj kolektiviteta pomenutih zajednica, onemogućili su formiranje svesti o postojanju zajedničke „sudbine“ i identičnih duhovnih i materijalnih interesa. Vekovi međukonfesionalnih antagonizama, uticaja tuđinskiih političkih, privrednih i kulturoloških elemenata na biološki, fizički i duhovni identitet navedenih kolektiviteta doveli su do formiranja strahovitog „jaza“ i „nesporazuma“ između pomenutih konstitutivnih „troplemenskih elemenata“ u populaciji nove države. U svim segmentima svoje strukturalne konstrukcije, novonastala država predstavljala je zbir velikih protivurečnosti.
Te protivurečnosti ispoljile su se u punom kapacitetu, praktično svega nekoliko dana posle Prvodecembarskog akta 1918. godine u velikoj pobuni nedemobilisanih vojnika hrvatske nacionalnosti u Zagrebu, kada je poginulo 15 građana i nekoliko 6 policajaca zagrebačke policije koja je ugušila pomenutu bunu. Bila je to prva u nizu sličnih pobuna hrvatskih političkih elita i njihovih sledbenika koje su, gotovo u kontinuitetu, izbijale sve do proleća naredne godine. Brojna frankovačko-pravaška emigracija, ali i pojedini elementi „projugoslovenski“ opredeljenih hrvatskih političkih i intelektualnih elita, kovali su niz zavera usmerenih prema fizičkoj likvidaciji predstavnika državnih vlasti, pa čak i regenta Aleksandra i Nikole Pašića. Ne zaboravimo da je zbog navedenih aktivnosti u martu 1919. godine uhapšen i vođa Hrvatske pučke seljačke stranke Stjepan Radić, svakako pristalica određenog modela jugoslovenske ideje i njene materijalizacije u specifični oblik zajedničke države. Istorijski i politički problemi u odnosima višenacionalnih zajednica nove države doveli su do okolnosti u kojima je sve do Šestojanuarske diktature na prostorima Kraljevine postojalo nekoliko nelegalnih, ali primenjivanih sistema pravnih normativa, dakle različitih modela državne uprave, koji su unifikovani tek pod ličnim režimom i ličnim zalaganjem kralja Aleksandra I Karađorđevića. Na sličnim, po opstanak države, katastrofalnim principima egzistirali su i sistemi policentričnosti i raznolikosti monetarno-valutne i finansijske politike, obrazovanja, kulture, itd. Jednostavno, ad hoc stvorena država nije imala vremena za unutrašnju konsolidaciju, čak i da su svi do sada pomenuti izazovi u procesima i stanjima njenog razvoja bili slabijeg intenziteta. Nekoliko populacionih zajednica sa već oformljenim zasebnim nacionalnim i kulturološkim karakteristikama nisu „imali ništa zajedničko“ u novoj državi, osim književnog jezika Srba i Hrvata (čija geneza je takođe imala veoma kontroverzan tok). Da bi se otklonili pomenuti problemi u funkcionisanju države bilo je potrebno vreme, ali i nepodeljena volja najvažnijih činilaca južnoslovenske inteligencije, kao i njene spoljne i unutrašnje politike.
U stvaranju Jugoslavije značajan uticaj imale su i, na Balkanu uvek prisutne, „velike sile“. Njihova uloga možda bi se najbolje mogla osvetliti putem reči pomalo zaboravljenog istoričara, humanitarca i političkog aktiviste Roberta Vilijema Siton-Votsona, inače zagovornika postojanja Jugoslavije, koji je smatrao da je ova država potrebna kako bi preuzela ulogu segmenta u čuvenom „Cordon sanitaire“ na prostorima Srednje i Jugoistočne Evrope, a u svrhu sprečavanja širenja uticaja boljševizma iz uvek „problematične Rusije“, pa bila ona i Sovjetska Rusija, ali i odbrane od eventualnih revizionističkih pretnji iz poražene Nemačke i njenih tradicionalnih saveznika. Činjenica da je hrvatski nacionalni korpus, upravo bio „najpouzdaniji“ nemački saveznik na Jugoistoku Evrope, nije mnogo smetala Siton-Votsonu, koji je tvrdio da je Jugoslavija potrebna kako bi se uticaj sudbinski nepromenljivog primitivizma srpskog naroda amortizovao preplitanjem istog sa kulturološkim dometima „civilizovanog“ evropskog identitetskog karaktera hrvatskog naroda i njegovog bogatog rimokatoličkog kulturnog nasleđa, pa je stoga egzaltirano pisao da bi „trijumf Srba na Balkanu predstavljao najveću nesreću za evropsku kulturu i civilizaciju“. Zajednica južnoslovenskih naroda, država generisana iz segmenata različitih kulturnih nasleđa i Istoka i Zapada, u zapadnim političkim i kulturološkim krugovima tolerisana je samo u periodima kada je ista predstavljala odstupnu granicu zoni ruskih, kasnije sovjetskih političkih i geostrateških interesa. Na Jugoistoku Evrope, u geopolitičkom pogledu, Jugoslaviji je „dodeljena“ uloga nekadašnje Austrougarske. Ustvari, Jugoslavija je trebalo da zameni tog „gorostasa“ velikog „sanitarnog srednjoevropskog i balkanskog kordona“ naspram uticaja Rusije. Ustrojstvo, upravo takve Jugoslavije, priželjkivao je i Vinston Čerčil, koji je prilikom rada na njenoj obnovi posle 1945. godine sigurno na umu imao i reči izgovorene u njegovoj knjizi „Drugi svetski rat“ o karakteru Austrougarske, zemlje, koju je prema njemu „… sigurno trebalo izmisliti, da kojim slučajem nije postojala…“.
Autentičnost suverenističkog identiteta srpskog nacionalnog kolektiviteta odavno se pozicionirala na stanovištu njenih tumača da će isti biti očuvan i ujedinjen samo u jedinstvenoj nadnacionalnoj zajednici Južnih Slovena. Očekivanje razumevanja za ove pozicije i „srazmere identičnosti“ u sagledavanju interesa drugih naroda u novoj državi, ubrzo su se pokazale kao površne, jer su stanovišta o karakteru jugoslovenskog državnog i nacionalnog identiteta kod drugih južnoslovenskih zajednica bili dijametralno suprotni, pa je „srpska platforma“ ostala potpuno usamljena u odnosu na interese drugih nacija u Jugoslaviji. Ne samo da te druge nacije nisu svoju ulogu u novoj državnoj zajednici posmatrale na pomenuti način, već su u sudbini Jugoslavije videli samo jedan „korak“ u pravcu ostvarivanja uskonacionalnih i nacionalističko-klerikalističkih težnji ka uspostavljanju zasebnih nacionalnih država. Samo petnaestak godina posle formiranja jugoslovenske države, grupa srpskih intelektualaca, predvođenih Slobodanom Jovanovićem, na proputovanju kroz različite predele Jugoslavije, ustanovili su da činom južnoslovenskog ujedinjenja srpsko nacionalno pitanje, ne samo da nije rešeno, već je u svojoj osnovi i zapušteno. Nije poznato da li su im tada na umu bile reči vojvode Živojina Mišića iskazane u izveštaju kralju Aleksandru I Karađorđeviću, napisanom nakon vojvodinog obilaska Zagreba, Karlovca, Varaždina, Suška i drugih mesta u Hrvatskoj, neposredno nakon stvaranja nove države: „Iz svega što sam čuo i video ja sam duboko zažalio što smo se mi na silu Boga obmanjivali nekakvom idejom bratstva i zajednice… Svi oni misle jedno, to je svet za sebe, ma sa kakvim predlogom da se pojaviš, stvar je propala… Ništa se neće moći učiniti. To nisu ljudi na čiju se reč možeš osloniti. Ja sam načisto. Dvoje nam kao neminovno predstoji: potpuno se otcepiti od njih, dati im državu, nezavisnu samoupravnu, pa nek lome glavu kako znaju, a drugo je, upravo prvo, da u zemlji zavedemo vojnu upravu za dvadeset godina i da se zemlja sva baci na privredno ekonomsko podizanje, daleko od svih političkih uticaja. Ako to ne može, onda se otcepiti i dati im njihovu državu.” (Na pitanje Regenta kako odrediti nove granice, Mišić predlaže da to budu običaji, istorija, tradicija, najzad i opredeljenje naroda. Na primedbu Aleksandra da bi to Hrvate gurnulo u naručje Italijanima, Mišić odgovara). “Neka im je sa srećom. Neka se oni Hrvatima usreće. Ja sam duboko uveren da se mi njima nećemo usrećiti… To su ljudi svi odreda prozirni kao čaša: nezajažljivi i u tolikoj meri lažni i dvolični da sumnjam da na kugli zemaljskoj ima većih podlaca, prevaranata i samoživih ljudi… Ne zaboravite Visočanstvo, moje reči. Ako ovako ne postupite, siguran sam da ćete se ljuto kajati.“

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja