Srpski državni okvir i nacionalni prostor

20/03/2019

Autor: dr Aleksandar Raković

 

Istorijski prostor srpskog naroda, uslovljen kretnjima iz matičnih oblasti u najbliže susedstvo, od kraja srednjeg veka pa nadalje, čine Trst na zapadu i Temišvar na istoku, Sentandreja na severu i Hilandar na jugu. U tom četvorouglu se, tokom novovekovne istorije, odvijala međusobna interakcija srpskog naroda, prenošenje ideja i saznanja u politici, prosveti i kulturi. Srpskim zajedništvom, koje je prevazilazilo tuđinske državne okvire, nastajale su u oslobodilačkim pohodima 19. veka srpske države Kneževina/Kraljevina Srbija i Knjaževina/Kraljevina Crna Gora, kao i autonomna teritorija Vojvodstvo Srbija u okviru Habsburške monarhije (1849–1861).

Srpski narod je iznedrio tri svoje narodne dinastije: Karađorđeviće i Obrenoviće u Srbiji i Petroviće Njegoše u Crnoj Gori. Srbija i Crna Gora su do Balkanskih ratova (1912–1913) širile svoje teritorije na jug odnosno na sever ka Staroj Srbiji i 1912. su dobile zajedničku granicu čime je uspostavljen najvažniji uslov za ujedinjenje srpskih zemalja. Posle pobede Kraljevine Srbije u Prvom svetskom ratu, stvorena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavija (1918). Državne granice su iz Šapca pomerene šesto kilometara na zapad – na Alpe, bile su od Triglava do Đevđelije i od Jadranskog mora do Timoka.

Srpski narod je 1918. ujedinjen u jugoslovenskoj državi. Srbi iz Mađarske su se najvećim delom opredelili za preseljenje u Kraljevinu SHS. Malobrojni galipoljski Srbi su takođe preseljeni u jugoslovensku državu. Izvan granica Kraljevine SHS ostali su Srbi u rumunskom delu Banata i mali broj Srba na albanskoj strani Skadarskog jezera. I jedni i drugi su kao etnička celina bili oslonjeni na matičnu državu. Srbi u Trstu su do tada već nestali kao zajednica.

Srbi u Kraljevini Jugoslaviji nisu imali administrativno-teritorijalnu celinu. Naime, srpska elita je smatrala da je 1918. srpsko pitanje rešeno ujedinjenjem u jugoslovensku državu i da „troimenom narodu“ Srba, Hrvata i Slovenaca nisu potrebne međusobne granice. No, hrvatske aspiracije za svojom administrativnom jedinicom, federalizacijom ili secesijom već su početkom dvadesetih godina 20. veka doveli zvanični Beograd do razmatranja kako bi bilo moguće amputirati Hrvatsku iz jugoslovenske države. Ali to je bilo nemoguće učiniti zbog „leopardove kože“ etničkih prostora Srba i Hrvata i nemogućnosti da se zemaljskom sponom povežu srpske i slovenačke etničke teritorije koje bi činile Jugoslaviju bez Hrvatske.

Stvaranjen Banovine Hrvatske kao autonomne teritorijalne jedinice (1939), započeta je federalizacija Kraljevine Jugoslavije. Pritom, Dravska banovina je 1929. već oivičila slovenačke teritorije u Kraljevini Jugoslaviji. Kao odgovor na stvaranje Banovine Hrvatske, u krugu bliskom jugoslovenskom premijeru Dragiši Cvetkoviću sastavljen je Nacrt uredbe o organizaciji Srpske zemlje (1940) kojom Vrbaska banovina, Drinska banovina, Dunavska banovina, Moravska banovina, Zetska banovina i Vardarska banovina obrazuju autonomnu teritorijalnu jedinicu pod nazivom Srpska zemlja. Međutim, nacifašistička agresija na Kraljevinu Jugoslaviju prekinula je ove planove i Srpska zemlja nije ustanovljena.

Nasuprot tome, nacistički i fašistički okupator kreirali su 1941, zajedno sa domaćim izdajnicima, Nezavisnu Državu Hrvatsku, „Nezavisnu Državu Crnu Goru“ i Veliku Albaniju u kojima je, na prostoru koji je trebalo da obuhvati Srpska zemlja, ili sprovođen genocid nad Srbima ili je obavljan identitetski inženjering. Mađarska je anektirala Bačku i Baranju. Sve to se odvijalo s ciljem da Srba više ne bude od Jadranskog mora do Dunava, Drine i Ibra. Sudbina srpskog naroda u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj bila je posebno tragična jer je od ustaške ruke stradalo nekoliko stotina hiljada Srba, Jevreja i Roma. Istovremeno su se ideološki i vojno sukobila dva pokreta srpskog naroda – Jugoslovenska vojska u otadžbini (četnici-monarhisti) i Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije (partizani-komunisti).

Srpsko pitanje u socijalističkoj Jugoslaviji je odlukama komunističkih vlasti rešeno na razoran način. Jedinstvena srpska nacija je 1945. podeljena na tri nacije (Srbe, Crnogorce bez ikakve osnove da budu nacija, Makedonce sa osnovom da budu nacija), pet republika (Srbiju, Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru, Hrvatsku, Makedoniju), a Srbija je rascepkana na tri dela (užu Srbiju, autonomnu pokrajinu Vojvodinu i autonomnu oblast Kosovo i Metohiju, koja je šezdesetih pretvorena u autonomnu pokrajinu Kosovo). Baranja je 1945. izuzeta iz Vojvodine i predata Hrvatskoj, čime je Srbija izgubila izlaz na reku Dravu. Sutorina je 1947. izuzeta iz Bosne i Hercegovine i predata Crnoj Gori, čime je srpska Hercegovina izgubila izlaz na Jadransko more između Igala i Prevlake u Boki kotorskoj. Pored toga, muslimanska nacija je 1974. konačno formalno izdvojena iz srpske, iako je Muslimanima i ranije bilo omogućeno da se tako izjašnjavaju.

S podrškom Saveza komunista Jugoslavije, Makedonska pravoslavna crkva je 1959. izdvojena kao autonomna u okviru Srpske pravoslavne crkve. Potpredsednik SFR Jugoslavije Aleksandar Ranković, jugoslovenski centralista, smenjen je 1966. s tog mesta i isključen iz partije. Otvorena je pandorina kutija jačanja nacionalizama koji su doveli do konfederalizacije Jugoslavije i davanja većih prava i ovlašćenja autonomnim pokrajinama u odnosu na Srbiju (1974). Posebno aktivan je bio hrvatski nacionalizam oličen u Masovnom pokretu koji je predvodilo rukovodstvo Saveza komunista Hrvatske (1970–1971). Zanos hrvatskog naroda preuzela je potom Crkva u Hrvata.

Srpsko pitanje je počelo da se oblikuje u afirmativnom vidu 1986. s dolaskom Slobodana Miloševića na čelo Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Milošević je 1987. podržao zahteve srpskog naroda na Kosovu i Metohiji da se zaštite od albanske birokratije. U procesu poznatom kao Antibirokratska revolucija, zbog odsustva podrške srpskom pitanju na Kosovu i Metohiji, prvo je 6. oktobra 1988. pala autonomaška vlast u Vojvodini koja je bila za što labavije veze sa Beogradom. Masovna podrška kosovsko-metohijskim Srbima u Beogradu, Vojvodini i Crnoj Gori i izričit odnos srpskog partijskog rukovodstva prema tom pitanju, doveli su pada dominantno albanskog separatističkog aparata na Kosovu i Metohiji i usvajanja ustavnih amandmana na Ustav SR Srbije iz 1974. čime je republika 28. marta 1989. povratila uticaj nad pokrajinama.

Antibirokratska revolucija u Crnoj Gori (1988–1989) vratila je u tu socijalističku republiku srpsku ideju u glavni tok. Naime, 11. januara 1989. pali su s vlasti crnogorski rukovodioci koji nisu Srbiju gledali bratskim očima i koji su ignorisali stradanje srpskog stanovništva na Kosovu i Metohiji. U Predsedništvu SFR Jugoslavije tako su četiri srpska glasa („uža Srbija“, Vojvodina, Kosovo i Metohija, Crna Gora) uspostavila balans s drugima (Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Makedonija) kako se ne bi donosile odluke na štetu srpskog naroda. Skupština SR Srbije usvojila je 28. septembra 1990. novi Ustav Republike Srbije kojim je potvrđena celovitost i nadležnost republike nad pokrajinama.

Na prvim višestranačkim izborima u Hrvatskoj u aprilu i maju 1990. pobedu je odnela Hrvatska demokratska zajednica a Sabor SR Hrvatske izabrao je Franju Tuđmana za predsednika republike. Srpske interese zastupala je Srpska demokratska stranka. Srpski narod u Hrvatskoj je na narodnom saboru u Srbu 25. jula 1990. formirao Srpsko nacionalno vijeće i zakazao referendum o srpskoj autonomiji za 19. avgust 1990. na kojem je 99,97% izašlih Srba u Hrvatskoj (567.127 glasača) i 99,98% Srba iz Hrvatske koji su svoje pravo iskoristili van te republike (189.422 glasača) glasalo za srpsku autonomiju u Hrvatskoj. Srbi nisu prihvatili da budu nacionalna manjina i 30. septembra 1990. su proglasili srpsku autonomiju. U Kninu je 21. decembra 1990. proglašena Srpska autonomna oblast Krajina koju su činili srpski prostori severne Dalmacije, Like, Korduna i Banije. Zatim je 26. februara 1991. proglašena Srpska autonomna oblast Slavonija, Baranja i Zapadni Srem.

Hrvatska vlast je 19. maja 1991. održala referendum o secesiji Hrvatske od Jugoslavije na kojem je dobila većinu od 94,17% izašlih građana. Srpska autonomna oblast Krajina je 12. maja 1991. glasala da ostaje u Jugoslaviji, a Srpska autonomna oblast Slavonija, Baranja i Zapadni Srem je 23. juna 1991. takođe glasala da ostaje u Jugoslaviji. Hrvatska je 25. juna 1991. proglasila secesiju od Jugoslavije. Tokom ratnih dejstava 1991. srpske snage i Jugoslovenska narodna armija porazile su hrvatske policijske i paravojne snage. Ustavotvorna skupština srpskog naroda je 19. decembra 1991. usvojila Ustav Republike Srpske Krajine koju su činile Srpska autonomna oblast Krajina i Srpska autonomna oblast Slavonija, Baranja i Zapadni Srem. Republici Srpskoj Krajini se 5. januara 1992. priključila Srpska autonomna oblast Zapadna Slavonija.

Krajem 1991. uz međunarodno posredovanje obavljeni su mirovni pregovori još uvek postojeće vlade SFR Jugoslavije i vlade Republike Hrvatske koji su doveli do usvajanja Rezolucije 743 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija (21. februar 1992). Time je prostor Republike Srpske Krajine stavljen pod vojnu zaštitu Ujedinjenih nacija (UNPROFOR), a Jugoslovenska narodna armija se povukla iz Republike Srpske Krajine.

Međutim, upravo to je dalo zamah Hrvatima da krizu prebace u Bosnu i Hercegovinu. U toj republici je stvorena hrvatsko-muslimanska koalicija protiv srpskog naroda. Kao odgovor – pored Republike Srpske Krajine na prostoru nekadašnje SR Hrvatske – 9. januara 1992. stvorena je Republika srpskog naroda Bosne i Hercegovine (ubrzo preimenovana u Republiku Srpsku) koja se opredelila za ostanak u Jugoslaviji. Ratni sukobi su se 26. marta 1992. proširili na Bosnu i Hercegovinu upadom hrvatskih oružanih formacija iz Republike Hrvatske u srpsko selo Sijekovac kod Bosanskog Broda.

Pored Republike Srpske Krajine i Republike Srpske, i građani Crne Gore su 1. marta 1992. glasali da Crna Gora ostane deo Jugoslavije. Na referendum – čije je pitanje glasilo: „Da li ste za to da Crna Gora, kao suverena Republika, nastavi da živi u zajedničkoj državi – Jugoslaviji, potpuno ravnopravno sa drugim republikama koje to budu željele?“ – izašlo je 66,04% upisanih birača, a za ostanak u Jugoslaviji glasalo je čak 95,94% izašlih.

Ali, secesionističke republike Slovenija, Hrvatska i Bosna i Hercegovina su, s podrškom zapadnoevropskih i evroatlantskih struktura, u maju 1992. primljene u Ujedinjene nacije. Priznavanje nekadašnjih jugoslovenskih republika u postojećim granicama iz socijalističkog perioda primoralo je Republiku Srbiju i Republiku Crnu Goru da 27. aprila 1992. formiraju Saveznu Republiku Jugoslaviju čime je status Republike Srpske Krajine i Republike Srpske trebalo da bude rešavan u granicama Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Dezintegracija SFR Jugoslavije je 1992. okončana.

Republika Srpska Krajina je u to vreme zauzimala trećinu nekadašnje SR Hrvatske, a Republika Srpska dve trećine nekadašnje SR Bosne i Hercegovine. Međutim, građanski rat u tim republikama (1991–1995) i ekonomske sankcije međunarodne zajednice, uvedene 30. maja 1992, iscrpele su SR Jugoslaviju i srpski narod.

Mirovne snage Ujedinjenih nacija nisu uspele da zaštite Republiku Srpsku Krajinu od oružanih snaga Republike Hrvatske. Naime, hrvatske snage su 21. juna 1992. zauzele Miljevački plato kod Drniša, a u operaciji „Maslenica“ (22–27. januar 1993) zauzeti su Masleničko ždrelo i aerodrom Zemunik. U narednoj akciji hrvatske snage su 9. septembra 1993. zauzele Medački džep i branu Peruća. Operacija „Bljesak“ (1–3. maj 1995) zbrisala je srpsku Zapadnu Slavoniju, a u operaciji „Oluja“ (4–9. avgust 1995) nestali su srpski prostori severne Dalmacije, Like, Korduna, Banije i dela Bosanske Krajine. Republika Srpska Krajina je prestala da postoji, proterano je između 250.000 i 300.000 Srba, a ove srpske zemlje su opustele. Akcije hrvatske vojske pomagale su Sjedinjene Američke Države i NATO.

Već 28. februara 1994. iznad Banjaluke je došlo do prvog američkog vazdušnog udara na avijaciju Republike Srpske. NATO je od tada pa do kraja rata bio vazdušna podrška hrvatskim i muslimanskim snagama u Bosni i Hercegovini. Dejtonskim mirovnim sporazumom – potpisanim konačno u Parizu 14. decembra 1995 – završen je Građanski rat u Jugoslaviji (1991–1995), a priznata je Republika Srpska kao državni entitet u okviru Bosne i Hercegovine na 49% njene teritorije. Pritom je Republika Srpska bila primorana da prepusti Federaciji Bosne i Hercegovine zapadne delove Bosanske Krajine (koji su do kraja 1995. stradali u hrvatsko-muslimanskoj akciji etničkog čišćenja) i delove Srpskog Sarajeva koje su Srbi napustili u martu 1996. Zatim je 5. marta 1999. odlukom Arbitražnog tribunala za spor oko međuentitetske granice u oblasti Brčko formiran Distrikt Brčko čime je geografski most između Semberije i Bosanske Krajine 2000. oduzet Republici Srpskoj koja nikada nije priznala ovu odluku.

Rat na Kosovu i Metohiji koji je pokrenula albanska teroristička organizacija „Oslobodilačka vojska Kosova“, s podrškom Zapada, počeo je 1998. a rat je ušao u drugu fazu time što je NATO 24. marta 1999. započeo bombardovanje SR Jugoslavije. Vojska Jugoslavije i srpska policija su do nogu potuke „Oslobodilačku vojsku Kosova“ i isterale je u Albaniju. Međutim, zemlje Zapada su nakon razornog bombardovanja okupirale južnu srpsku pokrajinu, a srpski narod je masovno proterivan. Uprkos Rezoluciji 1244 Ujedinjenih nacija, u kojoj je Kosovo i Metohija vezano za državnost srpske države, na Kosovu i Metohiji se srpska državnost od tada sve više narušava.

Istovremeno, od 1997. crnogorske vlasti su sve više prihvatile izdanak ideologije hrvatskog pravaštva za matricu „crnogorskog domovinskog identiteta“. Takav konvertitski zanos crnogorske elite teško da je zabeležen ikad i igde u istoriji, makar u kratkom vremenskom roku. Za samo nekoliko godina napuštena je srpska ideja. Pristalice vladajućeg režima i nacionalne manjine su 21. maja 2006. na referendumu o secesiji Crne Gore nadglasali većinu pravoslavnog naroda. Time je zajednička država Srbije i Crne Gore prestala da postoji nakon 88 godina. Režim Crne Gore je presekao i sve veze sa Crnom Gorom Petrovića koja je bila nacionalna država srpskog naroda. Potom je i skupština albanskih separatista na Kosovu i Metohiji 17. februara 2008. jednostrano proglasila secesiju od Republike Srbije.

Širenje srpskog državnog okvira prošlo je od početka Srpske revolucije (1804) do Balkanskih ratova (1912–1913) trnovit ali uspešan put. Iz nekadašnjeg Beogradskog pašaluka i Stare Crne Gore oslobođen je prostor sve do Stare Srbije i Južne Srbije. Kraljevina Crna Gora izašla je 1878. na Jadransko more, a Kraljevini Srbiji je 1913. priznato proširenje koje je sezalo nadomak Egejskog mora. Najširi srpski državni okvir u savremenoj epohi obuhvatao je prostor od Triglava do Đevđelije i Jadranskog mora do Timoka, kada je posle Prvog svetskog rata državnost Kraljevine Srbije prerasla u državnost Kraljevine SHS/Jugoslavije. U Kraljevini Jugoslaviji je 1940. bilo predloga da se srpski državni okvir osigura teritorijalno-administrativnom celinom pod nazivom Srpska zemlja, od Bosanske Krajine do Đevđelije, kao delom jugoslovenske kraljevine.

Nasuprot tome, u Drugom svetskom ratu usledilo je pravo sakaćenje srpskog državnog i nacionalnog okvira, koje je nastavljeno u socijalističkoj Jugoslaviji podelom Srbije na pokrajine, a srpskog naroda na republike i nacije. Tek krajem osamdesetih srpsko pitanje je ponovo otvoreno, a u procesu raspada socijalističke Jugoslavije, srpski državni okvir je od 1991. do 1995. obuhvatao Srbiju, Crnu Goru, Republiku Srpsku Krajinu i Republiku Srpsku, u celini od Korduna i Slavonije do Kosova i Metohije. Padom Republike Srpske Krajine i zapadnog dela Republike Srpske (1995), srpski državni okvir je sužen na prostor Srbije, Crne Gore i Republike Srpske, od Bosanske Krajine do Kosova i Metohije. Secesijom Crne Gore 2006. taj okvir je sužen na Republiku Srbiju i Republiku Srpsku, a narušen je od 1999. i 2008. na Kosovu i Metohiji.

Uprkos ovom drastičnom sužavanju srpskog državnog okvira, s Triglava na Bosansku Krajinu i s Đevđelije na Prohor Pčinjski, nacionalna ideja našeg naroda nije poražena. Stanje stvoreno 1991/1992. i 2006. treba tumačiti kao neredovno i privremeno. Republika Srbija i Republika Srpska imaju potencijal da srpski državni okvir povrate u realne razmere, pomognu srpskom narodu Crne Gore da vrati srpsku državnost ili makar uspostavi srpsko-crnogorsku državnost. Dakle, Republika Srbija, Republika Srpska i Crna Gora treba da stvore federativnu celinu, a ta mogućnost treba da bude otvorena i za Republiku Makedoniju.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja