Odnos Srpske liberalne stranke prema političkim događajima u Hrvatskoj krajem XIX veka

29/09/2017

Odnos Srpske liberalne stranke prema političkim događajima u Hrvatskoj krajem XIX veka

Autor: Msr Ljiljana Dragosavljević Savin

Odnos politike Srpske liberalne stranke prema političkim događajima u Hrvatskoj je bio izuzetno komleksan, analogno složenosti političkih događaja. Još u revolucionarnim danima 1848. godine, Srbi su zahtevali da u okvire autonomne srpske Vojvodine, u okviru Habsburške monarhije uđe i Srem, ističući svoje etničko i istorijsko pravo. Odlukama Majske skupštine i Hrvatskog sabora iz 1848. godine, usaglašeno je da Srem pripadne Vojvodini, a da Vojvodina uđe u ravnopravni politički savez sa Hrvatskom. Nakon završetka revolucionarnih događaja, Patentom Habsburškog cara Franca Jozefa o osnivanju Vojvodine (Vojvodstva Srbije i  Tamiškog Banata), Srem je delom pripao Vojvodini. Nakon ukidanja Vojvodine carskim dekretom 27. decembra 1860. godine ona je pocepana, tako što je do tada vojvođanski deo Srema inkorporiran u Hrvatsku, a Banat i Bačka u Ugarsku.[1] Uvidevši novu političku situaciju Srbi su na vanrednom Blagoveštanskom saboru formulisali svoj zahtev da „Oblast ona u kojoj Srbi po većini žive, ima se priznati kao oblast srbska u kraljevini Ugarskoj, odnositelno u trojednoj kraljevini Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji „Vojvodovina Srbska“zahtevajući za takvu Vojvodinu najširu autonomiju, ali priznajući prethodna carska prava najviše instance za područje Banata i Bačke kraljevini Ugarskoj, a za područje Srema Hrvatskoj. Ovakvi zahtevi su dodatno antagonizovali do tada već narušene Srpsko-hrvatske odnose i izazvali lavinu žuči u javnom diskursu Hrvatske.

Nakon Austro-Ugarske, odnosno godinu dana kasnije, 1868. godine, Ugarsko-Hrvatske nagodbe, Hrvatska je dobila sopstveni Sabor i izvesna politička prava, ali Ugarska je zadržala oblik političke kontrole u unutrašnjim odnosima Hrvatske putem prava da nominuje Bana, koji je imao svojstva ugarskog kraljevskog regenta za Hrvatsku. Ovakva Hrvatska, odnosno kraljevina Hrvatske i Slavonije je poznata još i kao Banska ili „Banalna“ Hrvatska, a u svom sastavu nije imala Dalmaciju i Istru koje su bile pod direktnom upravom Austrije, kao ni Međumurje i pomorski grad Rijeku kojima je direktno upravljala Ugarska.[2] Najmanje osamdeset procenata stanovnika Hrvatske su činili seljaci koji su živeli od raznih vidova poljoprivrednih aktivnosti, a industrija je bila izuzetno nerazvijena, do te mere da se uopšte ne može statistički iskazati.[3] Ovaj period se posebno loše odražavao na srpsku populaciju u Hrvatskoj i Slavoniji. Za pedeset godina, od 1840. do 1890 godine, broj Srba se uvećao za svega 11.49%, dok se broj Hrvata povećao čak za 26.73%. Ukupno učešće Srba u populaciji Hrvatske i Slavonije je nastavilo da opada, o čemu svedoče podaci da je 1880. godine bilo 26.30% Srba, 1890. godine 25.95%, 1900. godine 25.52% i 1910 godine 24.95% Srba. Izuzev Varaždinske županije gde je bilo manje od 1% Srba, u svim ostalim županijama Srbi su sačinjavali značajan korpus od 15.63% do 51.13%.[4]

Srpsko-hrvatski odnosi su delimično tretirani i u fundamentu Srpske liberalne stranke u Ugarskoj – Velikobečkerečkom programu iz 1869. godine, čiji je pravi naziv koji je lično Svetozar Miletić dao „Osnova programa za srpsku liberalno-opozicionu stranku“. Program Srpske liberalno-opozicione stranke je predviđao više odredbi koje su se zalagale za velika autonomna prava Srba, ali i za jačanje prava Hrvatske prema Ugarskoj. Program Srpske liberalno-opozicione stranke između ostalog precizira: „Što se Trojne Kraljevine tiče, tu Srbi treba da zastupaju na ugarskom saboru načela, koja vode pravoj federalizaciji tih zemalja sa Ugarskom, i da potom idu na promenu zakona koji su Trojnu Kraljevinu provincijom Ugarske načinili… Na polju međuzemaljske politike svakom datom prilikom potpomagati težnje hrvatsko-srpskog naroda za potpunom autonomijom u Trojednoj Kraljevini… U interesu srpsko-hrvatskog naroda u Trojnoj Kraljevini (glavna karakteristika Srpske liberalne stranke treba da bude – M.S.): opozicija protiv nezakonito sprovedenog poravnanja i zastupanja avtonomnih i materijalnih prava našeg naroda s one strane Dunava, na osnovu zemaljske ravnopravnosti i federalne samostalnosti.“[5] Međutim, Velikobečkerečki program srpskih liberala navodi kao primarni imperativ: „Zahtevati od prestola, vlade i sabora, da se zaključenja srpskog kongresa od godine 1861., bilo inicijativom sabora ili srpskih zastupnika, u pretres uzmu.“[6]

Za razumevanje odnosa Srpske liberalne stranke prema srpsko-hrvatskim odnosima u učešću u političkom životu Hrvatske i Slavonije, neophodno je ukratko se osvrnuti na period vladavine bana Mažuranića Hrvatskom. Hrvatska narodna stranka je 1867. godine, uplašena od mogućih posledica dualizma i mogućnosti nametanja nepovoljne koalicije sa Ugarskom promenila svoj dotadašnji stav prema Srbima i izdejstvovala, svečanu izjavu Hrvatskog sabora „da trojedna kraljevina priznaje narod srpski, koji u njoj stanuje, kao narod sa hrvatskim narodom istovetan i ravnopravan“[7], a nešto pre toga je doneta odluka da se službeni jezik u Hrvatskoj nazove hrvatski ili srpski. Došlo je do utapanja Mažuranićeve samostalne stranke sa Narodnom strankom, a zbog straha od pritisaka Beča i Pešte savez sa Srbima je postao veoma poželjan. Srbi iz Hrvatske, a naročito Srema koji su do tada bili značajnim delom uz Miletićeve narodnjačke odnosno liberale, zdušno su pružili podršku Narodnoj stranci u Hrvatskoj. Organizacija Narodne stranke se oslonila na organizaciju Srpske narodne slobodoumne stranke u Sremu koju je predvodio Jovan Subotić, i upravo je na ovom području ostvarila najbolji rezultat od ukupno 14 poslanika koliko je Narodna stranka dobila, 5 je bilo iz Srema.

Nakon što su upotrebljeni kao sredstvo za dolazak na vlast Narodne stranke, Srbi su od 1873. do 1880. godine u periodu Mažuranićeve vlade, kao politički faktor u Hrvatskoj potpuno odbačeni. Ban Mažuranić i Narodna stranka su zaboravili na svečanu izjavu o ravnopravnosti i vratili se svojoj politici iz šezdesetih godina, propovedajući da u Hrvatskoj postoji samo jedan „diplomatički“, odnosno politički narod – hrvatski. Ovaj specifikum je bila mađarska i hrvatska obrada nemačkog feudalnog principa Cuius regio – eius religio. Ovo je jedan anahronizam koji je u periodu nestanka feudalizma i rađanja građanskih sloboda, u čemu je austrougarska monarhija prilično kasnila, pokušavao da dokaže kako u nekadašnjim mađarskim feudima, odnosno ugarskoj državi može da postoji samo jedan politički mađarski narod,  a hrvatski političari su analogno tome propovedali mogućnost postojanja samo hrvatskog političkog naroda u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji. Mažuranićeva vlada je počela aktivno da sprovodi pohrvaćivanje, ukidanje srpskih veroispovednih škola i iskorenjivanje ćirilice. Dodatni antagonizam između Narodne stranke i srpskog političkog faktora je izazvalo oduševljenje hrvatskih vladajućih krugova austrijskom okupacijom Bosne i Hercegovine, u čemu su videli priliku da se u jednoj od budućih faza Hrvatska proširi na ove, tada dominantno srpske oblasti. [8]

Srbi su u periodu Mažuranićeve vlade izgubili prvobitni elan borbe za opšta prava Hrvatske i Slavonije prema Ugarskoj i počeli da se okreću svojim, ugroženim nacionalnim interesima, obzirom da su jačanjem Hrvatske više izgubili nego dobili. Pogažena su im autonomna prava koja su imali u periodu pre nagodbe, poput priznate narodnosti, veroispovednih škola, upotrebe ćiriličnog pisma.

Mažuranića je nasledio grof Ladislav Pejačević (1880-1883).  U godini njegovog dolaska na vlast, došlo je i do otcepljenja dela Narodne stranke u Neodvisnu narodnu stranku na čelu sa Matijom Mrazovićem, koji su po stranačkom glasilu Obzor postali poznati kao obzoraši. Činjenica da su antisrpski deklarisani Pravaši i Mrazovićevi obzoraši, koji su se tek ispilili iz Mažuranićevog gnezda, imali 32 poslanika, a narodnjaci bana Pejačevića 38, naterala je bana da ponovo obrati pažnju na srpski politički faktor i u tom cilju pokuša da bude za nijansu tolerantniji prema Srbima nego njegov prethodnik Mažuranić i konkurent Mrazović, odnosno Obzor. Veću toleranciju prema Srbima morao je i da pokaže zbog predstojeće integracije Vojne granice u civilnu Hrvatsku, kojom će se broj Srba u Hrvatskoj popeti na preko pola miliona odnosno 25%.[9]

 Uskoro je došlo i do razdora do tada jedinstvenog srpskog političkog pokreta u Hrvatskoj i Slavoniji. Dok je jedan deo srpkog građanskog političkog korpusa ostao veran Miletićevom Velikobečkerečkom srpskom Liberalno-opozicionom programu, drugi deo je pristupio tzv. realnoj politici prilagođavanja postojećim uslovima. Ovaj rascep je bio inicijalna kapisla i model velikog rascepa koji će nastupiti 1884. godine povodom Velikokikindskog programa u srpskom građanskom društvu u Ugarskoj (pre svega u Banatu i Bačkoj). Kako u celoj Ugarskoj, tako i u Hrvatskoj, srpski opozicioni pokret, predvođen Miletićevim narodnim liberalima doživljavao je svojevrstan „zamor materijala“, a i Miletić kao neosporni vođa počeo je polako da gubi kontrolu nad situacijom i tone u bolest, koju su progoni i tamnice ubrzale. Grupa istaknutih srpskih prvaka iz Hrvatske, među kojima i znatan broj saborskih poslanika, sklonih oportunijoj politici organizovla je 1878. godine tajni sastanak u Čereviću. Tada je usvojen program kojim se definitivno odustalo od opoziciono-liberalnog Bečkerečkog programa, a čiji će najznačajniji elementi biti suštinski preneti u Velikokikindski program srpskih notabiliteta u Ugarskoj 1884. godine. Esencija ovog programa je sadržana u prihvatanju realnog stanja, odustajanja od opozicije, prihvatanju dualizma, ugarsko-hrvatske nagodbe, zalaganjem za opšta građanska prava i autonomiju srpske crkve i škole. Srpski notabiliteti su ubrzo uspostavili izvesnu koordinaciju sa patrijarhom Germanom Anđelićem i prorežimski orijentisanim privilegovanim klerom, koji su našli zajednički interes u destrukciji i slabljenju Miletićeve Srpske liberalne stranke. Već u septembru 1880. godine svi srpski poslanici, sem jednog, su pristupili saborskom klubu Narodne stranke hrvatskog bana. [10]

Nakon raskola među srpskim liberalima u Hrvatskoj, srpskim liberalima Ugarske, od hrvatskih stranaka kao najprihvatljivija činila se Neodvisna stranka, odnosno obzoraši, a Mihajlo Polit Desančić je iz Ugarskog sabora čak poručio da će Srbi Trojednice na sledećim izborima podržati ovu stranku. Srpski poslanik u Hrvatskom saboru, koji je ostao veran Miletićevom liberalnom programu, dr Milan Đorđević je pristupio klubu Neodvisne stranke, računajući na to da će ova stranka održati pravo Srba na svoje ime, škole, upotrebu ćirilice u zajedničkoj političkoj borbi ravnopravnih Srba i Hrvata. Ubrzo je postalo jasno da ni obzoraši nisu spremni na prihvatanje srpskih predloga, pa je pod uticajem srpskih liberala iz Ugarske, sazrela misao da se Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji okupe u jednu posebnu, samostalnu, srpsku stranku. Pod rukovodstvom srpskih političara iz Srema, dr Stevana Dimitrijevića i dr Milana Đorđevića, uz prisustvo Svetozara Miletića, 1881. godine na konferenciji u Rumi je osnovana Samostalna srpska stranka i usvojen srpski program. Dalji rad ove stranke će uvek biti oslonjen na politiku i publicistiku Srpskih slobodoumaca sa centrom u Novom Sadu.

Nakon izbora 1883. godine i dolaska Bana Kuena Hedervarija na čelo Hrvatske, uz pomoć patrijarha Anđelića i čitavog spleta okolnosti, Srbi su u Hrvatski sabor ušli razjedinjeni. Uprkos navedenom, jedna od najznačajnijih tekovina ovog perioda je i formiranje Samostalnog srpskog kluba u hrvatskom saboru na čelu sa Jovanom Subotićem i Bogdanom Medakovićem, a na osnovi rumskog programa. Kako bi obezbedili podršku, ban Kuen i Narodna stranka počeli da laskaju Srbima i obećavaju da će se maksimalno truditi oko srpskog programa, dok je hrvatska opozicija, srpsko grupisanje podvrgla žestokoj kritici. U komplimentima koji su stizali od Narodne stranke i bana, srpski notabiliteti su posebno pronašli pokriće svojoj politici. Sam samostalni srpski klub je bio duboko podeljen, a u sebi je sadržao i znatnu komponentu konzervativnih notabiliteta i vladinovaca, čiji je idejni mecena bio patrijarh German Anđelić, a stubovi u saboru Hrvatske i Slavonije, Svetozar Kušević i Đuro Đurković.[11]

Kada su već novi izbori za hrvatski sabor bili izvesni u novoj želji da pridobiju Srbe, hrvatski ban i sabor su prihvatili predlog Srpskog samostalnog kluba i usvojili 28. avgusta 1884. godine Srpski zakon. Za zakon su pored Srpskog kluba, glasali i poslanici Narodne stranke (koji će kasnije formirati stranku Središta ili Centruma), i deo neodvišnjaka. Pravaši i deo poslanika neodvisne stranke koji su se ultimativno protivili bilo kakvim pa makar i minimalnim ustupcima prema Srbima, napustili su sednicu sabora. Srpski zakon je dopustio Srbima iz Hrvatske i Slavonije koji pripadaju Karlovačkoj mitropoliji da regulišu svoje crkvene, školske i zakladne poslove na crkveno-narodnim saborima, ali u skladu sa ostalim važećim zakonima i pod nadzorom vladara. Sabori su mogli biti sazivani samo na predlog patrijarha, a uz dozvolu vladara. Srbima je priznato pravo na „grčko-istočnu“ veru i izvesna državna pomoć za crkvenu organizaciju, kao i upotreba ćirilice na najnižim instancama u opštinama u kojima su Srbi činili nespornu većinu. Hrvatskom banu je povereno isključivo pravo kontrole i ocene sprovođenja ovog zakona. Pored srpskih liberala iz Ugarske, ovaj zakon su oštro kritikovali i radikali, a i sam kler na čelu sa patrijarhom Germanom Anđelićem. Činjenica da je ovaj zakon izrazito odbacio i Anđelićeva minimalistička očekivanja, dovoljno govori o svemu. Pored svega navedenog ubedljivo najveća tehnička mana Srpskog zakona je činjenica da on nije ni mogao da počne da se primenjuje dok za njega ne stigne potvrda, tj. „sankcija“ vladara, a sankcija će stići tek kroz tri godine, ali za zakonski predlog sa drastično redukovanim pravima Srba. Pravi odnos prema srpskom veroispovednom pitanju Hrvatska vlada je pokazala već sledeće godine kada je za potrebe pravoslavne crkve izdvojila skoro 32 puta manji iznos nego za potrebe katoličke crkve, iako su pravoslavni Srbi činili više od četvrtine populacije.[12]

Izdvajanjem notabiliteta u Hrvatskoj, preostali deo srpskog, građanskog, opozicionog korpusa, formiravši Samostalnu srpsku stranku, ostao je naslonjen na Srpsku narodnu slobodoumnu stranku iz Ugarske i nastavio da funkcioniše kao njen sastavni deo sa određenim specifičnostima. Velikokikindskim programom iz 1884. godine i istupanjem notabiliteta iz jedinstvene Srpske narodne slobodoumne stranke, došlo je odmah do faktičke, a 1887. godine i do formalne podele preostalog dela ovoga, nekada jedinstvenog, srpskog, narodnog, liberalno-opozicionog pokreta na dve frakcije, odnosno političke stranke – radikalnu okupljenu oko Jaše Tomića, Zastave kao stranačkog glasila, odnosno liberalnu okupljenu oko Miše Dimitrijevića i Branika. „Rascep Srpske narodne slobodoumne stranke do kojeg je konačno došlo 1887. godine nije ostao bez posledica ni po stranačko-politički život Srba u Hrvatskoj. Zahvaljujući Pavlu Jovanoviću i njegovom Srbobranu, veći deo samostalaca se opredelio za radikale. Međutim, u najužem rukovodećem delu Samostalne stranke, bilo je i onih koji su po shvatanjima bili bliži liberalima i njihovom Braniku nego radikalima i njihovoj Zastavi. To je, među ostalima, bio slučaj sa Bogdanom Medakovićem i Nikolom Gavelom, kojima se u mnogim akcijama nacionalno-političkog, ekonomskog i kulturnog značaja pridruživao i baron Jovan Živković. Usled različitih opredeljenja unutar Samostalne stranke, godinama je u njenim redovima vladalo dvojstvo. Osnovna stranačka linija bila je radikalska, ali je uporedo sa njom bila prisutna i politika liberala. Stoga je u stranci dolazilo do unutrašnjih trzavica i nesuglasica za koje je ponekad saznavala i javnost.“[13] Samostalci po glavnoj liniji i personalno i po političkom metodu sa radikalima od 1887. do 1896. Godine, sačinjavali jednu političku stranku sa dva naziva. Do njihovog potpunog razilaženja je došlo kako zbog stalnog postojanja snažne proliberalne struje u okviru samostalaca, kao i zbog sukoba interesa sa radikalima vezano za izborne aktivnosti u Sremu.

Možemo da zaključimo da je Srpska liberalna stranka iz Ugarske višestruko bila involvirana u politička dešavanja u Hrvatskoj i Slavoniji – direktno delovanjem proliberalnih elemenata u okviru Samostalne srpske stranke i odjeka Branikovog pisanja i parlamentarnih aktivnosti liberala, kao i indirektno zauzimajući aktivan politički stav vezan kako za nacionalna pitanja Srba u Hrvatskoj, tako i za odnose prema Hrvatskoj kao državno-pravnom specifikumu, hrvatskim političkim partijama i Hrvatskom narodu generalno.

[1]Vasilije Krestić, Srpsko-hrvatski odnosi i jugoslovenska ideja u drugoj polovini XIX veka,  Beograd1988, 83-86. (dalje: Srpsko-hrvatski odnosi)

[2]Barbara Jelavich, History of the Balkans – Twentieh Century II, Cambridge 1994, 65.

[3]Igor Karaman, Osnovna obilježja društveno-ekonomske i nacionalne strukture gradskog stanovništva u sjevernoj Hrvatskoj potkraj XIX i na početku XX stoljeća, Jugoslovenski istorijski časopis br.4, Beograd 1969, 129-136.

[4]Vasilije  Krestić,  Istorija Srba u Hrvatskoj i Slavoniji 1848-1914, Beograd, 2010, 362-363. (dalje: nav.delo)

[5]V. Krestić, R. Ljušić, nav.delo, 36.

[6]Isto, 34.

[7]V. Krestić, Srpsko-hrvatski odnosi, 161.

[8]V. Krestić, nav.delo, 265-266.

[9]Isto,267-269.

[10]Isto, 271-273.

[11]Isto, 308-321.

[12]Isto, 302.

[13]V. Krestić, nav.delo,311.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja