Petar Konjović – utemeljivač srpske opere

29/08/2019

 

Autor: Jovanka Simić, novinar

 

Oslanjajući se na srpsku tradiciju, prvenstveno folklor,  naš najznačajniji operski kompozitor Petar Konjović u srpsku klasičnu muziku uneo je savremene evropske trendove postavivši time čvrste  temelje budućim naraštajima naših kompozitora. U te temelje, uz brojne horske i solo kompozicije, ugradio je i svojih pet čuvenih opera : „Ženidba Miloševa“, „Knez od Zete“, „Koštana“, „Seljaci“ i „Otadžbina“.

Petar je izdanak znamenite somborske porodice Konjović: njegov mlađi brat Dimitrije (1888 – 1982) bio je pilot i osnivač  prve jugoslovenske fabrike aviona „Ikarus“. Njihov brat od strica je čuveni slikar Milan Konjović (1898 – 1993).

U  bačkom mestu Čurug, za vreme učiteljskog službovanja svog oca Pavla, Petar Konjović se rodio 1883.godine. Po završetku gimnazije u Novom Sadu, školovanje je nastavio u somborskoj Preparandiji, Srpskoj školi za učitelje, najstarijoj u Južnih Slovena.

Desilo se da je baš u to vreme u Preparandiji predavao izvanredni muzički pedagog i iskusni horovođa češkog porekla Dragutin Blažek koji je ubrzo uočio muzički dar mladog Konjovića. Zanimljivo je da je Blažek, nekoliko decenija ranije, bio profesor još jednom velikom srpskom kompozitoru – Josifu Marinkoviću.

Svoju prvu operu „Ženidba Miloša Obilića“, na tekst  Dragutina Ilića,  Konjović je napisao još kada je bio đak Učiteljske škole 1903.godine, a kao maturant na prvom izvođenju svog operskog prvenca lično je dirigovao muškim školskim horom.

Živopisan  zapis o tom događaju ostavio je Konjovićev somborski savremenik, docnije veliki književnik  Veljko Petrović (1884 – 1967): „Kada je mladi Konjović, čupav i namrgođen kao što pristoji mladim Titanima, dirigovao svoju liturgiju, u kojoj je bilo verovatno i vagnerovskih i debisijevskih prizvuka, omladina, drugovi izvođači ili ostali, galerija i klaka, bili su oduševljeni i slavodobitni. Stariji su, razume se, mahali glavom, a čuveni ceremonijalac i paradoš, prota Kupusarević je iz oltara doviknuo: Ovo nije opera!“.

Ali to nije pokolebalo Petra Konjovića. Pošto je kratko vreme učiteljevao u Bečeju, već  1904.godine sa neznatnom ušteđevinom i mnoštvom svojih kompozicija pod pazuhom, pojavio se na vratima  Muzičkog  konzervatorijuma u Pragu. Najpre je kod tamošnjih profesora izazvao nevericu. Ali, pošto su  pažljivo pogledali njegove partiture, odmah su ga upisali na drugu godinu studija.

Posle dvogodišnjeg školovanja u Pragu, Petar Konjović se odazvao  pozivu da u Zemunu vodi hor i predaje muziku. Potom je bio predavač u Srpskoj muzičkoj školi u Beogradu koja  danas nosi ime kompozitora Stevana Mokranjca.

Po izbijanju Velikog rata, Konjović se 1914. godine vratio u Sombor, gde je proveo naredne tri godine. Za to vreme ponovo priređuje svoju prvu operu „Ženidba Miloša Obilića“ koja je 1917. izvedena u Zagrebu, ali zbog ratnih okolnosti pod drugačijim nazivom – „Vilin veo“.

Godina 1918. označavala je kraj Prvog svetskog rata, raspad austrogarske monarhije i ostvarenje viševekovnog srpskog sna da oblasti Banat, Bačku, Baranju i Srem  pripoje Kraljevini Srbiji. Konjović je bio somborski delegat, jedan od ukupno 757 predstavnika Srba, Bunjevaca i drugih Slovena koji su na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu 25. novembra 1918. godine izglasali prisajedinjenje ovih oblasti matici.

Na tom zasedanju Konjović je izabran za zamenika predsednika Velike narodne Skupštine. Potom se sa Zlatkom Balokovićem otisnuo na  muzičku turneju po evropskim zemljama. Njihovi nastupi bili su svojevrsna promocija novoosnovane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

U godinama koje su usledile, Konjović je 1921. bio inspektor za muziku u Ministarstvu prosvete, zatim do 1926. godine direktor Opere u Zagrebu, te upravnik osiječkog, splitskog i pozorišta u Novom Sadu,  da bi period od 1939. do 1946. ponovo proveo u Zagrebu. Kasnije je  postavljen za profesora u Muzičkoj  akademiji  u Beogradu, a potom  je izabran za rektora te institucije.

Redovni član Srpske akademije nauka i umetnosti postao je 1946. godine. Na čelu Muzikološkog instituta SANU bio je od 1948. do 1954. godine. Titulu akademika dodelila mu je i  češka akademije nauka i umetnosti. Godine 1960. nagrađen je Sedmojulskom nagradom SR Srbije za životno delo.

Tokom izuzetno plodne umetničke karijere, Konjović je komponovao orkestarska, kamerna, klavirska, dramska i vokalna dela  kao što su opere, simfonije, sonate za violinu i klavir, horske kompozicije, kompozicije kamerne muzike i solo pesme. Izuzetno je veliki njegov doprinos u gotovo svim područjima razvoja srpske klasične muzike s početka prošlog veka. Njegov muzički izraz pripada razdoblju kasnog romantizma ,mada, kako ocenjuju stručnjaci, sadrži i elemente impresionizma i ekspresionizma, karakteristične za  stvaralaštvo Prokofjeva, Sibelijusa , Rahmanjinova…

Ipak, Konjovićeva najvažnija dela pripadaju operi. Među njegove poznatije opere spadaju „Miloševa ženidba“ („Vilin veo“), „Knez od Zete“ (po tekstovima pisca Laze Kostića), „Koštana“ (prema tekstu Bore Stankovića), komična opera „Seljaci“ (po Veselinovićem „Đidu“ ) i „Otadžbina“ (prema spevu Ive  Vojnovića „Smrt majke Jugovića“).

Značajan je i njegov doprinos  srpskoj simfonijskoj muzici –  autor  je prve srpske simfonije u našoj muzici (Simfonija u C moll-u).Komponovao je i stotinak solo pesama.

Njegova neiscrpna inspiracija  bio je  folklor kojem je bio posvećen od rane mladosti. U svom stvaralaštvu najčešće je posezao za  vokalnim i vokalno-instrumentalnim  kompozicijama oslanjajući se, pritom, na  muziku govora. Muzički znalci ocenjuju da se Konjovićevo stvaralaštvo nadovezuje na realizam velikih evropskih kompozitora poput Borodina i Musorgskog, ali i oca srpske nacionalne muzike Stevana Mokranjca.

Konjović je za našu publiku preveo opere Vagnera, Debisija i Musorskog. Komponovao je i scensku muziku za „San letnje noći” Vilijema Šekspira kao i za tragediju „Pera Segedinac” somborskog zeta  Laze Kostića. Celokupno njegovo delo svrstava ga u sam vrh srpskih kompozitora.

Upokojio se u Beogradu 1970. godine, a po sopstvenoj želji počiva u porodičnoj grobnici u Somboru. Ime Petra Konjovića danas nose Osnovna muzička škola u Bečeju kao i Osnovna i srednja muzička škola u Somboru.

Zaostavština Petra Konjovića čuva se u Muzikološkom institutu SANU i  obuhvata 174 notnih zapisa, većim delom u rukopisu u vidu celokupnih partitura ili skica, te melografskih zapisa kao i sto dvadeset šest stranica prepiske i raznih dokumenata iz perioda njegovog boravka u Osijeku i Zagrebu.

Osim opere „Koštana i Seljaci koje su dostupne u štampanoj verziji, tu su i rukopisi  drugih najpoznatijih autorovih opera, kao i muzika za komade „Majstorica Ruža i „Pera Segedinac, zatim  obrade narodnih melodija za glas i orkestar, melografski zapisi 84 pesme, te njegova monumentalna neobjavljena dela „Simfonija u c-moll-u“, „Koncert za violinu i orkestar“, simfonijska poema „Na Vardaru, kao i nedovršena zbirka „Srpske narodne igre za klavir“.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja