Rudolf Kjelen: država kao oblik života

11/12/2019

Autor: Milorad Vukašinović, novinar i publicista

 

Rudolf Kjelen (1864 – 1922), švedski naučnik i političar, smatra se rodonačelnikom moderne geopolitike kao discipline koja se bavi istraživanjem odnosa prostornog i političkog. Ovaj u svoje vreme istaknuti profesor istorije i političkih nauka na univerzitetima u Upsali i Geteborgu, u delu Studija o švedskim političkim granicama (1899) prvi je upotrebio pojam geopolitika, koji je od sledeće godine počeo i javno da koristi na predavanjima Uvod u geografiju Švedske u okviru Geteborške visoke škole. Mada po obrazovanju nije bio geograf, njegova dela se u najvećoj meri oslanjaju na istraživanja znametitog nemačkog naučnika Fridriha Racela kojeg je na jednom mestu opisao kao „velikog orača na prostranom i delimično netaknutom tlu geopolitike“.

R. Kjelen je u svojoj kapitalnoj studiji Država kao životni oblik (1916) dotadašnja naučna poimanja „države kao pravnog subjekta“ redefinisao i na osnovu empirijskih istraživanja proširio, sa dotadašnje jurističke, na socijalnu, privrednu, geografsku i demografsku dimenziju. Iako nije osporavao pravničko gledište o teritoriji kao najvažnijem elementu države, smatrao je da takvo strogo stajalište „nauke o državi“ treba modernizovati. Isticao je „da nam je potrebna nauka o državi koja se sintezno uzdiže nad tezom stare nauke o državi i antitezom geografije“. Takvoj drugačijoj nauci o državi svakako doprinose „pojave naroda i zemlje“ koje znatno proširuju dotadašnji predmet njenog istraživanja. Ovakvom logikom Kjelen je došao do zaključka „da su države, kako ih u istoriji susrećemo i u zbilji se među njima kretati moramo, čulno razuma bića – baš kao ljudi“.  Zanimljivo je da je inspiracije za ovakvo stanovište pronalazio u antičkim misliocima: Platonu (teorijsko-filozofski pristup) i Meneniju Agripi (stav o ustima i stomaku), ali i švedskom političaru i pravnom piscu Hansu Jertu i njegovim teorijama o tome da „država živi“ , te da je „funkcija pravne zaštite samo jedan od zadataka države“, baš kao što je „kora drvetu potrebna za zaštitu, iako u njoj život drveta ne cveta i ne donosi plodove“.

Saglasno ovakvom „biologističkom“ poimanju, država kao i svaki živi organizam ima svojstvo prolaznosti (rađanje, rast, razvoj). U vezi s tim ukazivao je „da rađanje države nije problematično, ako je primarno“ tj. ako država nastaje ne ugrožavajući dotadašnji međunarodni poredak, zemlje i narode u okruženju. Problem nastaje onog trenutka kada njen „sekundarni nastanak“ u okviru postojećih državnih entiteta krši međunarodni poredak , na štetu jednog ili više suseda, najčešće uz podršku velikih sila. Kjelen je navodio nastanak albanske države 1913. godine kao primer nove države koja se nije formirala na državotvornoj svesti albanskog naroda, koliko posredstvom interesa stranih sila, u čemu prepoznaje „nešto veštačko, što budućnosti deteta ne donosi ništa dobro“. Bilo bi zanimljivo čuti Kjelenovo mišljenje o tzv. „nezavisnosti Kosova“ koje je posledica agresije NATO na SRJ 1999. godine, i koje ozbiljno ugrožava egzistencijelne interese suseda Albanije: Srbije, Crne Gore, S. Makedonije i Grčke, stalnom pretnjom „objedinjavanja albanskih etničkih teritorija“ (koncept Velike Albanije). Iz ove perspektive veoma je važno Kjelenovo zapažanje da jedna država postiže suverenitet tek međunarodnopravnim priznanjem i prijemom u sistem država (tzv. krštenje države). U svom najznačajnijem radu Kjelen je opisivao i „smrt države“ koja je najčešće posledica zauzimanja njene teritorije ili „opadanja nacionalnog osećaja ispod kritičnog nivoa“. Razume se da je moguća i njena obnova (reinkarnacija država) ali samo pod uslovom da nije nastupila smrt jedne nacije (koja je telesna i večita, za razliku od nacionaliteta kao sinonima za „duševnu“ smrt).

 

 Biopolitika

Kjelen je kao najbolji Racelov sledbenik u potpunosti prihvatio njegovo biologističko shvatanje države iz čega proističe i zaključak da će nauka o državi svoju samostalnost moći da stekne jedino kao izrazito politička nauka. Shodno tome fenomeni prava i pravnog poretka ne mogu da opstanu kao jedina ekskluzivna uloga države, što uslovljava otklon od istorijskih (vremenskih) obuhvata države ka njenim prostornim (geografskim) perspektivama. Sve to podrazumeva i ponovno određivanje osnovnih funkcija države. Tako Kjelen ističe da, pored upravne i ekonomske, u novom društvenom kontekstu država ima i integrativnu i socijalnu funkciju. Integrativna uloga države se manifestuje u njenoj sposobnosti da poveže stanovništvo različitih etniciteta, dok je njena socijalna fukcija u formiranju „jednog društva“ koje čine pripadnici različitih klasa, zanimanja, obrazovnih nivoa. Na ovoj osnovi Kjelen je izgradio čitav kategorijalni aparat koji čini pet podsistema: geopolitika, kratopolitika, demopolitika, ekopolitika i sociopolitika.

Geopolitiku je definisao kao podsistem čiji predmet istraživanja nije  samo prostor kao takav (zemlja) nego i njegova politička organizacija (otuda definicija o oprostorenju politike). Drugi podsistem je označio kao vladavinsku politiku ili kratopolitiku (ustavna i upravna politika), zatim treći podsistem je demopolitika kao nauka o politički organizovanoj ljudskoj masi, četvrti podsistem je zapravo subsistem i nalazi se između geopolitike i demopolitike i u njegovom središtu je život naroda i države (ekopolitika), dok je poslednji, peti podsistem, definisan kao sociopolitika, tj. kao nauka o državi kao društvu u specifičnom smislu (subsistem između demopolitike i kratopolitike). U vezi s navedenim podsistemima vrlo je važno njegovo insistiranje na „zakonu kompaktnosti i skladnosti“ , a od čega u krajnjoj liniji zavisi snaga državnog organizma.

Organizam države i njen biološki karakter se ipak najneposrednije ispoljavaju kroz prostor i narod, pa je u vezi s tim najveću pažnju potrebno posvetiti geopolitici i demopolitici (u mnogim savremenim teorijama se naglašava da je demografski faktor činilac od mnogo većeg značaja u odnosu na prirodne resurse – prim. autora). Ova dva faktora čine tzv. prirodnu stranu države. To je sama suština i središte teorije o državi kao životnom obliku.  Drugi deo „bića“ jedne države je njena kulturna strana (privreda, društvo, vlast) za koje Kjelen tvrdi da se nužno prožimaju s njenom prirodnom stranom.

 

Geopolitika

Rudolf Kjelen je geopolitiku definisao kao nauku o državi kao geografskom organizmu koja se ispoljava u konkretnom prostoru. To je po njemu nauka o državi kao zemlji, teritoriji, oblasti ili najdirektnije o prostranstvu. On je geopolitiku shvatao kao politiku koju sprovode državne institucije u konkretnom geografskom prostoru, i ona jeste, prema njegovom shvatanju, empirijski deo učenja o državi, a ne grana geografske nauke. To ga u određenoj meri razlikuje od Racela koji je „političku geografiju“ smeštao u okvire antropologije. Upravo zato, Kjelen je demografski faktor pozicionirao izvan geopolitike, potencirajući istovremeno neraskidivu vezu između države i teritorije. On je smatrao da je tlo sama suština države, tj. deo državnog organizma sa kojim je vezana mnogim nitima.

Pišući o povezanosti države i njene teritorije, Kjelen je ukazivao na nekoliko bitnih svojstava jedne države. Prvo njeno svojstvo je prostranost za koju je tvrdio da ne zavisi samo od nacionalne volje i organizovanosti vlasti, ističući da je teritorija države zapravo njeno telo.  On je još na početku 20. veka zastupao stav o tome da države po pravilu lakše podnose demografske od teritorijalnih gubitaka, poredeći takvu mogućnost sa operativnim odstranjivanjem dela tela jednog organizma. U svojim stavovima išao je i mnogo dalje tvrdeći „da geografski prostor ima lekovitu snagu“ i da predstavlja „telesni organizam jedne države“.

U promišljanjima o teritorijalnosti zastupao je stav o tome da svi delovi državnog prostora nemaju istu geopolitičku vrednost. Odatle je izvlačio zaključak da gubitak određenih teritorija ne mora nužno da vodi nestanku države, ali i da postoje vitalni prostori čijim gubitkom jedna država prestaje da postoji. To su pre svega glavni gradovi i saobraćajne žile–kucavice za koje je tvrdio da su u organskom odnosu sa državom. Uopšte, borba za prostor je toliko važna da se može posmatrati kao glavna pokretačka snaga istorije. Takođe je ukazivao da je proces teritorijalnog širenja uslovljen „geografskom predispozicijom jedne države“ i na taj način objašnjavao istorijsko zaposedanje ruskih stepa, američke prerije, ali i englesko širenje na morima.

Drugi pojam koji je tangentalno vezan za državnu teritorijalnost jeste pitanje granica. Svoje stavove o granicama objašnjavao je „borbom za prostor“ i „geografskom individualnošću“, zahvaljujući čemu država nastoji da iznutra hamonizuje fizičkogeografski prostor u jednu organsku celinu. Kjelen je kao najbolje označavao prirodne pomorske granice (Japan, Engleska) dajući na taj način prednost „ostrvskim državama“ naspram kontinentalnih država čiji je „politički motiv prvog reda postizanje izlaska na more“. Kao tipičan primer ovakve geopolitičke motivacije navodio je težnje Rusije, Poljske i Srbije.

Švedski geopolitičar je sasvim drugačije posmatrao pitanje idealnih prirodnih kopnenih granica. On je isticao da to svakako nisu reke, nego planinski venci  „koji imaju barijernu ulogu“. Istina, ovakva „barijerna uloga“ planinskih venaca može da bude relativizovana rečnim dolinama, prevojima, dobrom prohodnošću, pa čak i etnopsihološkim karakteristikama nekih naroda spremnih da prevaziđu takve barijere. Ukazivao je da su se zbog nedostataka koje su imale neke prirodne kopnene granice, gradile veštačke granice  – prepreke poput Kineskog zida, rimskog limesa ili Trajanovog bedema. Iz svega navedenog proizilazi njegov zaključak da je najvažnije „kvalitativno svojstvo dobre granice“. To je ona granica koja istovremno predstavlja saobraćajnu prepreku, ali ne i izolatora jedne države od međunarodne trgovine. Konačno, prostor zaokružen granicom mora da zadovolji dva principa: harmoničnost (skladnost) i individualnost (osobenost) što je za posledicu imalo istorijski različite forme državnosti.

Magnetizam kopna

 

Kjelenovi pogledi na političku mapu sveta bili su uslovljeni širim epohalnim procesima, posebno događajima uoči i za vreme Velikog rata. U središtu njegove pažnje bilo je nemačko-englesko sučeljavanje interesa oko Bliskog istoka za koje je isticao da je predstavljalo najjači podsticaj za početak Prvog svetskog rata. Kao ubeđeni germanofil bio je pristalica telurokratskog (kopnenog) pogleda na svet, tvrdeći da „cirkumarinskom tipu država (pomorskom tipu država) ne pripada budućnost“. Razloge ovakvih stavova treba tražiti u tadašnjem intenzivnom razvoju kopnenih saobraćajnih veza, koje su – kako je verovao, ubrzano poništavale prednosti pomorskog saobraćaja.

Naročito je ukazivao na važnost ekonomske samodovoljnosti (autarkije) kao osnovne pretpostavke državne samostalnosti, a najveću prepreku u ostvarivanju ovog koncepta video je u fizičkogeografskoj jednoličnosti jednog državnog prostora koji zbog toga „ne omogućava raznovrsnu proizvodnju i prehranu stanovništva“. Vrlo je zanimljivo da autarkija posmatrana iz ovog ugla (Kjelnovog) nije definisana samo kao posledica odgovarajućih fizičkih karakteristika prostora, nego je njeno ostvarenje itekako povezano s kreativnim potencijalima stanovništva da ekonomski valorizuje obeležja određenog prostora. Na potpuno istovetan način objašnjavao je i prevazilaženje problema slabosti prirodnih granica nekih država.

Švedski političar je stvaranje velikih država posmatrao kao prirodan istorijski proces, ukazujući da velike države iskazuju jednu vrstu „geopolitičkog magnetizma“ u odnosu na okolne manje prostore. Na toj osnovi nastala je Kjelenova koncepcija „velikog srednjoevropskog prostora“, pod vođstvom Nemačke. U razmatranjima „izazova nemačke centralnosti“ (reč je o nastojanju da se artikuliše nemački životni prostor od ujedinjenja 1871) zastupao je dva koncepta ove strategije. Prvi je zasnovan na ideji nemačko-austrougarske osovine, uz pridodatu Poljsku, dok je drugi koncept širenja nemačkog životnog prostora uključivao i područje Levanta. Tako je njegova teorija nastala za vreme Velikog rata (1916) bila u savršenoj koincidenciji sa stavovima F. Naumana o nemačkoj „Mitelevropi“ kao jednom izrazito geopolitičkom pojmu koji po svom sadržaju nadilazi dotadašnje nacionalističke pangermanske ideje o političko-ekonomskom preuređenju srednje Evrope. Kjelen je nastojao da „nemački prodor ka istoku“ opravda i njenim delikatnim položajem u odnosu na brojne susede i njihove koncentrične pritiske, ukazujući na suprotan položaj Engleske „kao ostrvske države koju ne ugrožavaju kopneni susedi“. Takođe je ukazivao da je engleski interes da kontroliše Nemačku „tako što će je držati daleko od ušća Rajne“.

Konačno, položaj jedne države nije doživljavao kao statičku kategoriju, već kao dinamičan pojam, a što je temeljno dokazivao na primeru Švedske. Iz sadašnje perspektive posebno je zanimljivo njegovo gledište o tome da „položaj, razvoj i opšta perspektiva države zavise i od otklona istorijskog klatna“. Tako je, u istorijskom smislu, Švedska varirala između dva suštinski različita identiteta: baltičkog i skandinavskog, iz čega je proistekla i dilema o tome da li je prirodnije središte ove države Stokholm ili Geteborg? R. Kjelen je na sličan način predviđao i „seobu američkog državnog težišta od istoka ka zapadu“, a što je u jednom ranijem ogledu F. Racel opisao kao „pomeranje istorijske strane“.

Zanimljivo gledište u vezi s „pomeranjem istorijske strane“ iznosili su ruski evroazijci (P. Savicki) koji su između dva rata ukazivali na „dvosmislenost nemačke centralnosti“ koja istorijski stalno pulsira između njene jugozapadne bavarsko-austrijske matrice (koja je bliža atlantizmu) i slovensko-germanske Prusije (koja je bliža kontinentalizmu). Ova razlika je naročito došla do izražaja prilikom donošenja strateških odluka Rajha u predvečerje Drugog svetskog rata (1938 – 1941) i kao takva je objektivno doprinela „geopolitičkoj katastrofi“ ideje Velikog kopna (poznato je koliko su napora atlantisti uložili kako bi Hitlerove ratne ciljeve preusmerili ka Sovjetskom Savezu, a što im je konačno uspelo juna 1941).

 

Demopolitika

 

Kao što smo već ukazali, Kjelen je deo nauke o državi kao narodnom organizmu nazvao demopolitikom. Ovaj pojam smatrao je primerenijim u odnosu na dotadašnje korišćene pojmove poput političke antropologije ili etnopolitike. Njegova demopolitika podrazumeva višedimenzionalno prožimanje prostora i naroda koji živi unutar njega. Po svojoj genezi država može da bude mlađa od naroda (posebno pri njenom primarnom stvaranju, o čemu je bilo reči-prim. autora), ali se „narod poistovećuje s državom tek kada se neraskidivo integriše s teritorijom i organizuje društvo“.

Prema Kjelenu, jedinstvo naroda i države ne zasniva se na njenom odnosu prema pojedincu, već je na odnosu prema kolektivitetu. Na taj način do izražaja dolazi njegovo biologističko poimanje koje se prepoznaje u organskoj vezi države ne samo prema trenutnim stanovnicima, nego s narodom u njegovoj prošlosti, sadašnjosti i budućnosti. Dakle, narod se iz ove vizure posmatra kao istorijska kategorija koji poseduje svojstva „kontinuiteta i unutrašnje kohezije“. Zajedničko poreklo, jezik i pripadnosti „duhovnoj zajednici“ isticao je kao osnove nacionalne samosvojnosti. Kjelen je ukazivao da je element pripadanja „duhovnoj zajednici“ u sferi subjektivnog ili psihološkog i da je kao takav posebno došao do izražaja prilikom konstituisanja engleske nacije. U skladu sa svojim svetonazorom o „nacijama kao prirodnim bićima“ isticao je dva načina njihovog rađanja (nastanka). To su proces „asimilacije“ kada vremenom dolazi do mešanja različitih nacija (Amerika, Engleska), i proces aklimatizacije (prilagođavanja) različitih „ljudskih elemenata“ prirodno predisponiranoj oblasti koju je označio kao jednu vrstu „kalupa“. Kao tipičan primer navodio je portugalsku i holandsku naciju koje su nastale u „specifičnim zemljama ušća“.

Svestan promenljivosti nacionalnog osećanja, Kjelen je naglašavao važnost uloge države u upravljanju populacionim procesima, i predlagao kontrolu prirodnog i mehaničkog kretanja stanovništva, isticao značaj brojnosti, potom prostorni razmeštaj i gustinu naseljenosti. U vezi s pitanjem nacije, veoma su zanimljiva njegova gledišta o odnosu nacije i društva. Dok je nacija u osnovi jedan „višegeneracijski kontinuitet svesti o zajedničkoj pripadnosti“, dotle je „društvo samo jedna (poslednja, sadašnja) generacija“, koja je na osnovu sličnih interesa klasno strukturisana. Kjelen je smatrao da analogno prirodnom skladu geografskih, kulturnih, ekonomskih i drugih različitisti, država treba da teži postizanju harmonije raznih interesnih grupa u društvu. Reč je o nastojanju koje je označavao kao „socijalitet“, a što je smatrao pouzdanim indikatorom snage ili slabosti određene države. Takođe je ukazivao da u višenacionalnim i višekonfesionalnim državama ulogu klasa preuzimaju nacionalni i religijski kolektiviteti, koji mogu da podstaknu dezintegrativne procese (navodio je slučajeve Austrougarske, Rusije, Nemačke i Bliskog istoka kao primere iz svog vremena).

Da rezimiramo, uprkos brojnim i suštinskim primedbama na Kjelenovu biologističku teoriju o državi i njegovo stanovište o prirodnoj (fizičkogeografskoj) predodređenosti određenih prostora (država), njegov doprinos konstituisanju geopolitike kao naučne discipline je izuzetno značajan. Zanimljivo je da njegova teorija o „novoj nauci o državi s elementima geografičnosti“ nije izvršila toliki uticaj na pravnike, koliko na istoričare, geografe, politikologe i vojne stručnjake. Sa stanovišta praktične politike ideje o „državi-organizmu“ ubrizgale su neophodnu „infuziju“ u promišljanjima o odnosu prostornog i političkog u nemačkoj nauci. Zanimljivo je da su dela poput Država kao životni oblik, ali i ona posvećena aktuelnim velesilama, zatim političkim problemima Prvog svetskog rata, ili osnovama sistema geopolitike, iako štampana u Švedskoj, nailazila na veoma dobar odjek u nemačkoj javnosti. Kjelena je nemačkoj javnosti svakako preporučivalo neskriveno germanofilstvo, ali i konkretne geopolitičke preporuke u kojima je označavao pravce nemačke ekspanzije (preko Turske do Dardanela, Persijskog zaliva, te preko Egipta, uključujući i Suecki kanal, i Sudana do ekvatora u Africi). Kjelenove teze o dominantnoj i integrativnoj moći germanskog faktora suštinski su se poklopile s „idejom Mitelevrope“ čiji je potencijal, čini se i danas, jedno od najvažnijih pitanja evropske politike.

LITERATURA: Rudolf Kjelen, Država kao životni oblik, Izdanje I. Đ. Đurđevića, Beograd, Sarajevo 1923; Aleksandar Dugin, Osnovi geopolitike, Eko-pres Zrenjanin 2004; Milomir Stepić, Geopolitika: ideje , teorije, koncepcije, Institut za političke studije, Beograd 2016.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja