Političke pouke elibertacije Novog Sada

30/01/2021

Autor: dr Miloš Savin, istoričar

Sigurno ste čuli za epitet Novog Sada koji kaže da je on slobodan i kraljevski grad. Šta to znači i kako je do njega došlo? Odgovor na ovo pitanje zahteva da zavirimo u njegovu prošlost u Habzburškoj monarhiji, ili konkretnije pod caricom Marijom Terezijom, važnom ličnošću zahvaljujući kojoj je, možemo slobodno reći, Novi Sad kroz noviju istoriju bio građanski i kulturni centar kakav je i danas.

Ko je bila Marija Terezija? O njoj su se ispredale različite legende koje su je slikale u jednu živopisnu ličnost, a neke od njih pamte se i kod nas – na primer, verovalo se da je zasadila najstarije drvo u Bijeljini, da njen dvorac u Somboru ima 365 soba kako u toku jedne godine ne bi dva puta spavala u istoj, kao i da je vojne jedinice Srba iz Banata obasipala lalama – što je dovelo do njihovog popularnog nadimka. Ipak, istorija svedoči drugačije, a ove zanimljive anegdote ipak su samo plod mašte i dokolice. Relevantni istorijski podaci pričaju o Mariji Tereziji kao nepristupačnoj i rigidnoj osobi. Marija Terezija poznata je kao vladarka koja je donela niz reformi u Carstvu. Međutim, treba imati u vidu kontekst – ovo se nije desilo zato što je bila nadahnuta prosvetiteljskim idejama, kao što se verovalo. Istoričari ovog perioda upravo svedoče da se sve što je Marija Terezija uradila zapravo može dovesti u vezu s njenom željom da zadrži vlast i očuva teritoriju.

Ova jedina ženska vladarka iz dinastije Habzburga stupila je na presto 1740. godine u svojoj dvadeset trećoj godini. Dočekala ju je vrlo nepovoljna klima. Otac Karlo VI ostavio joj je slabu državu, finansijski na rubu kolapsa, sa slabom i loše organizovanom vojskom, zaostalu za susedima. Kao da to nije dovoljno, državni aparat, na čelu s carevim savetnicima, bio je nesposoban i korumpiran. Kad je došla na presto, mlada i bez iskustva, ali dovoljno pragmatična, carica je angažovala stručne i veoma sposobne saradnike – između ostalih, Haugvica, Kaunica i Van Svitena. Ovo se pokazala kao njena ključna prednost, te je u konačnici upravo zbog svog čeličnog karaktera i rešenosti da očuva vlast, a zahvaljujući oslanjanju na sposobne saradnike, u tome i uspela.

Važno je napomenuti i kakva je bila politička klima po njenom dolasku na vlast. Njen otac Karlo VI bio je jedini muški potomak Habzburgovaca, te je na vreme Pragmatičnom sankcijom iz 1713. godine izdejstvovao da evropske sile priznaju pravo njegove kćeri da nasledi tron. Ipak, nakon što je umro, a na presto došla Marija Terezija, ispostavilo se da iste te sile nisu toliko raspoložene da potpisanu Sankciju poštuju: Pruska, Francuska i Bavarska ustremile su se na delove Habzburškog carstva.

Tokom prve polovine osamnaestog veka, Habzburška monarhija sastojala se od različitih zemalja, gradova i pokrajina: Austrije, u čiji su sastav ulazile i Bohemija, Moravska i Šlezija; italijanskih pokrajina, među kojima su bile i Venecija, Toskana i Milano; Ugarske, u čijem su okviru bili Banat, Erdelj, Slavonija i Hrvatska; zapadnih teritorija, što bi ugrubo bila današnja Belgija; te pokojih nemačkih pokrajina između današnjeg Baten-Virtemberga i Alzasa. Gubitkom Šlezije postalo je sasvim jasno da carstvo vapi za reformama. Novopostavljeni caričin suradnik Fridrih Haugvic dekonstruisao je postojeću državnu administraciju, te izgradio novu i efikasnu. Carica je shvatila i neophodnost reforme vojske, jer se dotadašnja feudalna vojska pokazala neefikasnom. Trebalo je, dakle, stvoriti ozbiljnu, savremenu i plaćenu vojsku, ali je problem bio potpuni bankrot budžeta izazvan dugim ratovanjem.

Ovde negde leži i početak važnosti Marije Terezije za Novi Sad. Naime, plastično rečeno, građani Novog Sada, ili Petrovaradinskog Šanca, kako se tada zvao, ponudili su carici značajnu sumu za otkup svojih prava. U kontekstu siromašne i bledunjave države u dugovima, carici je ovo kratkoročno pomoglo da se „oporavi“. Marija Terezija obratila se za pomoć mađarskim feudalcima, koji su joj obezbedili šezdeset hiljada vojnika u zamenu za prihvatanje zahteva o samosvojnosti Ugarske.

Da bismo shvatili zašto je ovo važno, treba pogledati kako je Novi Sad izgledao pre ovog perioda. Počećemo od samog početka. Arheološki nalazi pokazali su da na teritoriji šireg Novog Sada postoji naselje još od praistorije, s manje ili više kontinuiteta do danas – na užoj teritoriji današnjeg grada postoje čak 52 arheološka nalazišta, a na široj njih preko dve stotine. Prvi istorijski podaci o naseljavanju ovog područja potiču iz XIII veka, iz darovne povelje ugarskog kralja Bele IV, i govore o naseljavanju Petrovaradina. Naime, grad koji je pripadao ugarskom feudalcu Peteru Tereiju, a koji je u različitim izvorima nazivan Petur Warad, Peter Warad i Peturwarod, poklonjen je Cistercitskoj opatiji u Belakutu, koja se nalazila na mestu današnje Petrovaradinske tvrđave. Ovim je grad od njegovog posednika oduzet zbog učešća u ubistvu kraljice, majke Bele IV. Oko ovog samostana niklo je kasnije vojno utvrđenje koje je služilo za odbranu od osmanskih prodora, i to je preteča kasnije Petrovaradinske tvrđave.

U šesnaestom veku, nakon Mohačke bitke 1526. godine  osmanski osvajači pobedili su Ugare, a austrijska dinastija Habzburg preuzela pravo na ugarsku krunu. U periodu od 1541. do 1687. godine,  što je četvrta godina Velikog bečkog rata, značajan deo južnih ugarskih krajeva, a tu i današnji Novi Sad, nalazi se pod osmanskom vlašću. Tokom Velikog bečkog rata austrijska vojska oslobodila je značajne delove Srbije. Međutim, kako je tad Francuska napala Austriju, austrijska vojska povlači se s Balkana, a Srbi, kako bi izbegli osmansku odmazdu, pod vođstvom patrijarha Arsenija Čarnojevića, stižu na obale Save i Dunava 1690. godine i potom dobijaju zvaničan poziv da se presele na austrijsku teritoriju. Rat je trajao još celu deceniju, do mirovnog sporazuma 1699. godine. Tokom ovog perioda, osmanski prodor povremeno je išao sve do Panonske nizije. Godine 1694. Turci su pokušali da zauzmu Petrovaradinsku tvrđavu, u čijoj je odbrani izginulo 15.000 austrijskih vojnika. Bilo je očigledno da hitno treba izgraditi snažniju i gabaritniju tvrđavu u Petrovaradinu, kao i mostobrane i šančeve s bačke strane. Ova godina uzima se za početak sigurnog i kontinuiranog praćenja razvoja Novog Sada, što ga čini mlađim evropskim gradom. Prvi pisani trag o postojanju naselja na teritoriji današnjeg Novog Sada potiče upravo iz te godine – u pitanju je izveštaj austrijskog generala Engelshofena o kraju radova na mostobranu s bačke strane. Mostobran ili brukšanac bio je vojno utvrđenje s više objekata koje je služilo za zaštitu tvrđave u slučaju vojnog napada. Stanovnici ovog naselja, nazvanog Srpsko Selo ili Petrovaradinski Šanac, bilo je uglavnom srpsko i pravoslavno, a činili su ga graničari, te zanatlije i trgovci. Prvi su izvodili radove na tvrđavi, a drugi snabdevali vojsku i pružali zanatske usluge.

Do mirovnog sporazuma 1699. godine Šanac je imao malo stalno nastanjenih stanovnika: 43 zanatsko-trgovačke porodice i 215 vojno-graničarske. Međutim, sezonski je ovde dolazio veći broj ljudi. Ubrzo zatim, 1702. godine, osnovana je Podunavska vojna granica, i u njen bački deo pripali su Bačka Palanka, Vilovo, Kovilj, Titel, te Petrovaradinski Šanac. Šanac je postao sedište oberkapetanije, a 1708. u njega je iz Segedina preseljeno sedište Bačko-segedinske eparhije. U to vreme Šanac je bio vrlo popularno naselje među Srbima iz južne Ugarske. Momenat preseljenja sedišta eparhije veoma je važan za razvoj naselja, jer će vrlo brzo episkopi i sveštenstvo doprineti podizanju hramova, škola, bolnica i drugih javnih ustanova. Oko crkve se počinje okupljati svetovna inteligencija, duhovni život dobija na zamahu, a nacionalna svest kod Srba jača. Povećava se broj stanovnika, naročito kad se celokupno stanovništvo srpskog sela Almaš 1718. godine preselilo u Šanac. Sledeće godine Šanac je dobio pravo da organizuje vašar dva puta godišnje, preuzevši tako primat od Futoga i udarivši temelje daljem ekonomskom jačanju.

Ubrzo je u Petrovaradinski Šanac počelo da se naseljava i nemačko stanovništvo, koje se pre svega bavilo zanatima. Ovo nije bilo za čuđenje, jer je posada Petrovaradinske tvrđave bila isključivo nemačko-katolička. Osim Nemaca, u Šanac dolaze i Mađari, Šokci, „bosanski katolici“, „katolički Sarajlije“, te Hrvati. Naročito je značajan populacioni skok nakon Beogradskog mira 1739. godine između Austrije i Osmanskog carstva, kojim je Beograd predat Turcima, te su mnogi Beograđani, Srbi trgovci i Nemci zanatlije, prešli u Šanac. Kako se tu tada uvećala trgovina, usledilo je masovno doseljavanje trgovaca iz Turske, Grčke, Bugarske, kao i Jevreja, Bosanaca i Cincara. Beograđani su doneli sa sobom odlično razrađene mreže i kontakte za trgovinu s Osmanlijama, te je tako Petrovaradinski Šanac postao centar trgovine s Osmanskim carstvom. Šanac cveta: Evropa traži orijentalne proizvode, Osmanlije traže kvalitetne evropske proizvode, diže se vrednost građevinskog zemljišta u Šancu.

U ovo doba najviše zemlje u Šancu nalazilo se u rukama Srba. Međutim, to ne znači da im je bilo lepo i lagano – naprotiv. Stanovnici Šanca svakodnevno su se susretali s dvojnošću graničarske, odnosno vojne, te komorske, županijske odnosno civilne vlasti. Graničarskim delom naselja komandovao je oberkapetan, koji je na papiru bio podređen komandantu tvrđave u Petrovaradinu, ali je u stvarnosti bio prilično samostalan. U ovo vreme oberkapetan je bio Sekula Vitković, koji je sprovodio lični režim nasiljem, pretnjama i ucenama. Sa Vitkovićem se sukobio vladika Visarion Pavlović. Vladika je bio na čelu Eparhije bačke od 1731. pa sve do smrti 1756. Bio je jedan od najobrazovanijih Srba, otvorio je Latinsko-slovensku školu 1731. godine, a deset godina kasnije prvu bolnicu u Šancu. Vladika je radio na obrazovanju i emancipaciji Srba: učio je srpsku decu trgovini i zanatima, nemačkom jeziku i drugim veštinama i znanjima koja su od njih činila konkurentne građane. Može se reći da je poprilično zaslužan što je od graničara stvorio građansku klasu. Ali, oberkapetanu to nije odgovaralo – više mu se dopadalo da mu lojalni graničari budu neprosvećeni. Ovo je rezultovalo otvorenim konfliktom.

Nije oberkapetan Vitković bio jedini koji je nepodozrivo gledao na reforme vladike Visariona – smetao je i Mađarskom namesničkom veću, koje je tražilo da se vladika osudi za veleizdaju i utamniči, što je Beč odbio. Ali iz Beča dolaze druge loše vesti: formirana je Privilegovana orijentalna kompanija koja je obezbedila monopol nad trgovinom s Osmanskim carstvom, što će uništiti pojedinačnu trgovinu, a time vrlo negativno uticati na mladi novosadski građanski sloj. Da sve bude gore, najavljuje se ukidanje dela Vojne granice u Bačkoj, što bi moglo značiti da bi Srbi potpali pod razne feudalne obaveze. Moguće je da je na ovo uticaja imala neka stimulacija Sekule Vitkovića od strane Privilegovane kompanije.

Građani Šanca nisu časa časili. Već se neko vreme kuvao pokret za elibertaciju Šanca, i njegovi nosioci plašili su se i pogoršanja situacije posle najave razvojačenja, odnosno ukidanja vojnih granica. U isto vreme traje Rat za austrijsko nasleđe – od 1740. do 1748. Rat je za caricu Mariju Tereziju bio krajnje beskoristan, i može se reći da je on i ubrzao napore za oslobođenje Petrovaradinskog Šanca. Uopšte uzev, ovaj prelomni trenutak za razvoj grada Novog Sada nije nekakav izolovani događaj, već posledica više političkih, geopolitičkih, nacionalnih i socioekonomskih odnosa tog doba. I ne samo to, dobijanje statusa slobodnog kraljevskog grada, kao i imena Novi Sad, jeste važan političko-istorijski fenomen koji nam omogućava da sagledamo širu istorijsku sliku, a u njoj više nacionalnih i državnih istorija: srpsku nacionalnu istoriju, istoriju Habzburškog carstva, Ugarske, Osmanskog carstva, pa čak i širi kontekst evropske istorije XVII i XVIII veka. Naravno, ovaj događaj, ili pre proces, najbitniji je za istoriju Srba, jer pokazuje zrelost srpskog naroda u području Petrovaradinskog Šanca da napusti dotadašnji tradicionalni vojnički okvir i stvori moćan trgovačko-zanatlijski sloj koji će u dogovoru sa sugrađanima, pre svega Nemcima, izdejstvovati za sebe lična, ekonomska i nacionalna prava i slobode.

Dakle, kako se desilo oslobođenje Novog Sada? Tokom 1747. godine, Srbi iz Šanca postigli su dogovor sa šanačkim Nemcima. Po tom dogovoru, u magistratu oslobođenog grada trebalo je da imaju jednak broj predstavnika Srbi kao i Nemci, potom jednaka prava u biranju senatora i činovništva, te uživanju vlastite vere. Potom je deputacija građana Petrovaradinskog Šanca, sačinjena od Srba i Nemaca (Racković, Vujić, Bogdanović, Rašković, Hajl i Anderle) otišla u Beč, gde im je odobren bankarski kredit na osnovu hipoteke na imovinu.

Ako se na kratko osvrnemo na reforme Marije Terezije, preciznije, njenog savetnika Haugvica, znaćemo da su one dovele do toga da država direktno ubira poreze. Pre reformi, vlast se o porezima dogovarala s lokalnim predstavnicima svake godine i utvrđivala iznos, što je bilo neadekvatno jer nije obezbeđivalo dovoljan priliv sredstava u državni budžet, a lokalni feudalci lako su ucenjivali državu. Haugvic je predložio da se porez, umesto svake, prikuplja svake desete godine, što se pokazalo kao uspešna mera. Država je, naime, do 1754. godine sakupila 40.000 forinti potrebnih za održavanje i reformisanje vojnih snaga. Kada znamo da su Šančani za otkup slobode grada obezbedili 95.000 forinti, od čega je tridesetak posto potrošeno za lobiranje i podmićivanje korumpirane bečke administracije kako bi se do carice uopšte došlo, jasan je motiv dvora da se Šancu podari sloboda.

Marija Terezija izdala je 1. februara 1748. godine povelju kojom je uvrstila Petrovaradinski Šanac u red slobodnih kraljevskih gradova. Kao takvom, dala mu je novo ime: „Neo-Plantea“ (Neoplanta), mađarski „Uj-Videgh“ (Ujvidek), nemački „Neu-Satz“ (Nojzac), što su Srbi preveli kao Novi Sad, a Grci kao Neofite. Slobodan kraljevski grad dobio je pravo da ima vlastite upravne organe i sud, kao i nezavisnu vlast u vidu gradonačelnika i Magistrata koji čini 12 senatora. Magistrat je vršio upravnu i sudsku vlast, te ubirao prihode, a njegov rad nadzirali su Namesničko veće Ugarske u Požunu i Pridvorna ugarska komora u Beču.

Poveljom iz 1748. godine Novi Sad je dobio pravo i da se služi grbom. U kraljičinom privilegijalnom pismu stoji ovaj opis grba: „Na polju plava štita stoje tri kule srebrne boje, od koju svaku sredom i odgore opasuje nadstrešnica; kule stoje pojedince svaka za sebe, sazidane od neotesana kamena, nadstrešnica gornjeg im dela je zupčasta, kapije su im zatvorene, prozori otvoreni i udešeni za pucanje. U redu stoje jedan pored druge kraj valovita Dunava, koji zeleno polje preseca; srednja je nešto viša i šira, nad njom se leprša Nojev golub. Rubom štita ide ovaj natpis: Pečat slobodne kraljevske varoši Novog Sada.”

Inicijativa stanovništva Novog Sada, odnosno još Petrovaradinskog Šanca, da obezbede svom gradu slobodu i nezavisnost jeste upravo fundament na kom se Novi Sad tokom narednih vekova izdigao kao svetionik srpske kulture i prosvete. Građansko okruženje koje se izborilo da zbaci feudalne stege bilo je pogodno tle na kom će se moći rađati srpske institucije, ali i političke misli u skladu sa savremenim evropskim trenutkom. I zaista, od Povelje 1748. godine, u narednih sto godina Novi Sad je doživeo brz i buran razvoj na ekonomskom, graditeljskom i kulturnom planu. Postao je to grad u kom se otvaraju škole, bolnice, štamparije, manufakture…

Novi Sad je, kao što smo videli, od početka bio grad raznih naroda i više veroispovesti, mada su u svim sferama života u gradu predvodnici bili Srbi. Mnogi savremenici svedočili su o izrazito srpskom duhu Novog Sada. Tako je Emanuil Janković, prijatelj Dositeja Obradovića, nazvao 1790. godine Novi Sad „središtem srpskog naroda“. Tokom Prvog srpskog ustanka austrijski poverenici smatrali su Novi Sad „glavnim urotničkim mestom i centralnom tačkom ilirizma“. Pavel Jozef Šafarik zapisao je 1813. da je Novi Sad „gnezdo srpstva“, a četiri godine kasnije, Vuk Stefanović Karadžić da je to mesto „najveće opštestvo srpsko na svijetu“. U svojim Uspomenama Polit piše sledeće: „Bila je to poluorijentalna varoš. Novi Sad je pre Bune nosio tip srpske varoši. I patrijarhalna je ta varoš: sedelo se na klupama pred kućom, književnici su tu raspravljali svoja pitanja, trgovci i zanatlije sedeli su pred svojim lokalima u orijentalnom odelu, sa plitkim cipelama na nogama i ćibukom u ustima, i razgovarali grčki”.

Sveopšti razvoj Novog Sada prekinula je Revolucija 1848/49. godine. Dvanaestog juna 1849. grad je bombardovan s Petrovaradinske tvrđave; porušen je, spaljen i opljačkan, i pretrpeo je veliki broj civilnih žrtava – što od bombardovanja, što od mađarske vojske. I pored velike materijalne štete koju je pretrpeo, kulturna je bila veća: nestali su portreti i izgorele važne privatne biblioteke. Ipak, u istoriji Novog Sada daleko je važniji momenat od stotinu godina kasnije. Elibertacija Novog Sada ostaje najvažniji trenutak s ogromnim ekonomskim i društvenim značajem, koji je udario temelje razvoju ovog važnog centra srpske kulture, a koji je to i dan danas.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja