Politička previranja i nedoumice oko prisajedinjenja

04/12/2017

POLITIČKA PREVIRANJA I NEDOUMICE OKO PRISAJEDINJENJA

 

Autor: Stevan Babić

 

Šture školske lekcije objasniće vam najbazičnije informacije na hronološkoj liniji sloma Austrougarske: do konačnog poraza „centralnih sila“ došlo je 15. septembra 1918. godine, a u narednim mesecima ispunjene su i viševekovne težnje Srba severno od Save i Dunava da budu deo zajedničke države i matice u svakom smislu.

Međutim, stvari nisu tekle ni tako jednostavno, ni tako glatko, a sam proces prisajedinjenja pratila su i politička previranja različitih srpskih prvaka, niz pregovora za stolom i ispod njega, sujete, različite vizije i pravljenje ustupaka i kompromisa oko državno bitne stvari.

Za početak, mađarska vlada ponudila je vojvođanskim radikalima, kao najjačoj političkoj sili u Vojvodini, da dobiju najširu moguću autonomiju, sa elementima nezavisnosti, u okviru Mađarske. Nešto pre toga, Srbi i Bunjevci su započeli pregovore, a Srpski narodni odbor je 3. novembra, u atmosferi bezvlašća i iščekivanja osniva Narodnu stražu.

Za početak je činilo pedeset dobrovoljaca, sa relativno modernom i demokratičnom zakletvom, a ubrzo se tom telu pridružilo još 1.500 srpskih vojnika, kako bi se sprečila anarhija ili neželjene posledice u kompleksnom trentuku. Upravo su te snage dočekale srpske oslobodioce 8. novembra.

Istovremeno, srpski prvaci su morali braniti pravo na istorijske teritorije, jer mađarski represivni sistem nije prepoznavao Vojvodinu kao celinu: konferencija u Parizu, pokazala je da nije sporna samo južna Bačka i veoma mali deo Banata, od Titela do Kovina, dok su Srem, Baranja i ostatak Bačke i Banata bili pod velikim upitnikom.

Po povlačenju mađarske vojske, dogovoreno je da njena civilna uprava ostane duže, a teritorija koju su tada Srbi u suštini kontrolisali bila je znatno veća od one koja je ušla u buduću državu.

Narodni odbor iz Novog Sada osnivao je, zajedno sa manjinama (Bunjevci, Šokci, Rusini, Slovaci, Hrvati) ogranke širom teritorije Vojvodine, da bi se održala čuvena Velika narodna skupština. I taj događaj je, zahvaljujući borbi tadašnjih radikala, imao izuzetno demokratičan karakter, daleko otvoreniji od mnogih evropskih: žene su mogle biti slobodno birane i birati, a imovinski cenzus nije postojao.

Problemi su, međutim, bile druge prirode: radikali su insistirali na ujedinjenje sa Srbijom, kao najbrojniji i najjači, a socijaldemokrate, podržane vođama Srba iz Hrvatske (Pribićevićem, konkretno), su insitirali na ulasku u državu SHS, kao preteču buduće Jugoslavije. Pribićević je u nekoliko navrata slao oštre note, objašnjavao Srbima u Vojvodini da će izgubiti veze sa Zagrebom, a kontrateg mu je bio Vasa Stajić.

Ipak, ideje Pribićevića su preglasane (48 prema 2),  a Srbima se žurilo da se što pre distanciraju i sklone od ugarskog jarma. Srpska vlada je tada uživala ogromni ugled i simpatije u inostranstvu, pa su pregovori tih lidera sa vojvođanskim političkim prvacima rezultirali da Velika narodna skupština donese odluku o prisajedinjenju Srbiji, što je bio stepenik ka stvaranju unitarne države Južnih Slovena.

Upravo su ti pregovori ministara Srbije i radikala, doneli zaključke te skupštine 25. novembra, po kojima se:

  • Moli otcepljenje od Ugarske i formiranje privremenih vojvođanskih organa vlasti, i
  • Moli Srbija da zastupa interese Vojvodine, kao i prisajedinjenje Srbiji i nastavak južnoslovenskog ujedinjavanja.

Tada na širu scenu stupa radikalski prvak Jovan Lalošević, inače ranije pobornik demokratskih ideja (politički rival), koji se bira za predsednika privremene vojvođanske vlade. Jovan Lalošević bio je ugledni somborski advokat, kulturni radnik i veliki borac ne samo za srpska, već i za prava nacionalnih manjina u Ugarskoj kraljevini Austro-Ugarske monarhije, poznat je i kao neko ko se zalagao za stvaranje jugoslovenske države.

On se, uprkos pritiscima i optužbama, pragmatično zalaže za ujedinjenje sa Srbijom i objašnjava da to nije neka uskogrudna odluka (citirano), već deo viševekovnog nacionalnog sna i logički sled događaja. Hroničari beleže da je i u narodu važilo slično, odnosno gotovo identično, ako ne i još oštrije mišljenje po ovom pitanju, pa je Lalošević pored podrške srpske vlade, imao i bitnije, podršku većinskog srpskog življa i taj proces se više nije mogao sprečiti.

Veoma značajna je Laloševićeva umešnost u pregovorima, koji je od oportunista i protivnika na političkoj sceni, željnih veće vlasti i autonomije u odlučivanju, napravio (neprirodne) saveznike – na opšte čuđenje, njegov pogled su brzo usvojili predstavnici Srpske liberalne stranke, ali i večito „protiv“ orijentisane Demokrate.

Beograd je, sa druge strane, onaj zvanični, nedeljama bio skeptičan prema srpskoj upravi u Vojvodini, kao samostalnom organu odlučivanja, izbegavajući da ih u potpunosti prizna, iako su kontakti bili stalni, neposredni i konkretni.

Ipak, Lalošević je brzo shvatio da je neophodno ukloniti mađarsku civilnu vlast koja je nastavila da funkcioniše i stvoriti preduslove za potpunu integraciju srpske Vojvodine u novu državu.

On je imenovao nove župane i tražio od Srbije pomoć preko vojske, iako je vlada pre toga odbila njegov neformalni zahtev da mobiliše dvadesetak hiljada ljudi radi očuvanja stabilnosti i mira u prelaznom periodu.

Sve vreme je trajao strah od puča i neprijatelja zajedničke države, odnosno činjenice da bi ti organi mogli izgubiti svoju orijentaciju usled pritisaka. Ipak, svesni da se zauvek kidaju ugarski lanci, srpski vojnici i vlasti, blagonaklono su gledali na ovu upravu i prećutno je podržavali – deo ovih razloga treba tražiti i u postojanju takozvane Banatske republike, koja se inače retko spominje.

Naime, Rumuni su i dalje imali pretenziju na čitav Banat i stvorili su kvazidržavu, sa milicijom, ali su srpski prvaci uspeli da ih smene i razore u februaru 1919. godine.

Kao što je prikazano u radu, sama integracija nije išla ni brzo ni lako: od partnera, narodna uprava je posle formiranja vlade Kraljevine SHS, u decembru 1918. godine, postala prepreka da se formiraju valjani i utemeljeni državni organi.

Pritisci su materijalizovani kroz delovanje Jaše Tomića, koji je na burnim sastancima i sednicama izlobirao dovoljan broj delagata, pa je odluka o ukidanju pokrajinske vlade doneta sa svega četiri glasa viška. Ona je ipak nastavila da radi do polovine marta 1919. godine, u takozvanom tranzicionom periodu.

Sve te peripetije završene su tek u septembru 1920. godine, kada je izvršena poslednja faza integracije srpskih teritorija, po sporazumu sa Rumunijom o razgraničenju u Banatu, što je velika srpska diplomatska pobeda, ali i pobeda viševekovnih težnji.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja