NDH I SVET. SRPSKO-HRVATSKI ODNOSI U DRUGOM SVETSKOM RATU

30/10/2021

Autor: msr Ognjen Karanović, istoričar

Jedno od važnih pitanja za određenje međunarodnopravnog statusa NDH jeste njeno priznanje od drugih država. Da je to pitanje veoma značajno, pokazuje i podatak da je odmah nakon proglašenja NDH Hitleru i Musoliniju upućen zahtev za priznanje nove države. Tokom 1941. i 1943. godine, u ratnim uslovima, usledio je veći broj priznanja NDH, ali je važno pomenuti da su gotovo sve te države bile potpisnice Trojnog pakta ili Antikominternskog pakta, odnosno države povezane sa Silama osovine. Prvo priznanje NDH nije došlo od Nemačke i Italije, već od Mađarske, i to na dan proglašenja nezavisnosti 10. aprila 1941. godine. Mađarska je žurila da prizna NDH, a razloge za to treba tražiti u ugovoru o večnom prijateljstvu, koji je sa Kraljevinom Jugoslavijom potpisala u decembru 1940. godine. Proglašenje NDH kao samostalne države Mađarskoj je išlo na ruku kako bi opravdala nevažnost tog ugovora, jer je Jugoslavija prestala da postoji, a sve radi ostvarenja sopstvenih teritorijalnih težnji. Nakon priznanja Mađarske usledilo je priznanje novostvorene države od Nemačke 15. aprila 1941. godine, a istog dana priznala ju je i Italija. U aktu priznanja Nemačke Hitler je napisao sledeće: „Za mene je posve osobita radost i zadovoljstvo, što Vam mogu izjaviti da Njemački Rajh priznaje Nezavisnu Državu Hrvatsku u času kada je hrvatski narod našao svoju dugo željenu slobodu kroz pobjedonosno prodiranje četa sila Osovine.“ Takođe, i Musolini je iskazao svoje zadovoljstvo zbog stvaranja nove Hrvatske, „koja je sebi danas izvojštila dugo željenu slobodu“. U jednom dokumentu upućenom Ministarstvu spoljnih poslova naglašava se da je nezavisna i slobodna Država Hrvatska stvorena naporima Hrvata, te voljom i uz pomoć osovinskih sila Nemačke i Italije, da su u aktu priznanja obe države naglasile da je nova država „nezavisna i slobodna“, a da će njene granice biti određene naknadno, u „slobodnom, a naravno i jednakopravnom sporazumu predstavnika slobodne Hrvatske Države, te sila osovine“. Član 1. Konvencije o pravima i dužnostima država iz Montevidea zahteva postojanje nekoliko elemenata da bi se moglo govoriti o državi. Dok je NDH nesumnjivo imala ispunjena prva dva elementa (iako je tokom čitavog njenog postojanja postojao problem razgraničenja sa pojedinim državama), najvažnije je i istovremeno najkontroverznije pitanje suverene vlasti. Postojanje stanovništva je najmanje sporan element državnosti NDH. Prema izveštaju Hrvatskog državnog statističkog ureda, objavljenog 1941. godine, NDH je imala 6.966.729 stanovnika. Od toga je bilo 4.817.000 Hrvata, 1.848.000 Srba, 145.000 Nemaca, 70.000 Mađara, 37.000 Slovenaca, 44.267 Čeha i Slovaka. Prema istom izveštaju, izvan hrvatskih državnih granica živelo je 1.727.548 Hrvata.

Prema izveštaju Hrvatskog državnog statističkog ureda, površina NDH iznosila je 115.133 km2. Ipak, za razumevanje političkih granica NDH treba poći od Hitlerovog plana za podelu Jugoslavije izraženu u Privremenim smernicama za podelu Jugoslavije od 12. aprila 1941. godine, u kojem se navodi da će Hrvatska u okviru svojih granica postati samostalna država, a da se Nemačka neće mešati u njene unutrašnje prilike. Najverovatnije se mislilo na teritoriju bivše Banovine Hrvatske, ali sa uvažavanjem italijanskih pretenzija. Nakon kapitulacije jugoslovenske vojske 17. aprila 1941. godine, Sile osovine, Nemačka, Italija, Bugarska i Mađarska podelile su njenu teritoriju. Slovenija je podeljena između Nemačke, Italije i Mađarske. Bačka je pripojena Mađarskoj, Banat je potpao pod nemačku upravu, a Srbija je bila pod režimom vojne okupacije i u granicama pre balkanskih ratova, dok je deo njene teritorije okupirala i Bugarska. Veliki deo Makedonije pripao je Bugarskoj, a njen zapadni deo, veći deo Kosova i manji pogranični delovi Crne Gore pripali su Albaniji. Ostatak Crne Gore italijanska vlada je proglasila nezavisnom državom, ali je 13. aprila stavila tu odluku van snage i postavila svog guvernera. Ipak, za NDH su bili ključni odnosi sa Nemačkom i Italijom. Granica sa Nemačkom je utvrđena dogovorom (više jednostranim diktatom Nemačke, kao što ističe M. Colić) od 13. maja 1941. godine. Nemačka je priključila severnu polovinu Kranjske, rubni pojas Koruške i južne Štajerske. Razgraničenje između NDH i Nemačke je izvršeno potpisivanjem ugovora 13. maja 1941. godine. Razgraničenje je započelo utvrđivanjem granice prema delu Slovenije, gde su Nemci priznali granicu prema Štajerskoj i Kranjskoj, kakva je bila 1918. godine, uz izmenu na tromeđi na Dravi. Ni razgraničenje sa Italijom nije bilo povoljno po NDH, posebno zbog toga što su Italijani zaposeli Dalmaciju, koja je nakon kapitulacije Jugoslavije tretirana kao deo okupacionog područja. Rimskim ugovorima od 18. maja 1941. godine određene su granice između Italije i NDH na području jadranske obale. Tako je Poverenstvo za razgraničenje između NDH i Kraljevine Italije Ministarstva spoljnih poslova uputilo predstavku ministru spoljnih poslova NDH, u kojoj se ističe da rad tog tela nije samo tehničke prirode jer su granice između dve zemlje nepovoljne po NDH, zbog čega moraju da se bore za svaki pedalj NDH kako bi se ispravilo ono što su u tom nepovoljnom trenutku morali da ustupe Italiji. Formirana je komisija za razgraničenje između NDH i Kraljevine Italije. Italija je dobila skoro celu Dalmaciju: područje Zadra, Šibenika, Splita, ostrva Rab, Krk, Lastovo, Korčulu, Mljet i druga manja ostrva, kao i Boku Kotorsku i delove Hrvatskog primorja i Gorskog Kotara. S druge strane, NDH je dobila izlaz na more u bivšim kotarima Novi, Senj, Crkvenica i opštinama Karlobag i Kraljevica, kao i na području od Omišado Dubrovnika. U njenom sastavu ostali su i ostrva Brač, Hvar, Pag, Šipan, Šćedro, Maun, Lokrum, Lopud i Koločep. Sporazumom sklopljenim u Rimu između Kraljevine Italije i NDH predviđen je specijalni statutarni režim za područje Splita, predgrađa Kaštela i ostrva Korčule. NDH je tražila autonomiju za ta područja, ističući da bi u suprotnom ostala bez svoje najvažnije prirodne izvozne luke u srednjoj Dalmaciji. Kako je ostrvo Vis najtešnje povezano sa Splitom, ukazano je na potrebu da ono bude uključeno u statutarno područje Splita, kao i ostrvo Šolta i istočni deo ostrva Čiovo.

Međutim, Italija nije bila voljna da prizna tu autonomiju. Granica između NDH i Italije u zapadnom delu, odnosno prema Sloveniji, regulisana je u julu 1941. godine i kretala se od tromeđe na Žumberačkoj gori, rekom Kupom preko Gorskog Kotara do Bakarskog zaliva. Problematična je bila i granica NDH i Italije prema istoku, zbog pretenzija obe države prema Sandžaku. Istočna granica prema Srbiji određena je, uz saglasnost Nemačke, uredbom (koja je nazvana zakonom) NDH od 7. juna 1941. godine. Istočna granica se protezala od ušća Save u Dunav uzvodnim tokom Save do ušća Drine u Savu, a odatle uzvodno Drinom do ušća Brusnice, a potom istočno od Drine starom granicom do 1908. godine između Bosne i Srbije. Problem je nastao oko granične crte u Sremu. Prema zahtevu vlade NDH, ta granična crta trebalo je da ide po nekadašnjoj austrougarskoj granici, uključujući i hrvatsku teritoriju i grad Zemun. Međutim, nemačko vojno zapovedništvo za Srbiju tražilo je da Zemun s okolinom ostane u sastavu Beograda, kao privremena vojno-upravna mera, ističući posebno značaj zemunskog aerodroma. Zato je 3. juna 1941. potpisan sporazum između Nemačke i NDH, prema kojem područje Zemuna i okoline pripada NDH koja ima nadležnost u nastavi i pravosuđu, dok ostale upravne grane (unutrašnji poslovi, železnice, pošta, porezi i dr.), za trajanja posebnog stanja, ostaju podređene vojnom zapovedniku Srbije u Beogradu. Prema sporazumu, njegove odredbe važe dok područje Srbije bude pod nemačkom vojnom upravom, odnosno dok između Nemačkog rajha i NDH ne budu doneti drugi zaključci na osnovu trgovinskih ugovora. U savezu sa primopredajom, održana su dva sastanka nemačkih i hrvatskih poverenstava u Zemunu 25. septembra i 3. oktobra 1941. godine. Vlasti NDH su uspele u svom naumu jer je dogovoreno da oblast istočnog Srema pređe u potpunu vlast NDH, kako bi se sprečilo krijumčarenje robe i nastali problemi u oblasti poštanske i železničke službe. Dogovoreno je da se hrvatska vojska snabdeva živim namirnicama u obliku malog graničnog prometa, kao i pitanje carinskog i deviznog prometa, te obračun robnog prometa koji nastane između istočnog Srema i Beograda od strane nemačkih vojnih vlasti. Posebno je istaknuto da dogovor važi dok god Srbija bude okupirana od Nemačke, odnosno dok god se vlade Hrvatske i Nemačke ne dogovore drugačije. Pregovori naročito nisu bili uspešni sa Mađarskom. Tako se u jednom od izveštaja navodi da bi konačno povlačenje graničnih crta prema Crnoj Gori i Mađarskoj trebalo da potpuno ukloni neke još sada postojeće teškoće u razvoju države. Mađarska je na severnom rubu nekadašnje jugoslovenske države uzela Međimurje, Prekomurje i Baranju. U Vojnom arhivu nalazi se više dokumenata sa nekoliko sastanaka održanih između Hrvatske i Kraljevine Mađarske radi razgraničenja dve države. U razgraničenju NDH s Mađarskom, kao sporno pitanje posebno se pojavila sudbina Međimurja. Tu oblast je mađarska vojska okupirala u aprilu 1941. godine i nakon stvaranja NDH, Mađarska je uveravala hrvatske vlasti da taj čin za nju ima samo strateško značenje, te da ona priznaje da je Međimurje sastavni deo NDH.

Međutim, na sastanku o razgraničenju, održanom u Zagrebu u junu 1941, mađarska delegacija je predložila da granica između NDH i Mađarske bude iz 1918. godine, odnosno da Međimurje pripadne Mađarskoj i da joj se omogući pristup Jadranskom moru preko hrvatske teritorije. Kako taj predlog nije prihvatila hrvatska strana, Mađarska je 10. jula proglasila priključenje Međimurja. Mađarska vlada je tvrdila da je to istorijsko pravo Mađarske, a 16. decembra 1941. godine mađarski parlament je prihvatio Zakon o pripojenju južnih krajeva, kojim je Međumurje jednostrano pripojeno Mađarskoj. Vlada NDH je 7. januara 1942. godine uputila mađarskoj vladi protestnu notu, koja nije uticala na promenu situacije, a vlada NDH nije uspela da zaključi sporazum o razgraničenju s Mađarskom. Granica prema Crnoj Gori određena je sporazumom sa Italijom od 27. oktobra 1941. godine, dok je NDH sa Crnom Gorom zaključila granični sporazum 24. novembra 1941. godine. Jedno od važnih pitanja za određenje međunarodnopravnog statusa NDH jeste njeno priznanje od drugih država. Da je to pitanje veoma značajno, pokazuje i podatak da je odmah nakon proglašenja NDH Hitleru i Musoliniju upućen zahtev za priznanje nove države. Tokom 1941. i 1943. godine, u ratnim uslovima, usledio je veći broj priznanja NDH, ali je važno pomenuti da su gotovo sve te države bile potpisnice Trojnog pakta ili Antikominternskog pakta, odnosno države povezane sa Silama osovine. Prvo priznanje NDH nije došlo od Nemačke i Italije, već od Mađarske, i to na dan proglašenja nezavisnosti 10. aprila 1941. godine. Mađarska je žurila da prizna NDH, a razloge za to treba tražiti u ugovoru o večnom prijateljstvu, koji je sa Kraljevinom Jugoslavijom potpisala u decembru 1940. godine. Proglašenje NDH kao samostalne države Mađarskoj je išlo na ruku kako bi opravdala nevažnost tog ugovora, jer je Jugoslavija prestala da postoji, a sve radi ostvarenja sopstvenih teritorijalnih težnji.

Nakon priznanja Mađarske, usledilo je priznanje novostvorene države od Nemačke 15. aprila 1941. godine, a istog dana priznala ju je i Italija. U aktu priznanja Nemačke Hitler je napisao sledeće: „Za mene je posve osobita radost i zadovoljstvo, što Vam mogu izjaviti da Njemački Rajh priznaje Nezavisnu Državu Hrvatsku u času kada je hrvatski narod našao svoju dugo željenu slobodu kroz pobjedonosno prodiranje četa sila Osovine.“ Takođe, i Musolini je iskazao svoje zadovoljstvo zbog stvaranja nove Hrvatske, „koja je sebi danas izvojštila dugo željenu slobodu“. U jednom dokumentu upućenom Ministarstvu spoljnih poslova naglašava se da je nezavisna i slobodna Država Hrvatska stvorena naporima Hrvata, te voljom i uz pomoć osovinskih sila Nemačke i Italije, da su u aktu priznanja obe države naglasile da je nova država „nezavisna i slobodna“, a da će njene granice biti određene naknadno, u „slobodnom, a naravno i jednakopravnom sporazumu predstavnika slobodne Hrvatske Države, te sila osovine“. Nakon priznanja Nemačke i Italije, priznanje je usledilo i od drugih zemalja Trojnog pakta: Slovačke (15. aprila 1941), Bugarske (21. aprila 1941), Rumunije (8. maja 1941). Nakon priznanja NDH od Rumunije, jugoslovenska vlada je uložila protest povodom uspostavljanja NDH, ukazujući na načelo međunarodnog prava da vojno zaposednuće nekog područja za vreme trajanja neprijateljstva ne menja pravni status i ne pruža zakonske osnove za uspostavljanje novog pravnog statusa na takvom području. Jugoslovenska vlada je tvrdila da je NDH nametnuta od okupatorskih vlasti i, uz njihov podsticaj, da je lišena svake zakonske osnove i da predstavlja otvorenu povredu međunarodnog prava sa ciljem rasparčavanja područja Kraljevine Jugoslavije. Vlada je posebno tvrdila da je NDH stvorila mala grupa istomišljenika, koja nema uporište u hrvatskom narodu. Desetak dana kasnije, vlada je protestovala i zbog potpisivanja Rimskih ugovora od 18. maja, tvrdeći da oni predstavljaju povredu integriteta Jugoslavije jer se njima ustupaju delovi Kraljevine Jugoslavije Italiji. Na tu notu je odgovorio državni sekretar SAD Samner Vils koji je izrazio zgražavanje vlade SAD i američkog naroda zbog sakaćenja Jugoslavije od različitih država članica Trojnog pakta. Ipak, taj protest nije zaustavio dalje priznanje NDH, koje je usledilo od Japana (7. juna 1941), Španije (27. juna 1941) i Finske (2. jula 1941). NDH su priznale i neke druge države, poput Burme (7. avgusta 1943), Filipina (16. avgusta 1943), ali i Danske (10. jula 1943), Narodne Kine (u julu 1943), Mandžurije (2. avgusta 1943) i Tajlanda (24. avgusta 1943). Sve te azijske zemlje bile su pod japanskom okupacijom, tako da ne treba izgubiti iz vida činjenicu da su to bile marionetske vlade, kao što je i Danska bila nemačka marionetska država. Slobodna Indija (koja je bila pod upravom privremene vlade Slobodne Indije od 1943. do 1945. godine), koja je takođe bila japanska marionetska država, poslednja je priznala NDH. To je učinila 20. novembra 1943. godine, nakon posete predstavnika Indije, Subasa Šandra Bose, koji je, kada se vratio u svoju zemlju, poslao notu ministru spoljnih poslova NDH u kojoj izražava zahvalnost zbog formalnog priznanja provizorne vlade Slobodne Indije i iskazuje najiskrenije želje za dobrobit i napredak nezavisne Hrvatske.

Osim de jure priznanja, NDH je sa pojedinim državama, kao što su Francuska, Albanija, Holandija, Norveška, San Marino i Švedska, imala odnose koji se mogu tumačiti kao njeno de fakto priznanje. Švajcarska je, na primer, zadržala konzulat u Zagrebu, na čelu sa generalnim konzulom, kojeg su hrvatske vlasti tretirale kao diplomatskog predstavnika, čime je Švajcarska de fakto priznala novoosnovanu državu. Ona je vremenom, pod uticajem američke i britanske diplomatije, odbila da izričito prizna NDH i nastavila je da održava diplomatske odnose sa Kraljevinom Jugoslavijom, koja je imala svoju ambasadu u Bernu. Istovremeno,Švajcarska je dopustila otvaranje Stalne trgovinske delegacije NDH u Cirihu, koja je obavljala i izvesne diplomatsko-konzularne poslove. Te dve zemlje su sklopile i dva međunarodna ugovora o uzajamnim pravima i obavezama u oblasti robnog i platnog prometa u septembru 1941. godine, a 1942. godine vođeni su i trgovački pregovori. Takođe, NDH je u Parizu otvorila Trgovinsko-kulturnu delegaciju i imala je svog ekonomskog predstavnika u Lionu, dok je Francuska imala svoj konzulat u Zagrebu, a obe zemlje su potpisale trgovački sporazum 16. marta 1942. godine. Vatikan nije formalno priznao NDH, ali je uputio apostolskog legata u Zagreb, dok je hrvatska vlada u Vatikanu otvorila Ured izvanrednog opunomoćenika, koji je formalno bio nezavisan od poslanstva NDH u Rimu. Stepinac i Pavelić su od Vatikana zatražili priznanje još u aprilu 1941. godine, ali je Vatikan doneo odluku da zadrži diplomatske odnose s jugoslovenskom vladom u Londonu. U maju iste godine papa je dao instrukcije katoličkom kliru o odnosu sa novim ustaškim režimom u kojem ih savetuje da budu obazrivi i da se drže dalje od politike, a kada već moraju da se upletu u politiku, da uvek vode računa o interesu Crkve. Iako je predstavništvo Vatikana obavljalo i diplomatske funkcije, njegov primarni zadatak u NDH bilo je povezivanje sa katoličkim vernicima u Hrvatskoj. Posebno je interesantan odnos NDH sa Španijom, koja se nakon kapitulacije Jugoslavije okrenula ka novonastaloj državi. Sam čin priznanja bila je i potvrda simpatija generala Franka prema Silama osovine i njihovim saveznicima, prvi put nakon 1939. godine i proglašenja neutralnosti prema zaraćenim stranama u sukobu. Španija je jedina otvorila svoje diplomatsko predstavništvo, a da nije bila direktna učesnica u Drugom svetskom ratu. U svom aktu o priznanju, Španija navodi da je rešila da prizna de jure hrvatsku vladu i da predlaže da se uspostave redovni diplomatski odnosi radi ostvarenja još čvršćih prijateljskih veza između dva naroda. Međutim, to nije sprečilo Španiju da i nakon priznanja nastavi da održava diplomatske odnose sa izbegličkom vladom u Londonu, sve dok, na insistiranje Hrvatske, diplomatski odnosi nisu prekinuti 4. februara 1942. godine. Ipak, čak i tada, predstavnici jugoslovenske diplomatije nastavili su delovanje u Španiji, odnosno u Madridu je nastavio da deluje otpravnik poslova, te su oba predstavništva delovala do završetka Drugog svetskog rata. Zanimljivo je da odnosi između NDH i Španije nisu bili čisto politički, već je Hrvatska insistirala na razvoju trgovačke saradnje dveju zemalja. Poslanici iz Hrvatske povučeni su u proleće 1944. godine, kada je španska vlada donela odluku da se distancira od Sila osovine i njihovih satelita, a predstavništvo je zatvoreno nakon poraza NDH. Međutim, interesantan je podatak da je hrvatsko predstavništvo nastavilo poluslužbeno da deluje u Madridu još neko vreme, iako nije imalo spoljnje obeležje.

Nezavisna Država Hrvatska je pokušavala da uspostavi diplomatske odnose i sa Turskom, koja je proglasila neutralnost 26. juna 1940. godine, jer su je savezničke države posmatrale kao kvislinšku tvorevinu. Turska je bila posebno značajna zbog proširenja broja pristalica među muslimanskim stanovništvom, ali i zbog učvršćivanja međunarodnog položaja NDH i približavanja Turske Silama osovine, koje bi se tako preko Kavkaza svojim vojnim delovanjem približile Sovjetskom Savezu. Međutim, priznanje NDH bi uzdrmalo tursku neutralnost i značilo bi da se Turska okrenula ka Silama osovine. I nemačke diplomate su ometale uspostavljanje odnosa NDH i Turske, posebno u domenu trgovinske razmene, smatrajući svaki odnos sa neutralnim državama sumnjivim. Iz svih tih razloga, kao i usled aktivnosti britanske i jugoslovenske diplomatije, Turska nije priznala NDH. Nezavisna Država Hrvatska – zaista nezavisna ili marionetska država? Sa osloncem na međunarodnopravnu teoriju u vezi s nastankom država, može se zaključiti da NDH nikada nije uspela da prevaziđe stadijum „države u pokušaju“ zbog višestrukog i konstantnog osporavanja njene državnosti. Niti je NDH u potpunosti ispunjavala teoriju efektiviteta, niti su pravni uslovi njenog nastanka bili neupitni, a njeno postojanje je bilo oročeno trajanjem Drugog svetskog rata i okupacijom Kraljevine Jugoslavije od Sila osovine. Ni istinski država, ni istinski marionetska država, sva je prilika da se ambivalentnost NDH prelila i u domen međunarodnog prava. I zaista, teško je NDH svrstati u čiste kategorije međunarodnog javnog prava. Anđelo Pjero Sereni pisao je 1941. godine da „čudan status NDH“ otvara pitanje da li se ona „može smatrati stvarnim subjektom međunarodnog prava“. Na to pitanje daje više odričan nego potvrdan, ali svakako ne i konačan odgovor.

IZVORI I LITERATURA

Basta, Milan (1971). Agonija i slom Nezavisne Države Hrvatske. Beograd: Rad.

Basta, Milan (1986). Rat je završen 7 dana kasnije (5 izd.). Beograd: Privredni pregled.

Bulajić, Milan (1988). Ustaški zločini genocida i suđenje Andriji Artukoviću 1986. godine. 1. Beograd: Rad.

Jelić-Butić, Fikreta (1977). Ustaše i Nezavisna Država Hrvatska 1941–1945. Zagreb: Sveučilišna naklada Liber, Školska knjiga.

Novak, Viktor (1986). Magnum Crimen: Pola vijeka klerikalizma u Hrvatskoj (PDF). Beograd: Nova Knjiga.

Paris, Edmond (1961). Genocide in Satellite Croatia, 1941–1945: A Record of Racial and Religious Persecutions and Massacres. Chicago: American Institute for Balkan Affairs.

Simić, Sima (1958). Prekrštavanje Srba za vreme Drugog svetskog rata. Titograd: Grafički zavod.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja