Mađarski liberali i srpsko pitanje

15/12/2019

Autor: dr Miloš Savin, istoričar

 

Još početkom revolucionarnog perioda u Mađarskoj 1848. godine, iskristalisala su se dva oblika političkog mišljenja među ministrima Mađarske vlade. Za razliku od Košutovog revolucionarnog radikalizma, Deak je predstavljao tzv. stranku mira. Od ranije poznat kao uspešan pravnik i opozicioni disident, Deak je ušao kao ministar pravde u mađarsku revolucionarnu vladu na predlog i iz poštovanja prema njenom predsedniku Lajošu Baćanjiju. Uprkos neslaganju sa austrijsim totalitarizmom i hegemonijom u odnosu na Mađare, belodano je na Deaka značajno uticala i politička misao Ištvana Sečenjija, o neophodnosti reformi, te određenog austro-ugarskog dogovora.

Kao ministar pravde u mađarskoj revolucionarnoj vladi, Deak je putovao u više navrata u Beč, kako bi pokušao da inicira razgovore o austro-ugarskom kompromisu, te da ublaži značaj košutovih ekstremnih liberala, iako postoji i gledište koje osporava tadašnji Košutov liberalizam, pošto je on bio predvodnik sitnog feudalnog plemastva, a ne građanstva u zapadnoevropskom smislu. Tokom postrevolucionarnog doba, nakon pada Bahovog apsolutizma, tokom jeseni 1860. godine, austrijski car Franja Josif se odrekao apsolutizma i podario, odnosno oktroisao novi ustav tzv. Oktobarsku diplomu. Ovim ustavom je istorijskim zemljama (u koje Srpska Vojvodina nije spadala), obećao, odnosno nagovestio, određeni stepen autonomije, taman toliki da ne ometa centralnu vlast. Na ovaj način je Ugarska došla u određenu ustavom garantovanu autonomiju. Međutim, mađarsko društvo nije kao što je Franja Josif očekivao sa odobravanjem dočekalo ovaj privremeni ustav, naprotiv, županijske skupštine su često glasale za predstavnike revolucionarne političke emigracije. U nadi da će Zemaljska skupština ugarske odnosno, sabor, doneti deklaraciju o prihvatanju Oktobarske diplome, Franja Josif je zakazao njegovo održavanje za 1861. godinu.

Na saboru je došlo do žestoke konfrontacije između Stranke adrese, koju je predvodio Deak, a čiji oslonac su bili posednici iz severnog mađarskog podunavlja, te Stranke rezolucije, koju je predvodio povratnik iz političke emigracije Laslo Teleki, a kog su podržavali potiski posednici. Deak se zalagao da se usvoji adresa kojom bi ugarski sabor, odnosno zemaljska skupština, priznao Franju Josifa za realnog kralja Mađarske odnosno Ugarske. Suprotno ovome Teleki i članovi stranke rezolucije nisu priznavali Franju Josifa, s obzirom da prilikom njegovog proglašenja za austrijskog cara, odnosno mađarskog kralja, nije ispoštovana procedura da mađarski sabor to apriorno sankcioniše. Prevagu u saboru je imala Telekijeva stranka, do samog finiša, kada je u danu pred glasanje Teleki izvršio samoubistvo. Pod novonastalim okolnostima, na glasanju je pobedila Deakova stranka sa svega tri glasa razlike.

Ova podela je udarila temelj, kasnijim političkim podelama u Ugarskoj. Nakon raspuštanja ove skupštine, u periodu vladavine austrijskog kancelara, Antona Šmerlinga od 1861. do 1865. ponovo je pojačana represija i centralističko nasilje. Tek u periodu pred nagodbu od izbora za Ugarski sabor 1865, pa do Austrougarske nagodbe 1867. godine, došlo je do izvesne pluralizacije političkih odnosa u Ugarskoj.

Tokom privremene ustavnosti značajnu ulogu je imala Deakova politička stranaka, zatim stranka levog centra, te stranka krajnje levice. Kako bi se izbegle eventualne zabune, pojmovi levi centar i krajnja levica nisu označavali ideološke pozicije, već mesta u skupštinskim klupama, gde su sedeli poslanici. Deakova stranka, iako je imala najveći broj poslanika na ugarskom saboru, predstavljala je skup raznorodnih političkih ideja i protagonista. Unutar nje su delovali konzervativci, klerikalci, sitni plemići, aristokratija, grđani… Ovo je bila klasična stranka klijentelističkog tipa, čiji su članovi, bez obzira na političke razlike u njoj videli mogućnost karijernog i finansijskog uspeha, nakon stabilizacije, do koje bi dovela austro-ugarska nagodba. Uprkos brojnosti poslanika, Deak je nakon nagodbe odbio da postane predsednik ugarske vlade, ustupivši tu poziciju Đuli Andrašiju, aristokrati koji je sa Košutove prešao na Deakovu stranu.

Tzv. levi centar, od kog će se formirati Liberalna stranka, baziraće svoje članstvo, pretežno na bivše članove partije rezolucije na čelu sa Kalmanom Tisom. Tisa će vremenom postati alfa i omega mađarske politike. Uspeće da opstane na čelu ugarske vlade od 1875. do 1890. godine. Levi centar je svoj program bazirao na tzv. „Biharskim tačkama“, zahtevajući reviziju nagodbe ka većoj samostalnosti Ugarske. Zalagao se za samostalnu mađarsku vojsku, veću samostalnost Mađarske i intenzivniji nacionalni razvoj. Ova grupacija nije bila spremna da svoje zahteve radikalizacijom pretvori u delo, već je demagogijom magnetisala značajan broj onih koji su bili nezadovoljni nagodbom. U periodu od Oktobarske diplome pa do Austrougarske nagodbe, ova grupacija je računala i na podršku srpskih liberala iz Vojvodine, na čelu sa Svetozarom Miletićem.

Do razlaza je upravo došlo usled Miletićeve principijelnosti u borbi za potpunu nezavisnost Ugarske, te sporazumu između Mađara i nemađarskih naroda Ugarske. Cilj Kalmana Tise je bio da kanalisanjem nezadovoljstva dođe na vlast, dok Svetozar Miletić nije mogao da ima slične ambicije kao borac za ravnopravnost narodnosti i prava građana. Krajnja levica je ostala dosledna borbi za principe proklamovane 1848. godine i odana Lajošu Košutu, koji se nalazio u političkoj emigraciji. Iz nje će se izroditi Četrdesetosmaška stranka, odnosno Stranka Nezavisnosti.

Porazi koje su Habzburgovci trpeli od strane Italijana i Prusa nisu ostavili Franji Josifu mogućnost da neguje antagonizme u okviru Austrijskog carstva. Svestan činjenice da je dotadašnji modus operandi njegove dinastije bio „zavadi i vladaj“, odabrao je da se nagodi sa pojedinačno većim, odnosno potencijalno najopasnijom grupacijom, a to je bilo mađarski veleposed. Nagodbom, Habzburška monarhija je prerasla u Austrougarsku, specifičnu državnu tvorevinu, do tada neviđenu u Evropi.

Zapadnim delom države, odnosno istorijskim austrijskim pokrajinama se upravljalo iz Beča, dok se istočnim upravljalo iz Pešte, odnosno nakon izvesnog vremena Budimpešte. Jedinstvo dve gotovo države prezentovao je vladar, koji je bio ujedno austrijski car i mađarski kralj.  Država je imala zajedničku inostranu politiku, armiju i finansije koje su bile zadužene za funkcionisanje zajedničkih organa. Ostalim aspektima državnog poretka su se bavili unutrašnji organi Austrije i Ugarske.

Obe države su imale sopstvene dvodome parlamente i njima odgovorne vlade. Uprkos odredbama Nagodbe koji su predviđali stvaranje zajedničke vlade, situacija je bila znatno drugačija. Car je po sopstvenom nahođenju postavljao ministre inostranih poslova, vojske i finansija, kojima je lično rukovodio, bez ikakvog zajeničkog parlamenta, predsednika vlade i sl. Postojalo je i određeno koordinaciono telo na koje su pozivani ministri iz bečke i budimpeštanske vlade radi dogovora, ali ni ovo telo nije imalo formu organa izvršne vlasti. Umesto organa zajedničke zakonodavne vlasti postojele su dve delegacije, jedna koju je slao mađarski parlament, a drugu austrijski, i koje su imale po šezdeset članova. Delegacije su radile odvojeno, a satajale su se samo radi glasanja. Tokom celog postojanja Austrougarske, po jedan zajednički ministar je bio Mađar ili državljanin Ugarske. Preciznije govoreći, ugarski državljanin nikada nije bio vojni ministar.

Nagodbom je bila predviđena srazmera za finansiranje zajedničkih poslova, spram bogatstva država članica, tako da Austrija snosi 70% troškova a Mađarska 30%, što je često izazivalo nezadovoljstva i uzajamne optužbe. Obe države članice su osnovale i svoje teritorijalne jedinice, kao deo zajedničke vojske, pa su tako nastali mađarski domobrani, odnosno honvedi. Jedno od najvećih posledica Nagodbe je bilo razvijanje kapitalističke privrede. S obzirom da je u prethodnom istorijskom periodu Ugarska bila dominantno poljoprivredna zemlja, što je bilo u interesu Beča i krupnih mađarskih veleposednika, ona je po zaostajanju u kapitalističkom razvoju bila sličnija carskoj Rusiji nego zapadnoevropskim državama. Stabilizacija političkih okolnosti, kao i izgradnja razvijene železničke mreže, stvorili su pozitivan kreditni ambijent koji je prouzrokovao vrtoglavi razvoj kapitalističke privrede u Ugarskoj, znatno brži nego u ostalim delovima istočne Evrope. Brzina obrta kapitala je dovela do toga da se broj kreditnih ustanova povećao za dvdeset i pet puta, dok se obim kredita udesetostručio. Nakon nagodbe, putem kredita u Ugarsku je masovno plasiran strani kapital, poput Rotšilda i drugih bankarskih kuća. Naravno, suštinski interes stranog kapitala nije bio da ostane zarobljen u Mađarskoj, nego da se uvećan vrati svojim matičnim ustanovama, ali sa obzirom na to da je postojao deficit domaćeg kapitala, u početnoj fazi, on je inicirao ogroman rast privrede. Vremenom je došlo i do akumulacije domaćeg kapitala, koji je putem štednih zadruga plasiran u proizvodnju.

Ipak, ovaj period nije poznat samo po usponu, nego i po čestim privrednim krizama, od kojih je najpoznatija ona iz 1873, prouzrokovana krahom berze.

Ogromnu promenu u funkcionisanju privrede donela je izgradnja pruga u Ugarskoj. Prva pruga je izgrađena 1846. godine, a do izbijanja revolucije postojalo je svega dve stotine kilometara pruga. Do pada Bahovog apsolutizma ovaj broj će biti udesetostručen, ali i dalje nedovoljan za obimniji privredni razvoj. Prevoz robe i poljoprivrednih proizvoda se mahom odvijao putem reka i kanala, pošto su kopneni putevi usled blata i vetra bili teško prohodni tokom gotovo pola godine, i svodili su se isključivo na zaprege. Do početka dvadesetog veka, cela Ugarska, uključujući posebno današnju Vojvodinu, bila je dobro povezana prugama, kojih je bilo preko sedamnaest hiljada kilometara. Naravno, ekspanzija izgradnje železnica je maksimalno zloupotrebljavana za razne koruptivne aktivnosti i sticanje ekstraprofita, što je dovodilo do brojnih problema i afera.

Razvojom železnice, poljoprivreda ugarske, je dostigla svoj apsolut, s obzirom da je prehrana austrijskog dela monarhije zavisila od proizvoda iz panonske nizije. Železnica je olakšala i pojeftinila transport i time doprinela intenzivnijoj proizvodnji i većoj zaradi.

Putem irigacije, meliorizacije i oranjem velikih livada došlo je do povećanja obradivog zemljišta. Razvoj poljoprivredne nauke je doprineo smeni poljoprivrednih kultura na istoj površini, čime je sve manje zemlje ostajalo uparloženo, što je dovelo do dupliranja dotadašnje proizvodnje. U ovom periodu je došlo i do obimnog korišćenja poljoprivredne mehanizacije. Obim ratarske proizvodnje je prouzrokovao i razvoj intenzivnog stočarsta. Mnogi srednji posednici nisu uspevali da se prilagode kapitalističkoj utakmici u poljoprivredi, čime su neretko gubili posede u korist veleposednika i prerastali u agrarnu sirotinju i bezemljaše.

Do same Austrougarske nagodbe, na području Ugarske gotovo da nije ni postojala ozbiljnija industrija, do njenog znatnijeg razvoja dolazi tek u poslednjim decenijama XIX veka. Usled upliva austrijskog kapitala dolazi do formiranja akcionarskih duštava, koje žele da oplode investicije učestvujući u privrednoj utakmici. Ovo predstavlja značajnu novinu, pošto su počeci mađarske industrije vezani pre svega za inicijativu individualnih kapitalista. Deoničarska društva su doživela pravi polet u proizvodnji do velike ekonomske krize, odnosno kraha berze 1873. godine do kog je došlo u celoj Evropi, pošto je produkcija privrednih proizvoda prerasla potražnju za njima. Nakon ovog događaja, poput oblaka od sapunice su se izduvale fabrike stvorene isključivo na spekulativnom kapitalu, kojih nije bilo malo, ali već početkom osamdesetih godina dolazi do značajne stabilizacije industrije, ovaj put bazirane na realnijim osnovama. Bitno je naglasiti da je uprkos uspesima i u privredi i u poljoprivredi, Ugarska i dalje zaostajala za evropskim državama svog doba.

Opštu modernizaciju države, pratila je i povećana briga za javno zdravlje, što je rezultiralo povećanjem broja stanovnika. Došlo je i do značajnog prelivanja agrarne sirotinje u industrijski proleterijat, kao i do seobe stanovništva u veće industrijske centre, na prvom mestu u Budimpeštu. Prestonica Ugarske je za manje od pedeset godina povećala broj stanovnika sa sto pedeset hiljada na preko sedam stotina hiljada stanovnika. Brojno mađarsko sitnoposedničko plemstvo, ključni element revolucionarnih događaja iz 1848/49. godine, ostalo je u potpunosti bez poseda, ali je svoje uhlebljenje našlo u raznim državnim organima. Do kraja veka gotovo četiri miliona stanovnika Ugarske su bili sluge i nadničari. Industrijski razvoj, ipak, nije bio dovoljno velik da uposli ove ljude, a pomisao o bilo kakvoj agrarnoj reformi u njihovu korist bila je jednako strana svim mađarskim vladama.

U ovom periodu dolazi i do stvaranja radničke, industrijske, vanagrarne, klase u Ugarskoj.  Broj industrijskih radnika je iznosio preko pola miliona ljudi, što je činilo skoro 14 procenata populacije Ugarske u užem smislu. U poređenju sa Austrijom ovo je bilo skoro duplo manje, a sa Nemačkom i državama zapadne Evrope, gotovo zanemarljivo. Skoro svi ugarski radnici su nastali od agrarne sirotinje, koja je bila prinuđena da se preseli u industrijske centre usled egzistencijalnih razloga.

Predstavnici Deakove stranke su u periodu izgradnje pruga i razvoju privrede do te mere ogrezli u korupciju da je počela značajno da im opada popularnost. Istovremeno, Tisin levi centar se početkom sedamdesetih umorio od opozicionog rada, što je dovelo do osipanja članstva, želje za resursima, podeli političkog i korupcionaškog kolača, odnosno plena. Do spajanja Deakove i Tisine stranke je došlo 1875. godine, formiranjem Liberalne, odnosno slobodoumne ili Stranke slobodnog principa.

Pri formiranju pomenute stranke, Tisa se suštinski odrekao svojih ranijih političkih principa. Za razliku od većine evropskih stranaka sličnog naziva, mađarska liberalna stranka se nije sastojala od predstavnika građanstva, već pre svega od posedničkog staleža. Tisa je postao čelnik ujedinjene stranke, sada u službi politike dualizma. Liberalna stranka nije bila senzibilisana za socijalna pitanja, kao ni za pitanja narodnosti, naprotiv, gde god je bila u mogućnosti borila se protiv navedenog.

Međutim, sloboda štampe i političkog organizovanja je ipak bila na zavidnom nivou u odnosu na presek tadašnjeg stanja širom Evrope. Tisini liberali su, naravno, podsticali ubrzani kapitalistički razvoj. Tisa je uspeo da srednjeposedničku aristokratiju koja je bila oslonac revolucionarnog pokreta, a koja se u međuvremenu nije snašla u kapitalističkom razvoju, pretoči u svoje biračko telo, tako što ih je imenovao, postavljao i zapošljavao u državne organe, županije i ministarstva. To će ovoj, u odnosu na ostatak Evrope nesrazmerno brojnoj klasi, omogućiti da zadrži gospodske manire.

Nakon Kalmana Tise, na čelu mađarske vlade su se nalazili predstavnici uvek većinske liberalne stranke, sve do 1905. godine, nakon čega će delovi liberalne stranke ili istaknuti pojedinci nastaviti da budu deo vlasti putem drugih stranaka i koalicija. Zanimljiv je primer Šandora Vekerlea koji je kao liberal postao predsednik mađarske vlade u periodu od 1892. do 1895. godine, zatim kao predstavnik nacionalne Ustavne stranke od 1906. do 1910. Godine, i na kraju 1918. kao četrdesetosmaš. Liberalna stranka, odnosno Kalman Tisa lično,  uspeće da iz političkog života, na osnovu montirane optužnice, eliminiše vođu srpskih liberala Svetozara Miletića, koji je nedugo posle teške robije razboleo. Pomogao je stvaranje srpskih notabiliteta, koji su 1884. pokušali da preotmu celu Srpsku narodnu slbodoumnu stranku, prihvatanjem umerenog kikindskog programa. Pojedini srpski notabiliteti i magnati su svoje utočište našli u Tisinoj stranci, čiji su često bili kandidati za izbore za ugarski sabor.

U periodu vladavine mađarskih liberala, došlo je do najvećih kršenja srpskih autonomnih crkvenih prava, kada je, protivno pravu, više puta suspendovan Srpski crkveno-školski sabor, penzionisan patrijarh, postavljen novi administrator mitropolije, pa i sam patrijarha. Liberalna vlada je pomagala publicističko-politički rad radikalskog disidenta Stevana Jovića, kako bi minimalizovao značaj radikalne stranke tokom robijanja Jaše Tomića. Nakon preranog izlaska Tomića iz zatvora, usled određene, do sada u formi dokumenta nepoznate, nagodbe sa mađarskim liberalima, mađarska vlada naređuje Joviću gašenje lista, kako ne bi dodatno štetio srpskim radikalima. Radikali nakon ovoga sprovode konačni obračun sa srpskim liberalima, čiji uticaj pobedom na izborima za Srpski crkveno-školski sabor, gotovo gase. Tokom prvog radikalskog mandata u srpskim autonomnim organima, koji se poklapa sa poslednjom mađarskom liberalnom vladom, ugarska vlada pravi značajan presedan, tj, prestaje da se meša u rad srpskih autonomnih organa, što srpski radikali koriste za brojne pronevere i nepočinstva, koje će kasnije, u nepovoljnom političkom trenutku biti formalno obrazloenje za gašenje srpskih autonomnih prava u Ugarskoj, u praskozorje Velikog rata.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja