Kratak osvrt na istorijski razvoj međunarodnih odnosa

02/06/2020

Autor: prof. dr Ljubiša Despotović

Kratak istorijski osvrt na društvenu misao koja je tokom proteklih vekova reflektovala pored ostalih tema i na međusobne odnose država, otpočećemo onim misliocima koji su pored analize njihovih klasičnih trgovačkih aranžmana najčešće bili posredovani neprijateljstvom ili ratovima. Stoga i antički mislioci promišljaju ove odnose kroz analizu gotovo večnih tema u međunarodnim odnosima kao što je državna moć, projekcija sile, sklapanje savezništava, izbijanje neprijateljstava, realizacije interesa, ratnih sukoba i sl. Decentralizovani sistem međunarodnih odnosa kakav je bio, na primer, na prostoru antičke Grčke, državna autarhičnost polisa i relativno omeđena komunikacija između njih, uticale su da odnosi između polisa budu posredovani relativno konstantnom dominacijom tri najveća hegemona toga vremena: Atinom, Spartom i Tebom. Povremeno udruživanje manjih polisa ukidao je tu hegemoniju na neko vreme, a u ulozi glavnog balansera često se javljao Korint. Šira penetracija grčke kulture u okolni poznati svet bila je moguća kao posledica snažnijeg okupljanja pod Aleksandrom Makedonskim, koji je teritorijalno šireći svoju imperiju sa njom u velikoj meri pronosio i njene kulturološko-civilizacijske vrednosti. Iako su o toj eposi snažan pečat ostavili poznati grčki filozofi Platon i Aristotel, promišljajući svoje vreme kroz klasičnu optiku vlastitih filozofskih nazora (razmatrajući teme veličine države, geografskog položaja, klime, demografskog faktora, tipa političke vlasti i sl.) najupečatljivije svedočastvo sa aspekta današnjeg disciplinarnog interesa SMO ostavio je grčki istoričar Tukidid u svom epohalnom delu koji se ticao istorije Peloponeskog rata iz V veka pre nove ere. U toj knjizi izvršena je klasična analiza međunarodnih odnosa sa aspekata demografskog, ekonomskog, tehnološkog, političkog, psihološkog i vojnog faktora. U njemu su „objašnjeni motivi ljudskog ponašanja koji su motivisani gramzivošću, ponosom, strahom i mržnjom, te da sve to zajedno vodi ratu u kojem pobednik stvara nov međunarodni sistem, koji odgovara njegovim predstavama i interesima“. (R. Vukadinović:11.) Za naš rad upravo je važna ova Tukidiva poenta o stvaranju međunarodnog poretka moći po meri novog hegemona koja će važiti sve do dana današnjega. Dakle, novi hegemon uređuje svet međunarodnih odnosa po meri vlastitih interesa i novih pravila igre, koje nameće drugima snagom svoje vojne i ekonomske nadmoći.

Za razliku od period Stare Grčke, kada je svet međusobnih odnosa bio decentralizovan, u Starom Rimu postojala je stroga centralizacija  na onom delu imperije koju su kontrolisali i kojom su vladali. Iza krilatice Pax Romana, krio se  definisan sistem odnosa u kome se jasno prepoznavao centar imperije (Rim) i periferija koja se povinovala uspostavljenom poretku moći. Pored izrazite vojne nadmoći, on je počivao i na dominaciji rimskog prava kao izraza suverene političke volje iskazane kroz norme jedinstvenog pravnog poretka kome su morali da se potčinjavaju svi. Porobljene narode Rim je držao u pokornosti ali im je sem imperativa centralne vlasti ostavljao zetečene običaje i autonomiju kulture i jezika kao izraze vlastite samobitnosti i očuvanja lokalnih identiteta. Deo tih razlika unutar Imperije poslužiće kasnije za njenu podelu na Istočni i Zapadni deo (365. godine) a još  kasnije i za crkveni raskol koji se formalno desio 1054. godine, jer su nesuglasice unutar dva crkvena centra hrišćanstva, Rima i Konstantinopolja, tinjale vekovima pre toga. „Hrišćanstvo postaje državna religija u oba carstva, a kako crkvena hijerarhija prati državnu, tako ubrzo uz dve države nastaju i dva crkvena središta: Konstantinopolj i Rim.“ (R. Vukadinović, 21.)

Ključni istorijski događaj važan za istoriju međunarodnih odnosa u Evropi desio se 1648. godine kada je nastupila era Vestfalskog mira, odnosno „globalni vestfalski sistem“. Iscrpljujući period religijsko-konfesionalnih sukoba koji je trajao tri decenije, okončan je mirom i uspostavljanjem patenta religijske tolerancije zasnovanog na principu cujus regio ejus religio. Koji je značio da je konfesionalna pripadnost podanika jedne regije (države) postala istovetna onoj koju je optirao vladar te regije, odnosno države, odnosno da će svaka država prihvatiti versko opredeljenje druge. Dakle, čija je regija (država) toga je i religija u slobodnom prevodu navedenog pravila.

Suština novih principa koji donosi Vestfalski poredak a kojima se rukovode države kao akteri u međunarodnim odnosima je garancija suvrenosti, osobito malim i srednjim državama, odvajanje svetovne od crkvene vlasti i slabljenje carske moći. Novi izvori međunarone legitimnosti sada su kongresi velikih sila i dogovori koje oni postignu. Priznajući kao jedan od glavnih principa nacionalnu suverenost, Vestfalski mir bio je temelj na kome je izgrađen sistem novih međunarodnih odnosa. Suvrenost je postala glavna odlika država članica tog sistema kojom je bilo zajamčeno puno pravo svakoj državi da unutra njenih granica uređuje odnose uz istodobnu autonomiju na planu spoljne politike. „Suverenost je bila temelj novog decentralizovanog evropskog sistema u kome je priznata jednakost svih država. Kršenje decentralizacije ujedno je značilo i kršenje suverenosti jedne ili više država. Autoritet novog sistema nije se više temeljio na crkvi već je postavljen na dogovoru najvažnijih država.“ (R. Vukadinović:23.) Vestfalskim mirom srednjevekovni poredak moći, zasnovan na dominaciji crkvenog autoriteta Rimske kurije, otišao je na margine politike i doživeo svoj istorijski sumrak. Svetovna vlast se tako afirmisala kao apsolutni politički autoritet, kako na unutrašnjem političkom planu države, tako i na nivou međunarodnih odnosa.

Dolaskom  Napoleona na vlast u periodu od 1804. do 1812. godine izvršen je pokušaj suspenzije Vestfalskog poretka, i uspostavljanja francuske hegemonije. Vojnički poraz Napoleonove soldateske od Carske Rusije doveo je do nove redefinicije međunarodnih odnosa koji je krunisan Bečkim kongresom 1814 – 1815. godine, kada je stvorena snažna alijansa (savez) između Rusije, Velike Britanije, Prusije i Austrije. Novi savez nazvan je  tzv. koncertom velikih sila, koje će sva važna pitanja međusobnih odnosa rešavati zajedničkim dogovorom. Formirana je i tzv. Sveta alijansa čiji su članovi bili Rusija, Austrija i Pruska, koja je osim potvrde njihove suvrenosti, teritorijalne celovitosti i međusobnog dogovora, značila i odbranu njihovih dinastija od eventualnih pokušaja revolucionarnih smena vlasti. Novo resetovanje međunarodnih odnosa usledilo je odlukama Berlinskog kongresa iz 1878. godine kada je pored ostalog nacionalna nezavisnost i državna suverenost potvrđena i dvema srpskim državama, Srbiji i Crnoj Gori (ova druga formirana je sa prevashodnom namerom da  se državi Srbiji spreči teritorijalni izlazak na Jadransko more). Time je kupljeno nekoliko decenija mira u Evropi, ali je taj period nažalost uglavnom poslužio kao priprema novog velikog sukoba kojim će neke sile, a pre svega Nemačka i Austrougarska u Evropi i Japan na Istoku pokušati da redefinišu međunarodni poredak moći u skladu sa svojim interesima.

Ratna destrukcija kao sredstvo prekomponovanja poretka geopolitičke moći u svetu viđena je osobito surovo na primerima iz Prvog svetskog rata. Nakon do tada nezabeleženih infrastrukturnih razaranja, fizičke devastacije, milionskih žrtava u ljudstvu i neslućenih ekonomsko-finansijskih izdataka za finansiranje ratne kampanje, njegov končan ishod fiksiran je odlukama Versajske konferencije 1918. godine, a naročito nova konfiguracija međunarodnih odnosa u svetu. SAD su definitivno izašle iz Monroove doktrine izolacionizma i postali novi nezaobilazni faktor u međunarodnom poretku moći. Pokušaji njenog predsednika Vudroa Vilsona da izgradi novu arhitekturu međunarodnih odnosa u svetu neslavno je završila. Opet je međuratni period poslužio za nova naoružavanja i faktički bio kratka pauza do konačnog geopolitičkog obračuna koji će doći sa Drugim svetskim ratom. To je nepobitni dokaz da procesi prekomponovanja moći u međunarodnim odnosima nakon Prvog svetskog rata nisu bili završeni, i da je sled kasnijih događaja učinio da se svet nakon njihovog okončanja skoro više nije mogao ni prepoznati. Na istorijsku scenu su stupila dva nova svetska igrača, SAD kao apsolutni hegemon zapadnog sveta i SSSR kao dominantni lider tzv. socijalističkog lagera. Zajedno sa svojim vojnim savezima koji će uskoro biti formirani i koji će otpočeti eru tzv. Hladnog rata koja će trajati decenijama i obeležiti gotovo celu drugu polovinu 20. veka. Formiranje OUN-a koje je usledino odmah nakon svršetka Drugog svetskog rata nije čovečanstvu donelo preko potrebno spokojstvo i siguran razvoj. Svet je za duže vreme postao podeljen između onoga što zovemo Pax Amerikana i Pax Sovietika kao dva pola svetske moći. Tragično izdeljen po ideološkim šavovima na svet kapitalizma i svet socijalizma, i decenijama  iznurivan mnogim sredstvima hladnoratovskog instrumentarijuma, od međusobne špijunaže do ekonomskog podrivanja, trke u naoružavanju i bezprizorne medijske propagande. Na svu sreću svet je u takvim okolnosima bio pošteđen jedino globalnog ratnog sukoba, ali je zato odušak međusobne hladnoratovske konfrontacije išao linijom čestih regionalnih ratova ili konflikata lokalnog karatera iza kojih su stajali veliki svetski hegemoni.

Prvi znaci hladnoratovskog popuštanja došli su formiranjen tzv. KEBS-a (Konferencije o Evropskoj bezbenosti i saradnji) iz 1975. godine i otpočinjanjem tzv. politike denatanta (popuštanja), kontrole nuklearnog oružja i sporazuma o parcijalnom nuklearnom razoružanju. Dolaskom Mihaila Gorbačova na vlast u SSSR-u 1985. godine, i otpočinjanjem unutrašnjih reformi nazvanih perestrojska, stvoreni su uslovi za potpunu političku, državnu i vojnu disoluciju Sovjetskog Saveza (1991) i Varšavskog pakta, a kao završni simbolički čin toga procesa došlo je i do rušenja Berlinskog zida 1989. godine. Naznačeni procesi otvorili su novu fazu međunarodnih odnosa koju odlikuje izgradnja monopolarnog  poretka moći na čelu sa jedinim hegemonom, SAD. One će u tom periodu otpočeti snažne procese teritorijalnog širenja prema Istoku, a osobito snažno i maligno prema granicama Ruske Federacije. U tom periodu započelo je i  konstituisanje novog svetskog poretka po meri  geopolitičkih interesa Vašingtona ne štedeći u tom procesu čak ni svoje navodne zapadne saveznike u okviru atlanske geopolitičke paradime.

Literatura:

R. Vukadinović (2004) Međunarodni politički odnosi, Politička kultura, Zagreb

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja