Putovanja Francuza po Srbiji na prelazu iz 19. u 20. vek

14/07/2020

Autor: dr Aleksandra Kolaković

 

Prilikom dolaska u dve hiljade milja udaljeni Beograd i Srbiju, francuski intelektualci (diplomate, profesori, naučnici i novinari) i pored određenih znanja koja su bila veća nego kod prosečnog građanina Francuske, ipak nisu raspolagali sa dovoljno informacija. Alber Male, profesor istorije diplomatije budućeg srpskog kralja Aleksandra Obrenovića i specijalni izaslanik Francuske, iako istoričar po obrazovanju, po sopstvenom priznanju je pre dolaska u Beograd bio „prilična neznalica što se Srba tiče“ i tek je nakon čitanja dela Sen Renea Tajandijea Srbija: Karađorđe i Miloš shvatio da je srpska istorija „lepa i vrlo uzbudljiva“. Na kraju prve decenije 20. veka pravnik, geograf i etnolog Pol Labe nepoznavanje Srbije u svetu poredio je sa nepoznavanjem Sibira. Francuski intelektualci bili su, dakle, svesni koliko još truda, istraživanja i proučavanja treba uložiti da bi taj deo Evrope postao poznat. Stoga su njihova putovanja po Srbiji na prelazu iz 19. u 20. vek bila bitna za upoznavanje zemlje i naroda o kojima su dugo preovladavale romatničarske predstave pisaca i umetnika. Istovremeno, njihova sećanja na putovanja po Srbiji danas su vredna svedočanstva o prošlosti Srba.

Prvi susret sa Srbima većina Francuza imala je u Parizu dok su oni bili na školovanju u Francuskoj. Ipak, prvi susret sa srpskom sredinom započeo je linijom „Orijent ekspresa“ i kod železničke stanice u Beogradu. Stoga su se prve impresije gradile na osnovu izgleda slučajnih prolaznika i arhitekture grada. Alber Male je isticao skromno i ne uvek ukusno opremljen enterijer kuća i restorana, odeću Beograđanki i Beograđana u kojoj se ogledao i duh tradicije i najnovija moda Pariza, Beča i Pešte. Ipak, Male se nije samo šetao Kalemegdanom, koji je na njega ostavio utisak „čarobnog parka“, već je svoj dvogodišnji boravak u Srbiji iskoristio i za posetu njenoj unutrašnjosti. Prilikom jednog od svojih putovanja Male je odseo u gostionici „Evropa“ u Svilajncu gde je u sobi u sklopu toaletnog pribora ugledao i četkicu za zube kojom se „služi slobodno svaki putnik“. Za gostinonicu „Evropa“ Male piše: „Po zgradi se poznaje ukus, koji građevinar nije umio lijepo izvesti. Skoro po svima varošima u Srbiji ima takvih gostionica sa raznim imenima. S lica su stubići sa završnim korintskim ukrasima; moleraj je živopisan; trapezarija; naše sobe najbolje – baš prema štali i đubrištu“, da bi na kraju zaključio: „Ako kadgod putujete na Istok, izbjegavajte gostionice koje nose ime Evropa“. Male je opisao i izgled Svilajnca, za koje je naglasio da je „takoreći poveće selo kao i ostale srpske varoši osim Beograda i Kragujevca“. Francuski intelektualac je krajem 19. veka posebno naglasio problem nerazvijenosti srpskih gradova u unutrašnjosti, ne samo po broju stanovnika, već i po karakteristikama života u njima.

Strance je privlačilo i to da pored Beograda upoznaju život na selu i prirodu Srbije. Alfons Magru je 1893. godine obišao sela u podnožiju Avale i reonu Kolubare. Sa tih obilazaka stekao je utisak kako je „čist, pravi srpski narod, koji je, i pored železnica, električnog osvetljenja, telegrafa, ostao pastirski i seljački“, i poneo je sa sobom u Francusku „lepu sliku“ i ostavio opis srpskog sela: „Kuće su udaljene jedna od druge, i svaka je okružena voćnjakom. Celina je čista, zelena, nasmejana. Seljaci odeveni – pomalo kao naši zuavi – u široke nadute čakšire“. Na francuskog intelektualaca poseban utisak je ostavila potreba srpskog seljaka da, ukoliko ima talenata, uživa u muzici: „Kao pastiri iz antičkih idila, on može svirati u frulu ili gudeti uz gusle, pevati ili praviti stihove. Priroda je tamo lepa, i nikakva literatura – jer on je veliki neznalica, ne kvari mu utiske koje od nje dobija […] I odista, nema seljaka koji bi od prirode više bio pesnik ili muzičar, nego seljak sa Drine, Kolubare, iz Šumadije. Što on voli to je pre svega kolo, ali naročito pesme uz gusle, nacionalne epopeje ili pesme tako mnogobrojne i tako strasne, sve anonimne, koje su potekle neposredno iz duše narodne“. „Divno je putovati od Svilajnca do Manasije po svježem uranku i čistom jutarnjem vazduhu. Priroda je vrlo primamljiva: s lijeve strane pored puta teče Resava, koja vijuga kroz travu i pjenuši, a po gde gde zahuči poduhvaćena točkom kakve vodenice. Daleko tamo desno u ravnici pogled se sužava i pada na srebrnastu površinu Morave“, opisao je Male svoje uskršnje putovanje ka starom srpskom duhovnom središtu. Prirodne lepote Srbije i „delikatan život“ koji se vodi u njenim planinama uočio je budući pisac Valeri Larbo (Valery Larbaud) pri povratku sa putovanja po Severnoj i Istočnoj Evropi 1898. godine, kada je pored posete Rusiji, Carigradu i Sofiji, prošao kroz Beograd i Srbiju. U svojim kasnijim delima sećao se mirisa ružičnjaka, vrletnih srpskih planina, malih železničkih stanica sa dečacima i devojčicama u „ljupkoj narodnoj nošnji“, koji su išli za šarenim drvenim kolima s punim točkovima kao iz homerskog perioda, kao i novih građevina, belih i crvenih kuća i slike jednog konjanika u plavom i crvenom na ulicama Niša.

Obilazeći pored Beograda Šabac za koga je istakao da ga Srbi nazivaju i „Mali Pariz“, Loznicu, Valjevo, Zaječar, Bor, Niš, Kruševac, Novi Pazar, geograf Pol Labe je bio oduševljen „ljupkim igrama“ izvođenim u narodnoj nošnji uz „lepu muziku“. Uočio je postojanje porodične atmosfere u srpskim domovima i negovanje patriotizma, a posebno je bio oduševljen narodnim običajem pobratimstva, mobe i gostoprimstva. Labe pripada redu onih francuskih intelektualaca koji su u svojim delima jasno isticali da su informacije o Srbiji prisutne u francuskoj i evropskoj javnosti netačne usled delovanja jake austrougarske propagande. Prirodne lepote Srbije, kao što su Đerdap i mesta gde su se spajale vera, tradicija, kultura i prošlost: Ravanica, Studenica i Žiča, pored Labea bile su interesante i drugim francuskim intelektualcima. Ogist Bop se prilikom dolaska u Srbiju 1914. godine i potom povlačenja sa srpskom vojskom posetio Studenicu, koju je već posetio 1891. godine i ostavio u najlepšim uspomenama: „Pred očima mi je uzana staza, koja nas je, moje prijatelje Srbe i mene, odvela kroz šumu u malu dolinu u kojoj se krije manastir sa svojim zidovima, svojim dvorištima, svojom crkvom, remek-delo srpsko-mletačke umetnosti, koja je kroz vekove ostala nedirnuta, pričajući slavu svetog kralja Stevana“. Srpskoj srednjovekovnoj istoriji, oličenoj kroz manastire i umetnost koju su oni baštinili, divila se većina francuskih intelektualaca: Alber Male,  Pol Labea, Šarl Dil, Gabrijel Mije, Emil Oman i Ernest Denija. Mijeov boravak u Srbiji, kada je u toku jednog meseca 1906. godine obišao Manasiju, Ravanicu, Blagoveštenje (kod Stragara), Vraćevšnicu, Vavedenje, Ovčarsko-kablarske manastire (Jovanje, Nikolje, Trojice, Blagoveštenje), Arilje, Belu Crkvu (kod Karana), Čačak, Veluće, Rudenicu, Kruševac, Prokuplje i Kuršumlje, a potom ih i predstavio u visokom francuskom društvu, kod francuskih intelektualaca stvorio je interesovanje za srpsko kulturno nasleđe. Fotografske kampanje, dodatno su strancima ukazale na pomenute spomenike kulture na tlu Balkana i na prirodu koja ih okružuje.

O običajima i proslavama kod Srba podatke su ostavili Alfons Magru i Alber Male na kraju 19. veka i Pol Labe nakon posete Srbiji 1908. godine, odnosno Alfons Mize 1912. godine. Srpski verski praznici, slave, venčanja, proslave Božića, Lazareve subote – Vrbice, Cvetne nedelje i Vaskrsa, kao i običaji kojih ih prate posebno su bili inspirativni za francuske intelektualce. „Dan kad jedna porodica proslavlja svojega patrona, radi sećanja na dan kada je njen predak napustio mnogoboštvo radi pravoslavlja, najpopularniji je, najdrži srcu pravoga Srbina. To se zove Slava“ pisao je Alfon Magru, a potom doneo opis gozbe i običaja vezanih za proslavu: „Kad vreme dopušta, kujna se vrši pod vedrim nebom; velike vatre pale se u dvorištu ili vrtu; peku se na ražnju čitava prasad, sisančad, ili parčad od goveđine, krupna (ćevap), sitna (ćevapčić). Tradicija zahteva da svaki uzme svojom rukom komad koji će pojesti. Ona postaje tiranska kad dođu zdravice. Ona naređuje da se mere na sto, pošto se ispila, izdignuta čaša“.

Male je u svom Dnevniku sa srpskog dvora ostavio svedočanstvo o običajima koji su pratili proslavu svih većih srpskih verskih praznika. Utisak koji je Male stekao jeste da su Srbima bili značajniji običaji vezani za praznike nego sami praznici. Već prilikom prvog obilaska Saborne crkve u Beogradu istakao je: „Ovde se razgovara kao na ulici; istina, nije bilo službe“, da bi na kraju zaključio: „Pored toliko pobožnih slika nema utiska pobožnosti“. Male je prilikom opisa proslave verskih praznika istakao i neodstatak reda i discipline objašnjavajući kako je Srbija „prava zemlja demokratije, zato što se svaki pojedinac smatra ravnim svom susedu i zato što se ne bi razumelo zašto bi taj i taj prošao pre toga i toga“. Iako je smatrao da je Srbija „poluevropska-poluistočnjačka“ zemlja, Male je uočavao promene koje su u srpsko društvo unosili „povratnici iz Pariza i Beča“ i proricao da će one izazavati velike potrese u srpskom društvu. Pola Labea i Alfonsa Mizea posebno su privukli, pored običaja vezanih za velike praznike, slave i svadbeni običaji. Potrebu da prokomentarišu srpske običaje i ukažu na neke elemente u pravoslavnoj veri i običajima imale su i francuske diplomate u svojim izveštajima. Izveštavajući svoje poslanstvo o zatvaranju radnji u Skoplju na dan pravoslavnog Božića 1913. godine, Leon Deko, francuski poslanik u Beogradu, napisao je i nekoliko redova posvećenih prazniku Bogojavljenja i načinu na koji se obeležava među Srbima.

Proslave praznika i običaji su otkrivali karakter i svakodnevni život Srba,  o čemu su, takođe, ostali pisani tragovi francuskih intelektualaca. Dugogodišnji francuski poslanik u Beogradu, Patrimonio, isticao je u Maleovom društvu kako „nema nepoverljivijih ljudi nego što su Srbi, ali su, uopšte uzev, lojalni i dobri“. Patrimonio je verovatno bio pod jakim uticajem žestokih stranačkih borbi na srpskoj političkoj sceni toga doba, pa je imajući u vidu delikatnost Maleove misije u Srbiji izrekao ovakav sud. Profesor francuskog jezika srpskog kralja, Alfons Magru, uočio je: „Prva crta koja iznenađuje kod Srbina, naročito kod seljaka, to je njegova ponositost. Oni vas gledaju pravo u oči, pružaju vam široku ruku, i prodrmaju vašu energičnom usrdnošću“. Male je, takođe, prilikom svojih prvih putovanja centralnom Srbijom stekao sličan utisak da su „Srbi, ljudi ponositi“. Saradnik srpske diplomatije, slavista i novinar Malkazuni je u uvodnim tekstovima prilikom prevoda srpskih narodnih pesama kosovskog ciklusa  naglašavao i ulogu manastira i crkve u srpskoj istoriji i tradiciji, kao i srpski patriotizam i hrabar duh.

Putnici iz Francuske uočili su karakteristike načina života u Srbiji, kao i neke osobine Srba, a takođe i potrebu da podatke kojima su raspolagali ili lična viđenja Beograda i drugih srpskih gradova i sela podele sa svojim čitaocima. Tekstovi francuskih intelektualaca obiljem različitih informacija omogućavali su stvaranje slike o promenama koje su zahvatile mladu balkansku državu, koja je na Zapadu posmatrana i kroz kolonijalnu prizmu predrasuda i zamagljenih predstava. Zahvaljujući tekstovima i informacijama o svakodnevnom životu, izgledu srpskih sela i gradova, manastira i karakternih osobina, razvijala se nova percepcija Srba u očima Francuza. Ovo je bilo posebno bitno, jer se pomenuta promena dešavala u vreme najjače borbe Srba za nacionalne ciljeve i dok je srpska država bila u potrazi za zaštitom velikih sila, gde je uz Rusiju, bila bitna i Francuska.

 

 

 

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja