Kumanovska bitka 1912. godine – kruna srpske vojne strategije

28/10/2019

Autor: msr Srđan Graovac, istoričar

Kumanovska bitka, 23. i 24. oktobra 1912. godine, bila je prva velika vojnička pobeda srpske vojske u završnom činu oslobođenja Stare Srbije, Makedonije i celog Balkana od viševekovne osmanlijske vlasti. Kada se danas posle skoro jednog veka sećamo heroja Kumanovske bitke i Prvog balkanskog rata – koji su protiv Turske zajedničkim snagama vodile Srbija, Bugarska, Grčka i Crna Gora – ne smemo izgubiti iz vida istorijski i civilizacijski značaj pobede na Kumanovu i svih ostalih pobeda balkanskih saveznika. Posle rata od 1877/8. godine ozbiljniji rad na pripremi ratnog plana za ofanzivan rat protiv Turske počeo je u srpskom Glavnom generalštabu tek 1897. godine. Posle svestranije studije i analize uslova u kojima se Srbija mogla naći u ofanzivnom ratu protiv Turske, navedene godine Generalštab je došao do zaključka da takav rat u cilju ostvarenja svojih nacionalnih težnji i aspiracija ona može voditi samo u savezu sa drugim balkanskim državama, odnosno Bugarskom, Crnom Gorom i Grčkom. Polazeći od toga, Generalštab je iscrpno razradio osnovnu operativnu ideju savezničkog rata i ratnog plana Srbije. Ideja savezničkog rata protiv Turske zasnovana je na svestranoj analizi turskih ratnih mogućnosti i na iscrpnim proračunima odnosa savezničkih i turskih snaga iz evropskog dela Turske i onih koje bi Turci mogli prebaciti iz Male Azije, kao i na proračunima vremena potrebnog za mobilizaciju i koncentraciju savezničkih i turskih snaga u Evropi, odnosno vremena i transportnih mogućnosti za prebacivanje turskih snaga iz Azije na savezničke frontove na Balkanu. Na osnovu ovih proračuna srpski Generalštab je došao do zaključka da bi Turska u početku rata bila suviše slaba u odnosu na saveznike, te ne bi odmah mogla da počne sa ofanzivom, nego bi objektivno morala da ostane u odbrani na svim savezničkim frontovima, kako bi time stvorila vreme za prebacivanje snaga iz Azije. Na početku rata, prema oceni srpskog Generalštaba, pomenuti položaj Turske u uslovima neutralnog držanja susednih država pružao je saveznicima uslove da istovremenom odlučnom ofanzivom sa svojih nacionalnih teritorija poraze evropske turske snage pre nego što budu ojačane snagama iz Azije, a docnije i da potisnu i one snage koje bi Turci uspeli da prebace iz Azije. Na tim osnovama je bio izrađen i projekat ratnog plana Srbije u okviru savezničkog rata.

Ipak, potrebno je da naglasimo da ratni plan predstavlja samo jedan segment sveobuhvatnih priprema srpske vojske za realizaciju svoje istorijske misije, oslobođenja srpskog naroda od tuđinskog ropstva. Oslobođenje i ujedinjenje predstavljali su san i vekovnu težnju kako srpske političke elite tako i celokupnog etnosa. U skladu sa tim težnjama rad na izgradnji moćne vojne sile, sposobne da iznese takve planove, predstavljao je prioritet gotovo svih srpskih vladara u XIX i u prve dve decenije XX veka. Srpska vojska je stvarana uporedo sa izgradnjom moderne nacionalne države, putem mnogih strukturnih reformi, tehničko-tehnološkog opremanja i školovanja oficirskog kadra na prestižnim inostranim vojnim akademijama. Još je Knez Miloš Obrenović uputio prvu grupu od tridesetak srpskih mladića na izučavanje vojne struke u carsku Rusiju. Nakon toga ta praksa je nastavljena, s tim da su pored Rusije srpski oficiri usavršavali u Pruskoj, Habzburškoj monarhiji, Francuskoj i Belgiji. Upoznavši se sa najznačajnijim vojnim dostignućima zemalja u kojima su boravili ti mladi srpski oficiri stečena znanja i veštine prenosili su u svoju zemlju, čime su dali ključni doprinos izgradnji savremene i moderne srpske armije.

Zahvaljujući činjenici da se veliki broj srpskih oficira školovao u Berlinu, kao i tome što se pruska vojska pobedama nad austrijskom i francuskom dokazala kao dominantna na starom kontinentu, Prusko–nemačka vojna doktrina ostvarila je primat i u Srbiji. Ugledajući se na Prusku, Srbija je ustrojila svoj Glavni generalštab i teritorijalnu vojnu organizaciju. Međutim, poraz srpske vojske od bugarske 1885. godine dramatično je izmenio pogled, naročito vojne struke, na dotadašnju organizaciju srpskih oružanih snaga. Mnogi oficiri, na temelju iskustva iz Srpsko–bugarskog rat, postali su zagovornici okretanju prema francuskoj vojnoj školi i njenim teorijskim načelima. Poraz od Bugara za njih je predstavljao najbolji dokaz da srpskom vojniku više leži doktrina njemu karakterno bližih Francuza nego Nemaca. Upravo ti stavovi su vremenom nadvladali i prouzrokovali doktrinarnu preorjentaciju srpske vojske, koja se narednih decenija sve više ugledala na francusku.  Ipak, vremenom je u srpskom oficirskom koru sazrelo mišljenje da je nemoguće preslikati neku stranu vojnu doktrinu i primeniti je u srpskoj vojsci sa očekivanjima da bude jednako efikasna kao u zemlji gde je nastala. Samim tim, javila se potreba za formulisanjem srpske vojne doktrine, one koja bi predstavljala sublimaciju praktičnih potreba i tehničkih mogućnosti srpskih oružanih snaga, istovremeno usklađenih sa karakternim osobinama srpskih vojnika i oficira. Ključnu ulogu na tom planu odigrao je general Dimitrije Cincar – Marković. Uvidevši da srpskom vojniku više leže odbrambeni zadaci, ali i da su potrebe budućih ratova takve da ipak mora nastupati ofanzivno, on je definisao rešenje. Srpska vojska mora da nastupa ofanzivno, ali uoči same bitke treba da zauzme defanzivan stav kako bi prihvatila prvi udar neprijatelja. Nakon toga, a zavisno od same situacije na terenu, preduzimala bi ofanzivnu akciju sa raspoloživom rezervom čime bi rešavala ishod bitke. Pored Generala Cincar – Markovića, kada je u pitanju srpska vojna doktrina, moramo izdvojiti i pukovnika Ivana Đurića. Suočavajući se sa činjenicom da Srbija po broju vojnika i tehničkoj opremljenosti ne može parirati najjačim evropskim silama, pukovnik Đurić je zauzeo stav da taj nedostatak srpski oficiri i vojnici jedino mogu nadomestiti visokim borbenim moralom. Mladi srpski naraštaji odrastali su uz gusle i narodnu pesmu, slušajući o slavnoj prošlosti Srbije Nemanjića i herojstvu kosovskih junaka. Zavidno visok patriotski duh, na predlog pukovnika Đurića, dodatno je podstican planskim obrazovanjem oficirskog kadra kroz izučavanje nacionalne istorije sa akcentom na junačka dela iz prošlosti srpskih velikana.

Naravno, ne smemo zanemariti ni doprinos srpskih vladara i političara sveukupnom jačanju odbrambenih moći svoje zemlje. Kreirajući povoljne političke okolnosti za razvoj srpskih oružanih snaga, oni su dali neophodan podstrek izgradnji i modernizaciji srpske armije. Svakako da je svako od njih ponaosob dao veći ili manji doprinos, ali imena Mihaila i Milana Obrenovića ipak zauzimaju posebna mesta. Knez Mihailo je, šezdesetih godina XIX veka, odlukom o formiranju narodne vojske u kojoj su svi punoletni Srbi do pedesete godine bili vojni obveznici, stvorio respektabilnu oružanu silu od preko stotinu hiljada vojnika. Iako je ta vojska imala značajne nedostatke, kako u organizacionom smislu tako i u obučenosti, opremi i oficirskom kadru, ona je ipak odigrala svoju nacionalnu i istorijsku ulogu za vreme srpsko turskih ratova 1876-1878. godine. Kralj Milan je otišao korak dalje u nameri da modernizuje srpske oružane snage. Mihailovu Narodnu vojsku on je reorganizovao po savremenim principima uvodeći stajaću armiju utemeljenu na opštoj vojnoj obavezi i regrutaciji. U vreme vladavine njegovog sina, kralja Aleksandra Obrenovića, Milan je jedno vreme obavljao dužnost komandanta aktivne vojske i tada je dao presudan doprinos njenoj punoj modernizaciji. Kupovinom prvoklasnog naoružanja, izradom ratnih planova, značajnim povećanjem brojnosti oficirskog i podoficirskog kadra, kralj Milan je udario temelje pobedničke srpske armije. Svu moć svojih ljudskih i materijalnih resursa ona će pokazati za vreme oslobodilačkih ratova od 1912 do 1918. godine. Ratni planovi, kreirani u vreme Milanove komande, samo su vremenom dorađivani i prilagođavani, a tehnika dodatno modernizovana. Sve veći broj mladih oficira je izlazio iz srpske vojne škole, a njihov moral, kao i patriotski elan u celokupnom srpskom narodu bio je na zavidnom nivou. Jedino su još morale da se poklope kockice kada su u pitanju međunarodne okolnosti, kako bi ta već uveliko pripremljena vojska konačno mogla biti upotrebljena. Sklapanjem saveza između balkanskih država Srbije, Grčke, i Bugarske 1912. godine ispunjen i taj poslednji uslov kako bi akcija konačnog obračuna balkanskih hrišćana sa turskom carevinom otpočela.

Opšta mobilizacija srpske vojske bila je proglašena 30. septembra 1912. godine. Imajući tek nešto manje od 3 000 000 stanovnika, Kraljevina Srbija je mobilisala deset operativnih divizija (pet divizija I i pet divizija II poziva) plus jednu konjičku diviziju, ukupno oko 286.000 ljudi operativne vojske. Pod oružje je dodatno stavljeno 55 000 ljudi III poziva i 3.300 obveznika poslednje odbrane. Mobilizacija pešadije završena je za četiri dana, a konjice i artiljerije za šest dana. Koncentracija je otpočela 7. oktobra i završena je po planu. Vrhovni komandant bio je kralj Petar I Karađorđević, a operacijama je rukovodio načelnik štaba Vrhovne komande general Radomir Putnik. Njegov pomoćnik i najbliži saradnik bio je pukovnik Živojin Mišić. Komandant Prve srpske armije bio je prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević, a načelnik štaba i stvarni komadant te najače srpske formacije, brojnosti 126 000 ljudi, bio je pukovnik Petar Bojović. Druga srpska armija raspolagala je sa dve divizije, srpskom Timočkom prvog poziva i bugarskom Rilskom, ukupne snage 60 000 vojnika pod komandom generala Stepe Stepanovića. Treća srpska armija brojala je 63 000 vojnika na čijem čelu se nalazio general Božidar Janković. Komandant Ibarske vojske bio je general Mihailo J. Živković koji je raspolagao sa ukupno 25.000 ljudi dok je komandant Javorske brigade bio pukovnik Milivoje Anđelković sa ukupno 12.220 podređenih oficira i vojnika.

 Po završenom grupisanju snaga i objavi rata Turskoj, Vrhovna komanda je naredila da 21. oktobra otpočne nastupanje srpske vojske preko granice. Prva armija sa snagama u dolini Južne Morave, dobila je zadatak da nastupa od Vranja preko Kumanova ka Ovčem polju i u sadejstvu sa krilnim armijama napadne glavne turske snage. Druga armija bila je koncentrisana na prostoru Ćustendil – Dupnica, sa zadatkom da nastupa delom snaga preko Kratova, a delom preko Kočana u cilju obuhvata desnog krila i boka turskih snaga. Treća armija dobila je zadatak da sa prostora Medveđe i Toplice nastupa kosovskim pravcem, oslobodi Kosovo i Metohiju, a zatim sadejstvuje Prvoj srpskoj armiji na moravsko-vardarskom pravcu. Ibarska vojska imala je zadatak da nastupa od Kraljeva i Raške prema Mitrovici. Javorska brigada je dobila zadatak da posedne Rašku oblast i osmatra prema Bosni. Treća srpska armija trebalo je da otpočne nastupanje 20. oktobra, da bi posle oslobođenja Kosova i Metohije pravovremeno stigla u rejon Kumanova. Međutim, još u toku strategijskog razvoja bila je angažovana u graničnim borbama kod Merdara, zbog čega je otpočela nastupanje dan kasnije. Pošto je razbila slabije turske snage na graničnom frontu, Treća srpska armija je 22. oktobra ušla u Prištinu, gde se i narednog dana zadržala na odmoru. Timočka divizija I poziva u sastavu Druge srpske armije, otpočela je nastupanje 21. oktobra i 22. oktobra uveče desnom kolonom izbila kod Stracina, a levom kod Kratova. Prva armija je 21. oktobra otpočela nastupanje u dva ešelona. Prvi ešelon obrazovale su Moravska, Drinska i Dunavska divizija prvog poziva, dok su se Timočka i Dunavska divizija drugog poziva nalazile u rezervi. Konjička divizija na čelu sa pukovnikom Arsenom Karađorđevićem bila je pridodata Prvoj srpskoj armiji, sa zadatkom da preduzme izviđanje u pravcu Ovčeg polja. Divizije prvog ešelona Prve srpske armije proterale su turske granične delove i isturene odrede, da bi već 22. oktobra uveče izbile na položaje severno od Kumanova. Vrhovna komanda je planirala da se Prva srpska armija zadrži na položajima severno od Kumanova u toku 23. oktobra, kako bi sačekala Treću srpsku armiju i tako osnažena nastavila nastupanje ka Ovčem polju gde se očekivala odsutna bitka protiv glavnine neprijateljskih snaga. Srpski vojnici dobili su naređenje da se utvrde na dostignutim položajima u meri koliko su to vreme i zemljište dozvoljavali. Zbog plitkog i kamenitog zemljišta, uglavnom su izrađeni samo zakloni za strelce, za ležeći i klečeći stav. Srpska vojska se nalazila u strategijskoj ofanzivi i izradila je zaklone i pripremila se za odbranu i odbijanje eventualnog turskog napada.

Turci su na prostoru Makedonije, Kosova i Metohije mobilisali Vardarsku vojsku na čelu sa Zeki-pašom u čijem sastavu su bila tri korpusa: V, VI i VII sa ukupno 84.000 ljudi. Prema ranije utvrđenim turskim ratnim planovima, izrađenim uz pomoć nemačkog vojnog stručnjaka Kolmara fon der Golca,  turske snage na prostoru Vardarske Makedonije trebalo je da zauzmu odbrambene pozicije. Razlog za takvu strategiju turskog generalštaba ležao je u činjenici da se glavnina njihovih snaga nalazila u Maloj Aziji. Turske snage u Evropi, samim tim, imale su zadatak da zadržavaju neprijatelja dok se ostatak njihovih trupa ne prebaci na balkansko bojište i odluči ishod rata. Međutim, komandant turske Vardarske armije Zeki – paša, bio je zagovornike ofanzivne vojne taktike. Svako defanzivno držanje i puštanje neprijatelja dublje na tursku teritoriju bilo mu je neprihvatljivo. Samo po sebi to bi nepovoljno uticalo na moral njegovih vojnika, a sa druge strane dalo bi dodatni elan neprijateljskim snagama. Zato je Zeki-paša, napustio defanzivni ratni plan i odlučio se da glavninom snagama pređe u ofanzivu napadom na Prvu srpsku armiju već kod Kumanova. Pošto je Zeki – paša, kao i većina turskih komandanata, bio sledbenik Prusko–nemačke vojne doktrine odlučio se da izvede preko desnog krila, glavninom svojih snaga, manevar obuhvata levog krila Prve srpske armije.  Tačnije, VII korpus je trebalo da zadrži frontalno nastupanje srpskih snaga, a za to vreme V i VI korpus iz doline Pčinje  trebalo je da izvrše obuhvat i udar u levi bok Prve srpske armije. Tako se 22. oktobra uveče na udaru turskih ofanzivnih snaga našla Dunavska divizija prvog poziva koja se našla na krajnjem levom krilu Prve srpske armije zajedno sa četničkim dobrovoljačkim odredom vojvode Vuka. U toku noći 22/23. oktobra, dok su srpske trupe odmarale pod zaštitom predstraža, Turci su prelazili preko Pčinje da bi zauzeli polazne položaje za napad. Dunavska divizija prvog poziva na istaknutom levom armijskom krilu imala je IX i XVIII puk u prvom ešelonu i VII i VIII puk u drugom ešelonu. Rano ujutro 23. oktobra predstraže Dunavske divizije, primetile su pokrete nepoznatih trupa ispred svojih položaja. Zbog daljine i magle, koja se dizala posle kiše, nije se moglo ustanoviti čije su to trupe. Komandant XVIII puka koji se nalazio na krajnjem levom krilu Dunavske divizije, uputio je 2. bataljon da rasvetli situaciju, a pukovnik Arsen Karađorđević, komandant Konjičke divizije uputio je 2. i 3. konjički puk u izviđanje. Ubrzo su se srpske trupe sudarile sa jakim turskim snagama 17. i 13. nizamske divizije koje su upravo krenule u napad. Izložen snažnoj unakrsnoj vatri 2. bataljona XVIII puka bio je prinuđen da se povuče na polazne položaje, a posle pogibije komandanta bataljona majora Vojislava Velimirovića, jedinicu je zahvatila panika. Videći rastrojstvo 2. bataljona, 4. bataljon XVIII puka samoinicijativno je krenuo da ga spasava. Posle sudara sa prethodnicom 13. nizamske divizije i pretrpljenih gubitaka, 4. bataljon je primoran na povlačenje. Od oko 2.000 vojnika 2. i 4. bataljona na polaznim položajima se prikupilo oko 200 – 300 vojnika. Posle prvih jutarnjih borbi levo krilo Dunavske divizije zapalo je u tešku krizu. Na desnom krilu Dunavske divizije, Turci su uspeli da podiđu na 400 – 500 metara ispred položaja IX puka, koji je snažnom pešadijskom i artiljerijskom vatrom odbio napad neprijatelja. Iznenađeni protivnapadima XVIII puka, Turci su obustavili nastupanje da bi u napad uveli i Štipsku redifsku diviziju, na krajnjem desnom krilu. Komandant Dunavske divizije prvog poziva pukovnik Miloš Božanović iskoristio je ovaj predah da u borbu uvede VII puk iz rezerve. Potpukovnik Aleksandar Glišić komandant VII puka poseo je sa dva bataljona napuštene položaje XVIII puka, čime je kriza na položaju Dunavske divizije bila prebrođena. Turci su ubrzo nastavili nastupanje i delom Štipske redifske divizije krenuli u napad preko Srtevice, težeći da produže obuhvat levog krila Dunavske divizije prvog poziva. Izložen napadu moćnijih turskih snaga, četnički odred vojvode Vuka počeo je u neredu da se povlači sa Srtevice. Pukovnik Božanović uputio je preostala dva bataljona VII puka da zajedno sa četnicima zaustave turski napad. U toku posedanja položaja došlo je do iznenadne borbe sa Turcima. U toku borbe poginuo je komandant VII puka potpukovnik Aleksandar Glišić. Posle žestoke borbe Turci su odbačeni sa Srtevice, a jedna njihova baterija je zarobljena. Na desnom krilu divizijskog rasporeda IX pešadijski puk odbio je sve napade turske vojske. I pored iznenadnog turskog napada Dunavska divizija prvog poziva, uspela je da se tokom celog dana održi na posednutim položajima. Po naređenju pukovnika Miloša Božanovića VIII puk je u toku dana pripremio rezervni, prihvatni položaj u slučaju povlačenja divizije.

Na desnom krilu Prve srpske armije, 23. oktobra izjutra upućen je konjički puk Moravske divizije prvog poziva u izviđanje, ali se posle kraćeg vremena, zbog snažne neprijateljske vatre morao vratiti na polazni položaj. Oko podne turski VII korpus otpočeo je napad na front Moravske divizije prvog poziva. Kako se turski napad sporo razvijao, komandant bataljona 1. puka major Milan Marinković, samoinicijativno je pokrenuo svoj bataljon u protivnapad. Za ovim krenulo je u napad još pet bataljona Moravske divizije prvog poziva. Posle sudara u dolini Konjarske reke, Turci su bili odbijeni i vraćeni na polazne položaje. Drinska divizija prvog poziva, koja se nalazila u centru borbenog rasporeda kao i divizije drugog ešelona Dunavska drugog i Timočka drugog poziva, prvoga dana Kumanovske bitke bile su neaktivne. Najveći teret prvog dana bitke podnela je Dunavska divizija prvog poziva, koja je odbila napad brojnijih turskih snaga i održala se na položajima. Ovaj uspeh Dunavska divizija platila je velikim gubicima: iz VII i XVIII puka izbačeno je iz stroja 1.944 vojnika, podoficira i oficira. 841 Komandant Vardarske armije je na osnovu ličnog osmatranja razvoja bitke i izveštaja komandanata korpusa verovao da je njegova armija prvoga dana postigla presudne rezultate. Zato je naredio V, VI i VII korpusu da 24. oktobra produže napad s ciljem da dovrše bitku u svoju korist. Štab Prve srpske armije nije imao predstavu o razmerama borbe Dunavske i Moravske divizije prvog poziva, zbog čega je izdao zapovest da se 24. oktobra produži pokret i zauzme Kumanovo. Tek uveče je stigao izveštaj pukovnika Miloša Božanovića o teškim borbama na levom krilu i velikim gubicima koje je imala njegova divizija. Nastupanje srpske Prve armije 24. oktobra pretvorilo se u protivnapad. Borbama izmorena Dunavska divizija prvog poziva, nije mogla preduzeti ofanzivne akcije. Pukovnik Miloš Božanović odlučio je da divizija ostane u odbrani, sve dok iz pozadine ne stigne Dunavska divizija drugog poziva i dok Drinska divizija prvog poziva ne krene u kontraofanzivu. Moravska divizija prvog poziva na desnom armijskom krilu bila je prinuđena da najpre pređe u odbranu, pošto je turski VII korpus u 5:30 časova prešao u napad. Posle odbijanja turskog napada tek oko 10 časova, kada je stigla Timočka divizija drugog poziva, Turci su potisnuti prema Kumanovu. Drinska divizija krenula je sa svojih položaja u 6 časova ka turskim položajima na Zebrnjaku u centru borbenog rasporeda. Pod komandom pukovnika Pavla Jurišića Šturma, divizija je nastupala sa dva puka u prvom i dva puka u drugom ešelonu. Turci su reagovali snažnom artiljerijskom vatrom, ali je divizija bez obzira na gubitke energično napadala. Da bi održao položaje na Zebrnjaku, najvažnijem objektu u sistemu Turske odbrane, komandant VI korpusa angažovao je i poslednju rezervu, streljački korpusni puk. Pored zalaganja tuskih snaga, Drinska I divizija uspela je oko 13:00 časova da ovlada Zebrnjakom, čime je probijen front Vardarske armije. Uspehom Drinske divizije prvog poziva bitka je bila rešena, posle čega su Turci započeli odstupanje u neredu. Srpski gubici iznosili su 723 mrtva, 3.441 ranjena i 603 nestala. Turski gubici nisu poznati. Zarobljeno je 2.000 turskih vojnika i zaplenjeno: 61 top, 6 mitraljeza i velika količina municije. Razbijene turske trupe odstupale su u velikom neredu ka Velesu i preko Skoplja ka Tetovu.

Posle Kumanovske bitke srpska Vrhovna komanda nije preduzela gonjenje turske vojske, nego je produžila oprezno nastupanje. Verovalo se da su kod Kumanova odbačeni samo prednji turski delovi, a da se glavnina još uvek nalazi na Ovčem polju. Tek kada su srpske trupe 28. oktobra izbile na Ovče polje i pred Veles bez otpora, smisao Kumanovske bitke postao je jasan. Nažalost, time je propuštena šansa da se neprijatelj odlučnim gonjenjem već tada potpuno uništi. Konsolidacija turskih snaga, do koje je na kraju ipak došlo, ovako je možda mogla biti izbegnuta, a samim tim spašeni i životi mnogih koji su stradali u Bitiljskoj bici. Isto tako, da je bilo odlučnijeg delovanja generala Stepe Stepanovića dobar deo razbijenih turskih snaga kod Kumanova mogao je biti uhvaćen u zamku zahvaljujući brzom prodoru Druge srpske armije u dolinu Vardara. Pošto je i ta mogućnost propuštena bio je neophodan još jedan napor i još jedna velika bitka kako bi turske snage na prostoru vardarske Makedonije doživele potpuni slom. Svi ovi uočeni propusti ipak ne umanjuju uspeh srpskog oružja. Sporije nastupanje srpskih armija pre svega je predstavljalo posledicu oprezne vojne taktike srpske komande i velikog respekta prema neprijatelju. U svesti srpskih stratega i dalje je provejavalo sećanje na 1885. godinu i Srpsko-bugarski rat. Poučeni iskustvom iz tog oružanog sukoba srpski viši oficiri su pre svega želeli da izbegnu bilo kakav veći rizik i da ostvare pobedu pod svaku cenu. Zato i treba naglasiti da je sagledavajući odnos snaga na terenu poraz srpske vojske zaista bio malo verovatna solucija. Vardarska armija bila je značajno slabija od prve srpske armije, i da je kojim slučajem Zeki – paša još prvi dan boja sve raspoložive snage ubacio u vatru, uz naredbu da se napreduje pod svaku cenu, ishod bi izvesno bio isti. Čak i da je pod tim okolnostima došlo do većeg osipanja na levom krilu srpske Prve armije, koje je bilo izloženo najvećem pritisku, u rezervi su se nalazile čak dve divizije sposobne da isprave situaciju. Pošto turska strana nije raspolagala sa značajnijom rezervom, pre ili kasnije našli bi se zaustavljeni na isuviše izduženom frontu suočeni sa brojčano nadmoćnim neprijateljem. Suštinski, srpska vrhovna komanda je taktički toliko dobro pripremila bitku, samim strategijskim rasporedom svojih snaga, da neprijatelju nije ostavljena gotovo ni najmanja šansa za uspeh.

Značaj pobede na Kumanovu bio je nemerljiv, a poseban utisak ostavila je, kako na obične vojnike i njihovo samopouzdanje, tako možda još i više na oficire. Nakon Kumanova viši oficiri srpske vojske nastupaju odlučnije i sa više samopouzdanja. Uočavaju i u hodu ispravljaju propuste u komandovanju čime se srpska vojna mašinerija postepeno sinhronizuje i dovodi do granice savršenosti. Možemo slobodno reći da su nakon te prve velike bitke izvučene brojne pouke, a posebno srećnu okolnost predstavlja činjenica da su te pouke izvučene iz pobede. Tom pobedom inicijativa na Vardarskom frontu potpuno je prešla na srpsku stranu, a Turcima je ostalo jedino da pokušaju pružiti poslednji i ogorčeni otpor kod Bitolja. Uzevši u obzir odnos snaga između srpskih i turskih snaga, nakon Kumanovskog boja, možemo slobodno reći da se pitanje pobednika, bar na vardarskom delu balkanskog bojišta nije postavljalo. Jedino je nepoznanicu predstavljalo to koliko još dana turske snage mogu odolevati srpskim armijama u nastupanju. Sa druge strane, za celokupan srpski narod, bez obzira gde u tom trenutku živeo, ta pobeda je predstavljala nemerljiv uspeh. Srbi su tu pobedu doživljavali ne samo u kontekstu oružanog trijumfa nad vekovnim neprijateljem ili kroz prizmu oslobođenja značajnog dela teritorije. Pobeda kod Kumanova je pre svega doživljena kao konačna osveta Kosova i samim tim izvršenje istorijske misije. Mnoge generacije su sanjale taj dan kada će sa oružjem u rukama dođi na to „veliko sudilište“ gde je nestala slavna srpska srednjevekovna država, da će konačno pobediti neprijatelja koji im je tu državu oduzeo i da će, sveteći kneza Lazara, Miloša Obilića i druge znane i neznane kosovske junake, povratiti čast i slavu velikih predaka.

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja