Srbija pre Nemanjića

30/05/2019

Autor: Doc. dr Boris Stojkovski

U maniru dobre metodologije istorijske nauke kada se razmatra jedno ovakvo pitanje, na početku treba istaći koji su to ključni istorijski izvori na osnovu kojih se može saznati nešto više o srpskim zemljama u ranom srednjem veku, dakle pre dinastije Nemanjića. Najznačajniji je vizantijski car i pisac iz H veka Konstantin VII Porfirogenit (vladao 913959), koji je iza sebe ostavio niz značajnih istorijskih dela, među kojima se izdvaja O upravljanju državom (De administrando imperio, didaktičko delo, posvećeno njegovom sinu Romanu u kome car-pisac opisuje sve narode koji su se nalazili u okruženju tadašnje Vizantijske imperije. Zbog toga, u ovom spisu car-pisac opisuje i Srbe, kao i Hrvate, područja koja su naselili i njihovo poreklo. Prvi rukopis ovog značajnog istorijskog izvora potiče iz XI veka, a postoji nekoliko sačuvanih manuskripata.

Za poreklo Srba i njihovu prapostojbinu važna je i Pseudo-Fredegarova hronika, franački izvor koji pomaže da se preciznije ubikuje prapostojbina iz koje su se Srbi doselili na Balkansko poluostrvo. Nepoznati izvor Anastasija bibliotekara, papskog sekretara iz IX stoleća, poznat u nauci pod nazivom Conversio Serborum et Croatorum, takođe je jedan verovatan i vrlo značajan izvor koji govori o najstarijoj istoriji srpskog naroda i nastajanju njegove države. Sumnjivi pop Dukljanin sa svojim Letopisom, delom poznatim i kao Barski rodoslov, ne prestaje da potiče interesovanje kod naučnika i u zemlji i u inostranstvu. Postoje čak i mišljenja da je celo delo falsifikat; njime su se bavili poslednjih stoleća i mnogi naučnici na južnoslovenskom prostoru.

Kraljevstvo Slovena, delo Mavra Orbina izašlo u Pezaru 1601. godine, nije samo prvorazredan izvor za pozni srednji vek, niti je samo prvo delo u kome je kompilovana kosovska legenda, već je i spis u kome ima dosta podataka i za rano srednjovekovno razdoblje.

Pored Konstantina Porfirogenita i drugi vizantijski izvori daju pregršt značajnih podataka iz pera uglednih romejskih pisaca. Među njima, naročito značajan zbog podataka o Duklji i Samuilovom carstvu jeste Jovan Skilica, a pohode cara Aleksija Komnina na Rašku opisuje najučenija, ili jedna od najučenijih žena vizantijskog sveta Ana Komnina. Ova renesansno obrazovana žena, koja je živela četiri stoleća pre renesanse, opisuje vizantijsko-srpske sukobe i iznosivažne podatke za Rašku. Srbija, odnosno Raška, u koaliciji sa Ugarskom, u periodu od 1127. godine pa nadalje bila je najozbiljniji takmac Vizantiji.Vrhunac u ovome smislu usledio je u velikoj bici na Tari 1150. godine, kada su Vizantinci izvojevali odlučnu pobedu. O svemu tome, pa i o mnogo čemu još,piše lični sekretar i pratilac vasilevsa Romeja Manojla Komnina Jovan Kinam, koji ostavlja, uz svog nastavljača Nikitu Honijata, dragocene podatke o početku nemanjićke epohe i direktnim prethodnicima Stefana Nemanje na tronu srpskih velikih župana. Ugarske hronike, papski spisi, venecijanski dokumenti i drugi latinski izvori takođe su korpus izvora koji se uzima u obzir kada se raspravlja o srpskim zemljama i Srbiji pre dinastije Nemanjića. Međutim, ukupno uzev, fond izvora kojim raspolažu istraživači izuzetno je mali i skroman.

Kritička istoriografija se od svog nastanka bavi i ovom tematikom, u naučnim krugovima obrađeni su različiti aspekti razvoja ranih srpskih srednjovekovnih država, a prednemanjićki period je izučavan i naučnici se i dalje bave njime. Međutim, kako je rečeno, korpus istorijskih izvora je relativno mali, a i sam period istorije podložan je različitim pogrešnim interpretacijama. Stoga treba nanovo dati sažet prikaz prošlosti Srba u epohi pre Nemanjića.

Rečeni Konstantin Porfirogenit na sledeći način opisuje Srbiju ali i sve druge srpske zemlje, posebno one u primorju, dajući kratak osvrt na njihove vladare. Zbog značaja njegovog dela, ali i zbog činjenice da je ono često podložno manipulacijama, donosi se ovde u celosti :

Treba znati da su Srbi potomci nekrštenih Srba, koji se još zovu i Beli, koji žive sa one strane Turske (Mađarske) na mestu koje se kod njih naziva Bojki (Bojka), gde im je susedna Franačka, kao i velika Hrvatska, ona nekrštena, koja se još zove i Bela. Tamo su, dakle, ovi Srbi živeli od početka. 

U pokrštenoj Srbiji su naseljeni gradovi Destinik (Dostinika), Černavusk, Međurečje, Dresneik, Lesnik, Salines, i u oblasti Bosne Kotor i Desnik.

Oni koji sada tamo žive u Zahumlju, Srbi su iz vremena onog arhonta koji je tražio zaštitu od cara Iraklija. Oni su nazvani Zahumljani po planini koja se zove Hum i zaista u jeziku Slovena Zahumljani znači oni iza brda, jer se na ovom području nalazi veliko brdo sa dva grada na njegovom vrhu, Bona i Hum, a iza tog brda teče reka nazvana Bona, što znači Dobra.

Pleme prokonzula i patricija Mihajla, sina Višetinog, arhonta Zahumljana potiče od nekrštenih koji su stanovali na reci Visli i koji su se zvali Litciki, oni su se naselili na reci zvanoj Zahluma.

U zemlji Zahumljana naseljeni gradovi su Ston, Mokriskik, Josli (Ošlje), Galumainik, Dobroskik(Dabar).

Zemlja Travunjana i Konavljana je jedna. Stanovnici su potomci nekrštenih Srba, iz vremena onog arhonta (kneza) koji se odselio iz nekrštene Srbije i zatražio zaštitu cara Iraklija, sve do vremena Vlastimira, srpskog arhonta. Taj knez Vlastimir udao je svoju kćerku za Krajinu, sina Beloja, župana Travunije. U želji da ga učini plemenitijim, svoga zeta, dao mu je titulu arhonta i učinio ga samostalnim. Od njega se rodio Hvalimir, a od njega Čučimir. Arhonti Travunije su uvek bili pod vlašću arhonta Srbije. Travunija na jeziku Slovena znači utvrđeno mesto, i to zato što u zemlji ima mnogo utvrđenja.

Ovoj zemlji Travuniji podređena je druga zemlja nazvana Konavlje. Konavlje na jeziku Slovena znači teretna kola, zbog toga što je zemlja ravna pa oni sve svoje poslove obavljaju upotrebljavajući kola.

Na području Travunije i Konavlja nalaze se naseljena mesta Travunija (Trebinje), Ormos (Vrm na Trebišnjici), Risan, Lukavec, Zatleblje (Zetliv).

Duklja je dobila svoje ime od grada u toj zemlji koji je osnovao car Dioklecijan, ali je sada to opusteli grad, premda se i sada naziva Dokleja(Duklja).

U zemlji Duklji nalaze se veliki naseljeni gradovi i to Gradac, Novigrad, Lontodokla.

Nazvani su Pagani zato što nisu prihvatili krštenje u vreme kad su svi Srbi primili krštenje. Naziv pagani na jeziku Slovena znači nekršteni ali na jeziku Romeja njihova zemlja se zove Arenta (Neretva) pa se i oni nazivaju Arentani (Neretvljani) sa strane istih Romeja.

U Paganiji su naseljeni gradovi Mokro, Verulja(Vrulja), Ostrok i Slavinec (Gradac). Uz to oni poseduju i ova ostrva: veliko ostrvo Korčula, na kom postoji i grad, drugo veliko ostrvo Mljet, koje spominje sveti Luka u Delima Apostolskim, pod imenom Melita, na kome je zmija ugrizla Svetog Pavla za prst, a koju je on bacio u vatru, drugo veliko ostrvo Hvar, drugo veliko ostrvo Brač. Tu postoje i druga ostrva koji nisu pod vlašću istih Pagana: ostrvo Hoara (?Sušac?), ostrvo Vis, ostrvo Lastovo.

Knez Višeslav (živeo i vladao oko 780. godine)izvesno je prvi srpski knez poznat po imenu. Daleko je,međutim, poznatiji vladar iz narednog stoleća, knez Mutimir, u čije vreme postoje izvori o tome da su Srbi imali indirektno dodire i sa ćirilometodijevskom misijom. Naime, iz pisma pape Jovana VIII Montemero ducis vidi se da rečeni papa poziva kneza Mutimira da svoj narod vrati u crkvenom pogledu Rimu i panonsko-moravskoj arhiepiskopiji na čijem se čelu nalazio Sveti Metodije. Iako je hristijanizacija Srba dovršena i iako je bez sumnje otac srpskog identiteta Sveti Sava, ovaj je detalj jedan zanimljiv kuriozitet ranog srednjeg veka i srpske istorije.

Posve interesantan pečat kneza Strojimira, bratakneza Mutimira, sa natpisom Bože pomozi Strojimiru na grčkom jeziku i s vizantijskim dvostrukim krstom,značajan je artefakt koji svedoči o širenju hrišćanstva ali i postojanju nekakve administracije u ranom srednjem veku u Srbiji. Pokrštavanje SrbaPorfirogenit smešta u doba cara Iraklija (610641), ali ono tada, kako on piše, nije pustilo korena, te je u vreme njegovog dede cara Vasilija Makedonca (867886) izvršeno pokrštavanje Srba i Hrvata, a ranije i Bugara. O toj hristijanizaciji svedoči i rečeni pečat kneza Strojimira, ali i kasnija imena srpskih vladaraPetar, Zaharija itd.

Srpsko-bugarski odnosi u IX veku, pa sve do doba cara Simeona (893927), obeležavali su razvoj Balkanskog poluostrva. Neretljansko gusarenje na Jadranu posebno je značajna epizoda iz istorije srpske primorske kneževine. Više od jednog veka neretljanski su gusari ugrožavali jadranske obale a u pohodu na njih stradao je i jedan mletački dužd.

Vladavina Simeona Bugarskog označila je doba prevlasti Bugarske na Balkanu, pa i nad Srbijom. Knez Časlav Klonimirović došao je na presto verovatno upravo uz pomoć Bugara, i obnova Srbije usledila je posle 927. godine, odnosno nakon Simeonove smrti.

Nakon smrti kneza Časlava usledio je jedan hijatus u izvorima, te se sve do XI veka malo zna šta se dešavalo sa srpskim prostorima. Izvesno je da su ušli u sastav Samuilove države, i tada počinje i uspon Duklje. Njen knez Jovan Vladimir postradao je od Samuilovog naslednika Jovana Vladislava 1016. godine, i postao je tako prvi srpski mučenik. Nekoliko decenija kasnije započeo je pravi uspon ove srpske zemlje jer, kako svedoči Skilica, Stefan Vojislav, arhont Srba, koji je bio pre kratkog vremena pobegao iz Carigrada i zauzeo zemlju Srba, proteravši odande Teofila Erotika digao je ustanak. Bitka je usledila u klancima kod Bara, a Vojislav je sklopio savez sa dubrovačkim strategom Kataklonom. Ustanak Petra (O)Deljana i Alusijana 10411042. godine nanovo je uzdrmao Balkan, ali je ugušen.

Kada se učvrstio Mihailo Vojislavljević u Duklji, započeo je njen najveći uspon. Upravo je ovaj vladar prvi srpski kralj, a nosio je i značajnu vizantijsku titulu protospatar i mogući vizantijski zet. Krunu je dobio iz Rima, od pape Grgura VII 1077. godine. Sačuvan je i njegov ktitorski portret iz Crkve Svetog Mihaila u Stonu. Nasledio ga je Konstantin Bodin, prvi srpski vladar koji je u Prizrenu proglašen za cara, a nosio je zapravo kraljevsku titulu, o čemu postoji svedočanstvo i u vizantijskim izvorima. Nakon njegove smrti usledila je propast Duklje, iako postoje mišljenja da je nastala i samostalna Barska nadbiskupija (?) 1089. godine, čime bi ova srpska zemlja imala i crkvenu samostalnost. Krstaši Prvog krstaškog rata su imali dodire sa srpskim zemljama i Bodin ih je čak ugostio.

Opadanje Duklje dovelo je do jačanja Raške. Raški (veliki) župan Vukan i Vizantija vodili su niz ratova, i car Aleksije Komnin osvajao je nekoliko puta Ras. Sukobi koji su izbijali u Raškoj dovodili su do međusobnih zavađanja, a jedna od posledica bila je i to da je član dinastije po imenu Zavida našao skloništeu Zeti, gde mu se oko 1113. godine rodio sin Stefan Nemanja. (Veliki) župan Uroš I nastavio je borbu protiv Vizantije. NJegova dinastija orodila se sa Arpadovićima, te je Jelena postala supruga kralja Bele Slepog. Kraljica Jelena i njen brat palatin i ban Beloš postali su ključni elementi unutrašnje i spoljne politike u Ugarskoj, a na srpskom tronu sedeo je Uroš II Primislav.

Pored Jelene i njena sestra Marija od Znojma udala se u Srednju Evropu, tačnije Češku, i postala je žena Konrada od Znojma, češkog velikaša. On je ktitor rotunde Svete Katarine u Znojmu, gde je prikazana Marija, i to je prvi sačuvani portret neke Srpkinje. Srpska dinastija u Srednjoj Evropi je tako imala veliki značaj, preko bana Beloša ostvarene su veze čak i sa Rusijom. Bitka na Tari 1150. godine između ugarsko-srpske vojske na čijem se čelu nalazio rečeni Beloš i vizantijskih trupa cara Manojla Komnina u kojoj je ovaj potonji odneo odlučnu pobedu, predstavlja vrhunac ugarsko-vizantijskih sukoba u kojima je značajno mesto imala i Srbija.

Srpske zemlje u osvit novog doba našle su se nasuprot Vizantiji, a u doba dinastije Nemanjića doživeće veliki uspon i postati sila evropskih razmera i ugledna evropska kultura.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja