Jovan Babunski

25/05/2020

Autor: msr Ognjen Karanović, istoričar

Jovan S. Stojković (1875 – 1920), poznatiji kao vojvoda Babunski, bio je jedan od najslavnijih starih četnika. Rodio se u selu Martolci u oblasti Azot kod Velesa. Osnovnu školu je završio u selima Omoranu, Bogomili i Vojnici. Osnovnu školu je započeo sa zakašnjenjem od dve godine u selu Omoranu jer u rodnom Mertolcu nije bilo škole, a završio u varoši Velesu u Veleškoj gimnaziji, nakon čega ga otac šalje u Srbiju na školovanje. Završava Nižu gimnaziju u Valjevu, nakon čega postaje pitomac Društva Svetog Save. Želeo je da postane prosvetar te je Bogoslovsko-učiteljsku školu počeo, 1891. u Nišu, a diplomu stekao u Beogradu 1896. godine. Kao pitomac  Društva Svetog Save koje je školovalo đake iz Stare Srbije i Makedonije pohađa Bogoslovsku učiteljsku školu u Beogradu. Po završenoj školi vraća se u Azot gde postaje učitelj u selu Teovu. Kao srpski učitelj trpeo je pritiske VMRO. Nakon što su mu pripadnici VMRO ubili brata i sinovca u Martolcu 1905. odlučuje da se odmetne i pridruži srpskim četnicima Gligora Sokolovića i Temeljka Barjaktrevića koji su se u Azotu pojavili još krajem 1904. godine. Aprila 1905. dolazi u Azot zajedno sa četom Stevana Nedića Ćele i Sretena Rajkovića. Kod sela Oreše dolazi do sukoba s četom VMRO-a pod komandom Stevana Dimitrova, koja biva uništena do poslednjeg čoveka nakon što su je opkolili Gligor, Temeljko i Babunski. Kao vojvoda, Jovan Babunski vodi više borbi sa četama VMRO-a i turskom vojskom na Movnatecu, Kurtovom kamenu, Nožu i mnogim drugim.

Velike sile koje su radile na pripremanju i sprovođenju reformi u Turskoj vršile su pritisak na balkanske države da obustave oružane akcije na prostoru Makedonije. Tako je pod njihovim pritiskom 1907. godine raspušten Makedonski odbor u Beogradu. Ali to nije uticalo na smanjenje dejstva srpskih četa, koje je privremeno obustavljeno tek 1908. godine kada je Mladoturskom revolucijom makedonsko pitanje ušlo u drugu fazu. Rivalstvo balkanskih država oko Makedonije i sukobi njihovih četa u ovoj oblasti oslabio je njihovu sposobnost da se odbrane od spoljnog pritiska. Da li će se balkansko pitanje rešavati spoljnim evropskim snagama ili unutrašnjim sporazumevanjem, tj. pitanje nezavisnosti Balkana na početku XX veka zavisilo je u suštini od srpsko-bugarskih odnosa. Dok je Srbiju ugrožavala Austrougarska, Bugarskoj je pretila Turska. Zauzetost Rusije na Dalekom istoku i njeno privremeno povlačenje sa Balkana oduzelo je Bugarskom knezu mogućnost da koristi austrougarsko-rusko suparništvo i suočilo Bugarsku s posledicama austrougarske agresije na Balkanu. Za Bugarsku je u Makedoniji bila manje opasna Srbija od mogućne prevlasti velike srednjoevropske sile kakva je bila Austrougarska. Takođe i za Srbiju je bilo manje opasno sa Bugarskom u Skoplju nego sa Austrougarskom u Solunu, kako je pisao Milovan Milovanović. Tako je zajednički strah od Austro-ugarske utirao put srpsko-bugarskom zbliženju. Posle izvesnog lutanja i neuspelih kombinacija s jednostranim iskorišćavanjem zapleta u Turskoj, u Sofiji se počelo uviđati da se jačanjem tuđih političkih uticaja kroz reformske akcije u turskim vilajetima balkansko pitanje sve više komplikuje i usmerava tako da njegovo rešavanje može, u krajnjoj liniji, ispasti sasvim nepovoljno po težnje i interese balkanskih država.

Pošto je bezuspešno pokušavala da se nagodi s Turskom, Bugarska se okrenula Srbiji očekujući lakše sporazumevanje s njom zbog stalnih austrougarskih pretnji. I Srbiji je sporazum s Bugarskom i Crnom Gorom bio neophodan radi odbrane od Austrougarske i napada na Tursku. Međunarodni zapleti nastali posle 1903. godine upućivali su Srbiju i Bugarsku na sporazum, a i velike sile Francuska i Italija preporučivale su sporazumevanje među balkanskim državama. Srpska diplomatija je od 1903. godine pripremala teren za sporazumevanje, a pregovori oko sporazuma s Bugarskom počeli su marta 1904. godine u Beogradu ali su se spoticali na pitanju Makedonije. Za to vreme, Babunski je nastavio sa svojim akcijama na prostorima južne Srbije. Iz svake borbe izlazio je kao pobednik. Kada je 1908. godine u Turskoj izvršen prevrat i kada su došli na vlast Mladoturci i proglasili Ustav i opšte pomirenje, vojvoda Babunski je neko vreme prekinuo četovanje. Međutim, balkanski čir se nije mogao lečiti frazama. Mladoturci su uhapsili vojvodu Babunskog, ali je uspeo da pobegne u Srbiju. Godine 1912. za vreme Prvog balkanskog rata, u odredu Vojvode Vuka učestvuje u borbama na Strevici gde biva ranjen. U Drugom balkanskom ratu učestvovao je u Dobrovoljačkom odredu u bici na Bregalnici.

Po izbijanju Prvog svetskog rata Babunski formira Savski četnički odred, kasnije preimenovan u Rudnički četnički odred pod komandom majora Vojislava Tankosića. Ovaj odred primio je na sebe prve udare austrougarske vojske. Odred je između ostalog razneo železnički most na Savi. Nakon pobeda na Ceru i Kolubari 1914. komitet u Sofiji po nagovoru Beča ubacuje čete u tadašnju južnu Srbiju. Srpska vlada formira četničke odrede za suzbijanje terorističkih delatnosti ovih četa. Za komandanta ovih antiterorističkih i poternih odeljenja postavljen je Jovan Babunski. Uoči napada Bugarske i Nemačke 1915. srpska vlada čete i poterna odeljenja preformira u Leteći žandarmerijski odred pod neposrednom komandom Vrhovne komande. Ovaj odred pod komandom Babunskog dobio je zadatak da u Kačaniku spreči prodor bugarske 3. divizije. Odred je sa velikim gubicima uspeo mesec dana da spreči prolazak Bugara. Po povlačenju srpske vojske Leteći odred se povlači zajedno sa francuskom vojskom. Na Solunskom frontu 1916. odred Babunskog biva pridržen Prvoj armiji i raspoređen na odsek kod Prespanskog jezera. U borbama sa Bugarima i Nemcima na ovom sektoru Babunski i njegov odred se ističu hvatanjem neprijatelja iza linije fronta i prikupljanju informacija. Nakon zarobljavanja dva nemačka torpedna čamca biva odlikovan od francuskog generala Franše de Eperea u Bogomili i Vojnici.

Francuska 122. divizija je prešla Albaniju, zajedno sa srpskom vojskom, stigavši – kako se to tada govorilo – u Staru Srbiju (Makedoniju). Njima su se pridružile i jedinice čuvenog našeg četničkog vojvode Jovana S. Stojkovića – Babunskog. Njegove jedinice bile su u sklopu pomenute francuske divizije koja je ostala na Solunskom frontu i držala položaje sa južne strane Prespe. Na severnom delu jezera i Peristera bile su utvrđene bugarske i nemačke jedinice, koje su skoro svakog dana slale veliki motorni čamac do varošice Resna na istočnoj obali jezera radi izviđanja i pribavljanja hrane. Francuski artiljerci behu kivni jer nisu uspevali da taj čamac pogode. Babunski je neuspešno pokušao da zamoli komandanta 122. divizije pukovnika Dešizela da mu dozvoli da sa četvoricom svojih ljudi proba da onesposobi nemački čamac, jer je pukovnik smatrao da je takav poduhvat rizičan. Vojvoda je na svoju ruku odabrao četvoricu momaka i na obali napravio čeku gde se Đermanska reka uliva u jezero. Ta delta činila je mrtvi ugao savezničkoj artiljeriji, kojim je čamac često prolazio. Posle 48 časova iščekivanja čamac se pojavio i ukotvio. Nemački major i dvojica podoficira otišla su do sela radi nabavke namirnica, dok je u čamcu ostao samo mehaničar. U trenutku kada su se ova trojica vraćala u čamac natovareni hranom, četnici su iskočili iz ševara s puškama na gotovs, a Babunski je uzviknuo: „Dole oružje! Ruke uvis, ili ste gotovi“. Nemci se predadoše, a vojvodini momci ih vezaše sve osim mehaničara kome su naredili da čamac upravi ka francuskim položajima. Shvativši da nešto nije u redu, Bugari sa Peristera bezuspešno su pripucali, a Francuzi preuzeli vatru. Prilazeći francuskim položajima, Babunski naredi da se umesto nemačkog ratnog barjaka stavi bela marama. Kada je čamac pristao i Babunski izašao sa zarobljenim Nemcima, Francuzi su bili iznenađeni, dok je pukovnik Dešizel oduševljeno uzviknuo: „Za Srbina nema nemogućnosti čak i u najvećoj opasnosti, samo kada je rešen za izvršenje zadatka!“ Za ovaj podvig vojvoda Babunski primio je od Francuza Medalju ratnog krsta sa palminom grančicom.

Jedne novembarske noći 1915, kada je ledena sitna kiša probijala i najbolju kabanicu, a hladan vetar brisao sve pred sobom, sa prihvatnih položaja oko Krivolaka i Kavadarca, sa Crne reke pa niz Vardar kroz Demir-Kapiju i Đevđeliju, povlačila se francuska 122. divizija. Sa njima je išao i vojvoda Babunski. Ceo bataljon te divizije išao je drugim putem i ulogorio se skoro na vrh brda ’Odža Tepe. Kada je došla naredba za dalje povlačenje, komandant bataljona je bio peš. major Butri. Noć beše mrkla, a teren sasvim nepoznat… Kada se u puku doznalo za sudbinu zaostalog francuskog bataljona, bugarske jedinice su 10 – 15 kilometara prešle, ostavljajući za sobom ceo francuski bataljon sa njegovim komandantom i štabom. Francuzi behu zabrinuti, jer se uopšte nije moglo pomoći zalutalom bataljonu. Babunski se ponudi da sa svojim ljudima izvuče bataljon iz bugarske pozadine. Slušajući ga šta hoće da uradi, Francuzi su ga s nevericom gledali. No, Jovan Babunski se uopšte nije slagao s njima jer se do tada bezbroj puta ranije uspešno izvukao kao pravi „Gorski car”. Na svoju ruku uzima 30 – 40 odabranih četnika i nekoliko žandarma koji su dobro znali teren. Mala družina neopaženo ulazi u bugarsku pozadinu sve do brda ’Odža Tepe, gde je na vrhu i dalje bio francuski bataljon koji Bugari još nisu primetili. U podnožju brega bio je bivak jednog dela bugarske komore, koju su četnici tiho ućutkali i odatle neopaženo, kosinom, otišli do vrha da sakupe zalutali francuski bataljon. Istim putem su se vratili. Sve vreme nije se čuo nijedan pucanj, niti bomba. Samo je nekoliko vojvodinih momaka bilo lakše povređeno, dok su Bugari imali veliki broj izginulih. Kada su se svi vratili, Francuzi nisu mogli da veruju, bacali su kape uvis uzvikujući: „Vive les Serbes!” Za ovaj podvig saznala je te noći cela 122. divizija, a i Komanda istočne vojske u Solunu. Idućeg dana u selu Mirovči kraj Đevđelije, komandant ove Divizije je pred celim strojem odlikovao je Babunskog Ordenom Legije časti petog reda i to je bilo prvo strano odlikovanje, koje je jedan Srbin primio na Solunskom frontu.

Po svršetku Velikoga rata, ovenčan slavom vratio se u Veles, gde je 17. februara 1920. umro od španske groznice. Pored ove uobičajene priče za javnost postoje sumnje da su ga poraženi Bugari otrovali (izjava njegovih direktnih potomaka). Pošto se rat uveliko završio trebalo je stvarati miroljubive odnose sa doskorašnjim protivnicima, tako da je ondašnja naša vlast tu istinu zataškala. Udruženje rezervnih oficira i ratnika podiglo mu je skroman, ali lep spomenik u Velesu (u vidu granitnog zarubljenog obeliska na kome je orao sa raširenim krilima a na sredini oval sa njegovim portretom), otkriven 29. oktobra 1924. Na otkrivanje, kao i na sahranu, došao je i izaslanik regenta Aleksandra (kasnijeg kralja ujedinitelja)… Bugari su, po svršetku Aprilskoga rata 1941, uništili spomenik, a vojvodin grob raskopali i kosti rasuli, slično kako su učinili sa Rajsovim srcem u kapeli na vrhu Kajmakčalana… Dok je vojvoda Jovan S. Stojković – Babunski vojevao u Velikome ratu, bugarske vlasti su za vreme njihove okupacije Velesa vojvodinu suprugu Radmilu uhapsili, a najmlađu ćerku dvogodišnju Zoricu izboli bajonetima… Nešto starija ćerka Natalija (*1904; udata Vasić) završila je medicinu i radila kao beogradski lekar. Umrla je u dubokoj starosti. Svi Babunski – izuzev slavnog osnivača – počivaju na Novom groblju u Beogradu.

Posle smrti, 1924. godine, u Velesu je na prigodnoj ceremoniji svečano podignut spomenik vojvodi Babunskom koji je bugarski okupator porušio 1941. godine, odmah nakon invazije nacističkih sila na Jugoslaviju u Drugom svetskim ratu. Pesmu posvećenu vojvodi Jovanu Babunskom „Spremte se, spremte četnici“ ili „Srpska mi truba zatrubi“ napisao je odmah posle borbe u selu Drenovu 1907. godine Jeremija – Jovan Grković poznat danas još po konspirativnom imenu Gapon, bivši monah i četnik (rođen u Orahovcu blizu Prizrena 1879. godine, poginuo u Kumanovskoj bici 1912. godine). Pesma postaje veoma popularna posle Prvog svetskog rata među Srbima u Sjedinjenim Državama. Prva verzija pesme pod nazivom Komitska pesma snimljena je 23. jula 1924. godine u Ričmondu, Indijana, mestu koje je tada bilo poznato po jakom belačkom pokretu Kju-kluks-klanu, ali i kao mesto gde su snimane prve džez numere. Pesmu je otpevao Vasa Bukvić u pratnji Jugoslovenskog tamburaškog društva. Druga verzija pesme snimljena je već naredne godine, u novembru 1925. godine, u interpretaciji Dušana Jovanovića i pratnji tamburaškog orkestra „Orao” za Kolumbija fonografsku kompaniju. Treća verzija je takođe snimljena u Sjedinjenim Državama jula 1942. godine u izvođenju Eda Ljubića i ovog puta uz pratnju duvačkog orkestra „Viktor”, a za istoimenu radijsku kompaniju. Četvrta verzija snimljena je posle Drugog svetskog rata, 1950. godine, u izvođenju Raše Radenkovića, predratnog beogradskog šlager i radijskog pevača, i Mirka Markovića, za Sunart (sunčevu umetnost). Ovo je prva pesma na srpskom koja je snimljena uz pratnju električne gitare koja u to doba, pedesetih godina dvadesetog veka, postaje osnovni instrument za brojne orkestre i bendove.

Zanimljivo je da mu je praunuk nekadašnji jugoslovenski i makedonski fudbaler i aktuelni trener, Boban Babunski, a čukununuk fudbaler Crvene zvezde, David Babunski. Od srpskih odlikovanja, Jovan Babunski nagrađen je spomenicom Balkanskih ratova, Spomenicom velikog rata, Albanskom spomenicom i Karađorđevom zvezdom. Odlikovan je Francuskim krstom sa tri palme dve Legije časti i ruskim ordenom Svetog Đorđa četvrtog stepena. Ulice u Nišu i Beogradu nose ime Vojvode Babunskog.

IZVORI I LITERATURA:

Aleksić-Pejković, LJ., Dokumenti o spoljnoj politici Kraljevine Srbije 1903 – 1914, Orgnizacija Srpska odbrana, Dodatak 1, Beograd, 2008.

Vasiljević, J., Jovan Babunski o sebi, Spomenica Jovana Babunskog, Beograd 1921.

Krakov, Stanislav, Plamen četništva. Beograd, 1930.

Pešić, Miodrag, Stari četnici, Kragujevac, 2000.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja