NOVI SAD U PLAMENU – BOMBARDOVANJE 12. JUNA 1849. GODINE

26/06/2019

Autor:  msr Ognjen Karanović

Pojedini istoričari tvrde da su posle Revolucije 1848/49. godine Srbi i Hrvati nagrađeni onim čime su Mađari kažnjeni – nacionalnom obespravljenošću. Odmah nakon poraza mađarske vojske, na teritoriji današnje i ondašnje Vojvodine je zavedena vojna uprava pod komandom generala Ferdinanda Majerhofera, koji je likvidirao sve njene samoupravne ustanove. Srpski narod u tadašnjoj Južnoj Ugarskoj i Srpskom Vojvodstvu iz rata je izašao podeljen u nekoliko političko-teritorijalnih i administrativnih jedinica. Svakako, vladalo je i opšte razočarenje zbog rezultata Revolucije, iz razloga što, gotovo nijedan cilj srpskog nacionalnog pokreta iz 1848. godine nije bio ispunjen ili zadovoljen. U nameri da obeležimo tragičan istorijski događaj, 170 godina od bombardovanja Novog Sada sa Petrovaradinske tvrđave u Revoluciji 1848/49. godine, koji se dogodio 12. juna 1849. godine, ali i krah građanske revolucije, koja je potresla, ne samo region Balkana i Panonskog basena (posebno njegovih južnih krajeva), pa i današnjih prostora severne srpske pokrajine, već i celokupnog evropskog kontinenta, saznali smo da su, i pored činjenice da je u prethodnih nekoliko decenija objavljeno mnogo stručnih i naučnih radova, monografija i drugih publikacija, „priča“ i sećanje na 12. jun 1849. godine u Novom Sadu, (nepravedno) „pomereni“ na margine interesovanja i znanja najširih slojeva društva u našoj zemlji, a na sramotu svih Novosađana i u samoj Srpskoj Atini. Svakako, zločinačko bombardovanje Novog Sada iz 1849. godine, vremenom je dobilo svoj značaj u procesima determinisanja duhovno-identitetskog i pravno-političkog statusa današnje Srpske Atine, ali i celokupne severne srpske pokrajine.

Tokom 1848. godine garnizon u Tvrđavi Petrovaradin, koji su većinom činili vojnici mađarskog porekla, pobunio se i stao na stranu revolucionara. U narednim mesecima i tokom prve polovine 1849. godine Petrovaradin je bio u blokadi sa sremske strane i dolazilo je do čestih okršaja garnizona i srpske vojske. Početkom juna regularna vojska Austrijskog carstva, pod komandom bana Josipa Jelačića kretala se prema Petrovaradinu. Saznavši da se banove trupe nalaze kod Titela, komandant tvrđave Percel im je pošao u susret. Jelačić mu je postavio zasedu u Kaćkoj šumi i pretrpevši velike gubitke, Percel se morao povući. Jelačić je znao da petrovaradinska posada pored pontonskog mosta raspolaže sa vrlo malo pontona, i želeo je da uništavanjem pontonskog mosta izoluje Tvrđavu i primora je na predaju, pošto je sa sremske strane ona već bila u potpunom okruženju. Prvi korak ka tom cilju bilo zauzimanje šančeva (reduta) koji su se nalazili na prilazima Novom Sadu. Jedan se nalazio na početku Temerinskog puta, drugi na Kisačkom putu, treći na Piroškom (Rumenačkom putu), četvrti na Futoškom putu i peti na Dunavu kod Futoške šume. Pre ponoći, 11. juna, Jelačić je podelio svoje trupe u tri kolone i započeo napad. Prvu kolonu predvodio je Drašković i njen zadatak je bio da drugoj reduti priđe sa leđa i zauzme je. Budisavljevićeva kolona imala je zadatak da zauzme redutu na piroškom putu, dok je treća kolona pod komandom Gramona imala zadatak da nakon druge i treće redute zauzme i prvu, i zaposedne položaje na severnoj strani Novog Sada u svojstvu rezerve. Otingerove i Ditrihove trupe imale su zadatak da zauzmu osmatračke pozicije u slučaju pojave Percelovih trupa. Na sremskoj strani, trupe pod komandom Hartliba držale su Petrovaradin u blokadi. Pola sata pre ponoći, posle kraće borbe zauzete su druga i treća reduta i za manje od sat vremena Jelačićeva vojska je bila u Novom Sadu.

„Gdekoji Novosađanin je bojažljivo provirivao kroz žaluzine, da vidi koja je to vojska, što prolazi ulice. Ulice su tutnjale od teških koraka silne vojske. Novosađani nisu mogli razabrati, koja je to vojska, da li su to honvedi ili banovi vojnici.“ Jelačić i Stratimirović, sa oficirima odseli su u kući Hadži-Stevića. „Stratimirović je Hadžićevima bio neki rod. Rekao je Hadžićki: „Pristavljajte ručak!“ Čim naše baterije stanu pucati, Varadin će se svojevoljno predati“. Hadžićka je sa vojim kuvaricama pripravila veliki ručak. Ali čim su naše baterije počele pucati na „brukšanac“, mađarski topovi sa „brukšanca“, i sa Varadina, otvoriše vatru na Novi Sad. U podne, Novi Sad je već počeo goreti. Srpski leševi su ležali po ulicama. Stratimirović se na konju jedva spasao kroz jednu ulicu, gde su sa kuća padale zapaljene grede. Do predveče, Novi Sad je bio satrt u mlevo.“ – zapisao je Mihailo Polit-Desančić. U svojim „Uspomenama“ Stratimirović je zapisao sledeće: „Tada, grof Drašković bez naročita naloga pokuša da mostobran uzme. Sa velikim gubitkom morade od toga odustati, jer Mađari počeše iz grada Varadina sipati krtač i granate na napadače, te otpočeše bombardanje i rušenje Novog Sada.“ Manojlo Bozo je zapisao: „Kao pljusak padajućih zvezda, svetlucale su bombe, koje su nad Novim Sadom letile, i ta cvetna varoš postade za nekoliko sahata žrtva proždrljiva ognja. Stanovnici joj se razbegli, a zdanja u pepô pretvorena. … Jelačić je bez svakog trezvenog razmišljanja napadao i primorao grad, da topovima u mlevo satre jednu nastanjenu i bogatu varoš“.

Tog dana u Kamenici se nalazio i Jovan Subotić odakle je posmatrao bombardovanje Novog Sada. Zapisao je kako su „naši“ zapalili most, na šta su vojnici sa Tvrđave, verovatno topovima, zapalili nekoliko kuća u Novom Sadu te se požar počeo širiti. Naglo povlačenje vojske izazvalo je paniku među stanovništvom koje je počelo naglo bežati. Napuštajući kuće, često golih ruku i kako su se zatekli, „puste gomile naroda begale su Temerinskom, Kisačkom, Futoškom i Piroškom ulicom“ uz „jauk i lelek žena i dece“ koji „užasno beše slušati“ dok je banova vojska požurivala „onaj narod  pred sobom da se što brže spasava.“ – zapisao je Subotić. Drašković se nalazio na glavnom trgu kod katoličke crkve i pretrpeo je velike gubitke u toku bombardovanja. Na molbu Jelačića, iz plamena ga je izvukao Stratimirović. Prilikom ponovnog ulaska Stratimirović je zatekao grad u strašnom plamenu. „Kuće i crkve su se rušile, u manjim sokacima ležahu barijere gorućih greda od korvova, – tako da sam se ja, koji sam rodnom Novosađanin, jedva mogao orijentovati.“ – zapisao je Stratimirović. Prošavši pored Uspenske crkve, Stratimirović je video i kuću svoga dede u kojoj se rodio, koja je takođe gorela. Na izlasku iz jednog sokaka u Futošku ulicu, pred njim se srušio krov koji je zakrčio ulicu. Grede koje su gorele imale su visinu od najmanje pet stopa. „Strašni plamen i pršteće varnice oprljiše mi kosu a konju grivu. Iz te me opasnosti spase moja engleska kobila Barbara Bell. Nagonjena na goruće balvane, hrabro ih s odvažnim skokom preskoči.“ – zapisao je Stratimirović, opisujuću izvlačenje Draškovićevih trupa prema Futoškoj ulici. Tokom noći mnogi građani su se vratili u grad da iz svojih kuća pokušaju nešto spasiti. „Najveći deo novosađana izginuli su. Tog dana bila je užasna vrućina, a noću se spusti kiša bujica, te se oni koji nisu imali dobra odela, gotovo svi razboleše. Hadži-Stević sa ženom i decom, moj stariji brat Pera sa poslovođom Šutićem i sa njegovom starom majkom, spasu se, te preko Kovilja i Karlovaca odu u Zemun. Za Novi Sad to je bila strašna katastrofa. Od tada se Novi Sad nikad više nije oporavio.“ – zapisao je Polit-Desančić. Zauzimanje Novog Sada i nada Jelačića da će možda uspeti da zauzme Tvrđavu – „bili su veliki strateški gresi“ – javljao je pukovnik Lang generalisimusu Hesu. I Jovan Hadžić je potvrdio da su i osobe iz Jelačićeve okoline očekivale da će se posada iz Tvrđave predati. U svom optimizmu, Jelačić nije ni izvršio evakuaciju civilnog stanovništva. General Pavle Kiš, komandant Petrovaradinske tvđave, koji je izdao naređenje da se bombarduje Novi Sad, pisao je mađarskoj vladi da je bio primoran na takvu akciju da bi spasao pontonski most. 

Bombardovanjem je porušen centar grada sa Gospodskom, Futoškom, Kameničkom, Ćurčiskom, Hlebarskom i drugim ulicama. Srušena je Saborna crkva sa obližnjom Grčkom školom, Nikolajevska i Almaška crkva sa okolnim blokovima, varoška kuća, stari vladičanski dvor koji je sazidao još vladika Visarion Pavlović. Tu je izgorela eparhijska arhiva, vladičina biblioteka, te zgrada srpske gimnazije sa arhivom; teško je oštećena Jermenska crkva, a izgorele su sve škole, hoteli „Zeleni venac“, „Kamila“, te stari Han kod Nikolajevske crkve, sagrađen nad kućom nekadašnjeg graničarskog kapetana Sekule Vitkovića, sa okolnim blokovima; izgorela je Hajlova pivara, oštećena je Gradska kuća sa njenom arhivom. Slična sudbina je stigla malu reformatsku crkvu i arhivu, a porušena je i mala evangelička crkva sa parohijskim domom, kojom prilikom su izgorele arhiva i matrikule. Izgorela je i jevrejska sinagoga, a izgorele su „Donja šuma“, „Vrbaci“ i gradska „Dudara“. Izbombardovana je štamparija dr Danila Medakovića i između ostalih i obe Hadžićeve kuće, sa njegovom bibliotekom od 3000 knjiga, sakupljenom građom za srpsku istoriju.

Od 2.812 zgrada koje su tada bile u gradu, 2.004 su potpuno uništene. Uništavanje Novog Sada je bilo toliko tragično da je neposredno nakon bombardovanja u samom gradu ostalo tek nekoliko stotina stanovnika, a krajem 1849. godine, kada se posle gašenja mađarske pobune predala i poslednja posada sa Petrovradinske tvrđave, u Beču se razmatralo da se preostali stanovnici rasele. Novosađani su tada uspeli da izmole da se odustane od te ideje. Nakon dobijanja kredita i druge pomoći, počela je obnova grada, a tek 20 godina kasnije će Novi Sad ponovo imati stanovnika kao pre rata i postati “Srpska Atina”. Ostalo je malo spomenika koji čuvaju uspomenu na ovaj tragični događaj, a jedan od njih je spomen krst koji se nalazi na Temerinskom putu neposredno nakon mosta na Klisi, kao i nekoliko đuladi koja su uzidana u fasade kuća u Dunavskoj ulici.

Izvori i literatura:

Đurđev, Petar, Bombardovanje Novog Sada 1849. godine, u: Analize/istorija, Centar za društvenu stabilnost, Novi Sad, 2019, <http://czds.rs/bombardovanje-novog-sada-1849-godine/?script=cir> (9. VI 2019).

Šeguljev, Nenad, Svedočanstva o bombardovanju Novog Sada 12. juna 1849. godine, u: Tvrđava iz pravog ugla, Novi Sad, 2019, <https://tvrdjavadotblog.wordpress.com/2019/03/24/bombardovanje-novog-sada-12-juna-1849-godine/> (10. VI 2019).

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja