Novi Sad – slobodan kraljevski grad

11/02/2019

Novi Sad – slobodan kraljevski grad

 

Autor: dr Miloš Savin

Prelomni istorijski trenutak za razvoj grada Novog Sada desio se 1748. godine, kada su njegovi građani izdejstvovali dobijanje statusa slobodnog kraljevskog grada. Ovaj istorijski događaj je posledica čitavog niza političkih, geopolitičkih, nacionalnih i socioekonomskih odnosa tog doba. Među glavne istorijke uzroke stvaranja ovakvih okolnosti spadaju Opsada Beča, Veliki bečki rat (Rat Svete lige), Rusko-turski rat, Mletačko-turski rat, Velika seoba Srba 1690. godine, Rusko-austro-turski rat, Velika seoba Srba 1739. godine, Rat za austrijsko nasleđe… Elibertacija Novog Sada predstavlja markantan političko-istorijski fenomen za istoriju Srba, zato što pokazuje političku zrelost srpskog naroda u podnožju Petrovaradinske tvrđave, da napuštanjem tradicionalnih vojničkih stega, stvori potentan trgovačko-zanatski sloj, koji je pronašao svoj interes da kroz dogovor sa sugrađanima pre svega nemačkog porekla izdejstvuje zavidan nivo ličnih, ekonomskih i nacionalnih prava i sloboda. Bogato građansko okruženje lišeno feudalnih stega, bilo je pogodno tle, za rađanje srpskih institucija i političke misli uklopljene u savremeni evropski trenutak.

Zahvaljujući arheološkim istraživanjima dokazano je da je ljudski život u formi naselja postojao na širem području Novog Sada, gotovo kontinuirano od praistorije pa do modernog doba.

Prvi pisani istorijski podaci o naseljavanju na prostoru današnjeg Grada potiču iz XIII veka, iz darovne povelje ugarskog kralja Bele IV (1237. godine). Cistercitskoj opatiji u Belakutu, koja se nalazila na mestu današnje Petrovaradinske tvrđave na desnoj obali Dunava, poklonjen je grad ugarskog feudalca Petera Tereia (Petur Warad, Peter Warad 1236, Peturwarod 1237. godine), kojem je grad oduzet zbog učešća u ubistvu kraljice Gertrude, Beline majke. Oko samostana je vremenom niklo vojno utvrđenje koje je kasnije služilo za odbranu osmanskih prodora – preteča kasnije Petrovaradinske tvrđave. Preživevši najezdu Mongola, a strahujući od njihovog povratka, Bela IV je otpočeo reorganizaciju Ugarske. Kako su se nekadašnja zemljana i drvena utvrđenja pokazala loše, Bela je počeo da utvrđuje uzvišenja, gornje gradove, granične prevoje i liniju Dunava. Bela i njegovi anžujski naslednici su masovno dodeljivali privilegije slobodnog kraljevskog grada i slobodnog kraljevskog sela. Slobodna naselja su svoj porez plaćala direktno kralju, a bila su izuzeta iz nadležnosti župana i velikaša.

Nakon Mohačke bitke 1526. kada osmanski osvajači odnose pobedu nad mađarskim plemstvom, austrijska dinastija Habzburg preuzima pravo na ugarsku krunu. U periodu od 1541. do 1687. godine, odnosno četvrte godine Velikog Bečkog rata, značajan deo južnih ugarskih krajeva, uključujući područje Novog Sada, nalaze se pod osmanskom vlašću. Tokom Velikog bečkog rata Austrijska vojska oslobađa i značajne delove Srbije. U tom trenutku Francuska napada Austriju što dovodi do povlačenja vojske sa Balkana. Srbi pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem, kako bi izbegli osmansku odmazdu, stižu na obale Save i Dunava 1690. godine, te dobijaju zvaničan poziv da se presele na austrijsku teritoriju. Rat je trajao još celu sledeću deceniju sve do mirovnog sporazuma 1699. Osmanski prodor se u momentima prelivao i na područje Panonske nizije. Turci su 1694. pokušali da opsadom i lađama zauzmu tadašnju Petrovaradinsku tvrđavu, u čijoj je odbrani po Melhioru Erdujheljiju izginulo 15.000 austrijskih vojnika. Ovo iskustvo je nametnulo munjevitu potrebu za izgradnjom znatno snažnije i gabaritnije fortifikacije u Petrovaradinu, kao i izgradnju mostobrana i šančeva sa bačke strane. Razvoj Novog Sada, sa sigurnošću i kontinuirano, se može pratiti upravo od te 1694. godine, čime on spada u mlađe evropske gradove. Iz te godine potiče pisani izveštaj austrijskog generala Engelshofena o dovršetku mostobrana sa bačke strane. Ovo je prvi pisani trag o postojanju naselja na mestu današnjeg Novog Sada. Mostobran ili, kako su ga zvali „brukšanac“, bio je vojno utvrđenje sa više objekata. Služio je za zaštitu Petrovaradinske tvrđave u slučaju vojnog napada, da se neki mogući iznenadni napad samo amortizuje, dok se pontonski most ne ukloni. Stanovništvo ovog novog naselja zvanog Srpsko selo ili Petrovaradinski šanac bilo je, u najvećoj meri, srpsko-pravoslavno i može se razvrstati u dve kategorije, graničare i zanatlije i trgovce koji su izvodili radove na tvrđavi, te snabdevali vojsku i pružali zanatske usluge. Do 1699. godine u Šancu je živelo malo stalno nastanjenih stanovnika, 43 zanatsko-trgovačke porodice i 215 vojno-graničarske. Sezonski u ovo selo se slivao i veći broj ljudi. To je sve ispočetka bilo skromno i nesređeno. Kada se, nešto docnije, 1702. godine osnovala Podunavska vojna granica u njen bački deo pripao je, pored Bačke Palanke, Vilova, Kovilja i Titela, i Petrovaradinski Šanac. On postaje sedište oberkapetanije. Ovaj nagli skok broja stanovnika najbolje svedoči koliki je strateški značaj pridavan obezbeđenju pontonskog mosta i zaleđu Tvrđave. Sedište Bačko-segedinske eparhije je preseljeno iz Segedina u Petrovaradinski Šanac 1708. godine. Već tada ovo naselje se visoko kotiralo među Srbima Južne Ugarske. Stanovništvo srpskog sela Almaš (iz okoline Temerina i Srbobrana) se 1718. godine preselilo u Šanac. Naselje ekonomski jača nakon 1719. godine kada dobija pravo da dva puta godišnje organizuje vašar, u čemu preuzima primat od Futoga. Prva kuća na sprat je izgrađena 1720. godine. Pošto je posada petrovaradinske tvrđave bila isključivo nemačko-katolička, u Petrovaradinski šanac je počeo da se naseljava i nemačko stanovništvo, koje se pre svega bavilo zanatima. Pored Nemaca u mesto se doseljava i izvestan broj Mađara, zatim Šokaca, te „bosanskih katolika“, „katoličkih Sarajlija“ i Hrvata. Sve katoličke narodnosti su bile malobrojne u odnosu na Nemce, i najčešće su  svrstavane pod njih. Do značajnog populacionog i ekonomskog skoka dolazi nakon Beogradskog mira 1739. između Osmanskog carstva i Austrije, kojim je Beograd predat Turcima. Do tada je u Beogradu narasla značajna klasa Srba trgovaca koji su se bavili trgovinom između Austrije i Turske, te brojno nemačko stanovništvo koje je zanatskim uslugama opsluživalo brojnu austrijsku vojsku u Beogradu. Beogradski Srbi i Nemci se sele u Petrovaradinski šanac. A onda, pošto se uvećala trgovina, počeli su dolaziti trgovci „svih nacija, a naročito hrišćani iz Turske, Grci, Bugari, Bosanci i Cincari…“ Predajom Beograda i preseljenjem njegovog stanovništva, Petrovaradinski šanac je postao centar trgovine sa Osmanskim carstvom. Pošto je Beogradskim mirom, fiksirana granica sa Osmanskim carstvom, bilo je jasno da se ta granica u dogledno vreme neće pomerati. Nekadašnji Beograđani su sa sobom doneli razrađene mreže i kontakte za trgovinu sa Osmanskim carstvom. Upravo u ovom periodu raste potražnja za orijentalnim proizvodima u Evropi, ali i za kvalitetnim evropskim produktima kod osmanlija. Velik priliv stanovnika diže vrednost gradskog građevinskog zemljišta u Šancu, te dolazi do jagme za njim. Srbi u Šancu su upravo u poslednjoj  deceniji pred elibertaciju imali ogroman uticaj, pošto se u njihovim rukama nalazilo najviše zemlje. Značajan problem koji je morio građane Šanca je dvojnost graničarske (vojne) i komorske, županijske (civilne) vlasti u njemu. Šanac je tih godina, čak, i bio podeljen u dve vidljive zone. Graničarskim delom, koji je obuhvatao Almaški kraj, okolinu Nikolajevske crkve, obe strane Ćurčijskog sokaka, Zlatnu gredu, okolinu Saborne crkve i levu stranu Dunavskog sokaka, obe strane Lebarskog sokaka i pijacu skoro do katoličke crkve, komandovao je oberkapetan. On je bio podređen komadantu Tvrđave u Petrovaradinu, ali u osnovi prilično samostalan. Drugim rečima, oberkapetan Sekula Vitković je nad Srbima graničarima sprovodio nasiljem, pretnjama i ucenama, neku vrstu ličnog režima. Obzirom da su graničari morali sami sebi da kupuju oružje, glavni prodavac oružja je upravo bio sam oberkapetan. Na transformaciju srpskog življa od graničara ka građanskom staležu najveći uticaj je imao bački vladika Visarion Pavlović. Visarion, jedan od najobrazovanijih Srba svog vremena nalazio se na čelu Eparhije bačke od 1731. godine, pa do svoje smrti 1756. godine. Visarion je otvorio Latinsko-slovensku školu u Šancu 1731. godine kao i prvu bolnicu 1741. Između oberkapetana Sekule Vitkovića i vladike Visariona došlo je do konflikta. Sekuli je odgovaralo da neprosvećeni Srbi budu njemu lojalni graničari, a Visarion je aktivno radio na obrazovanju i emancipaciji Srba stvarajući od njih građansku klasu. Visarion je u školama učio srpsku decu, trgovini i zanatima, nemačkom jeziku i drugim znanjima koja su od njih stvarala konkurentne slobodne građane. Dovodio je čuvene ruske i slovenske učitelje, a značajnu pomoć je imao i od učenog Mojsija Putnika, koji ga je kasnije i nasledio. Pored Sekule Vitkovića, neprijateljstvo prema Visarionovim reformama je pokazivalo i Mađarsko namesničko veće, koje je tražilo da on bude osuđen za veleizdaju i utamničen, što je Beč ipak odbio. Predstavnici krupnog špekulativnog kapitala u Beču su formirali Privilegovanu orijentalnu kompaniju kojoj su kod zakonodavca obezbedili monopol nad trgovinom sa Osmanskim carstvom. Ovim poduhvatom je pokušano da se uništi pojedinačna trgovina čime je pretilo uništenje mladom novosadskom građanskom sloju. U ovom periodu dolazi i do najave ukidanja, tj. do razvojačenja dela Vojne granice u Bačkoj. Možemo pretpostaviti da je i sam Sekula Vitković najverovatnije bio na određen način stimulisan od strane Privilegovane kompanije, i krugova koji su trgovali gradskim zemljištem, da dodatno pritiska Srbe graničare da se isele iz grada u Stare Banovce.

Jedna od najznačajnijih geopolitičkih situacija koja je uprkos svojoj negativnosti pogodovala oslobođenju Šanca od raznih stega je bio Rat za austrijsko nasleđe koji je trajao u periodu 1740-1748. Pošto je Marija Terezija nasledila vlast od svog oca Karla IV, došlo je do protivljenja pojedinih država te su protiv Austrije, pre svega radi oduzimanja vanaustrijskih habzburških poseda zaratile. Marija Terezija je shvatila neophodnost reforme vojske. Bilo je neophodno stvoriti ozbiljnu, savremenu, plaćenu vojsku, za razliku od dotadašnje feudalne vojske koja se pokazala kao neefikasna. Najveći problem je bio potpuni bankrot budžeta, do kog je došlo usled dugog ratovanja.

Rat i monopolističko ponašanje su zapravo ubrzali napore za dobijanje statusa slobodnog kraljevskog grada. Nosioci pokreta za elibertaciju Šanca su strahovali da bi se situacija mogla i pogoršati posle najavljenog razvojačenja vojnih granica u Podunavlju, Potisju i Pomorišju, kada bi potpali pod razne feudalne obaveze. Stoga su građani Šanca preduzeli prve korake da od carice Marije Terezije dobiju najviši mogući status za svoje mesto. Da bi elibertaciju konačno izdejstvovali, Srbi su tokom 1747. godine postigli čvrst dogovor sa šanačkim Nemcima, koji će biti temelj budućeg razvoja grada. Sporazumeli su se da će u magistratu oslobođenog grada imati jednak broj predstavnika kao i oni, jednaka prava u biranju senatora i činovništva i u uživanju svoje vere. To je, za ono vreme, doista široko obezbeđenje nacionalne samostalnosti. Deputacija šanačkih građana, Srba i Nemaca – Racković, Vujić, Bogdanović, Rašković, Hajl i Anderle – otišla je u Beč, gde su na osnovu hipoteke na imovinu dobili bankarski kredit. Kako bi doprli do same carice, bili su prinuđeni da iznos povećaju za više od trideset posto, kako bi plaćali lobiste i korumpirali administraciju. No trud je urodio plodom, Marija Terezija je 1. februara 1748. godine izdala povelju kojom je Petrovaradinski Šanac uvršten u red slobodnih kraljevskih gradova. Odredila je da mu ime bude „Neo-Plantea“ (Neoplanta), mađarski „Uj-Videgh“ (Ujvidek), nemački „Neu-Satz“ (Nojzac), što su Srbi preveli kao Novi Sad, a Grci kao Neofite. Grad je dobio pravo na vlastite organe uprave i sud, kao i svoju nezavisnu vlast u liku gradonačelnika i Magistrata sastavljenog od 12 senatora. Magistrat je ubirao određene prihode i vršio upravnu i sudsku vlast. Rad magistrata nadzirali su Namesničko veće Ugarske u Požunu i Pridvorna ugarska komora u Beču.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja