Istorijski uslovi očuvanja državotvorne ideje srpskog etnosa do početka 18. veka

04/12/2017

ISTORIJSKI USLOVI OČUVANJA DRŽAVOTVORNE IDEJE SRPSKOG ETNOSA DO POČETKA 18. VEKA

 

Autor: msr Ognjen Karanović, istoričar

 

            Nije uvek jednostavno napraviti sasvim pouzdanu procenu šta predstavlja fundamentalne parametre na osnovu kojih procenjujemo političke, duhovne, kulturološke i u vezi sa pomenutim prostorne i hronološke okvire i osnove postojanja i stvarnog in continuo identiteta jednog naroda. Posebne teškoće nastaju kada date, pre svega socio-istorijske analize uz opšte-usvojenu naučnu metodologiju rada, pokušamo da primenimo na strukturalne elemente etničkih ili nacionalnih korpusa čiji razvoj, u predmetno i hronološko-prostornom smislu nije moguće posmatrati na izvesno egzaktan način, iz razloga što su tokovi istorije u navedenim zajednicama umesto „pravolinijske“, uglavnom posedovali određenu „paraboličnu“ formu i smisao. Jedina mogućnost koja ostaje istraživaču na raspolaganju u pokušaju da makar i delimično rasvetli prethodno pominjane okvire i osnove, sastoji se u radu na istorijskim podacima, odnosno u temeljnoj analizi građe koja ih sadrži i literature koja u predmetu svog interesovanja govori o njima.Ukupno istorijsko iskustvo je poslužilo rezultatima do kojih je došla moderna srpska istoriografija u ocenama da srpski etnički korpus kroz vekove svog postojanja, a posebno od vremena determinisanja njegove nacije i obnove državnosti, pripada krugu prethodno opisanih etničkih i nacionalnih zajednica. Proučavanje prošlosti srpskog etnosa oduvek je predstavljao veliki izazov za mnoge avanturiste i senzacionaliste, ali pre svih za istraživače, naučnike i publiciste od Nikole Ištvanfija (Nicolao Isthvanfio – Istvánffy Miklós), grofa Đorđa Brankovića, Save Popovića pl. Tekelije, pa sve do velikana moderne istoriografske misli, kao što su Leopold Ranke (Leopold von Ranke), Šamu Borovski (Borovszky Samu), Stanoje Stanojević, Aleksa Ivić, Mita Kostić, Dejan Medaković, Lazar Rakić, Čedomir Popov ili Slavko Gavrilović. Vekovima pre nego što je istoriografija u predmet svoje naučne delatnosti uključila i radove o istorijatu srpskog naroda, narodna tradicija je i te kako posvetila pažnju proučavanju prošlosti srpskog etnosa u okvirima specifičnih metodoloških postavki i okolnosti. Posebno interesovanje eminentnih krugova stručne javnosti, naročito u novije vreme, usmereno je prema demistifikaciji, ali i „demitifikaciji“ velikog društveno-istorijskog procesa vezanog za egzistencijalnu stagnaciju i uporedo sa njom nazadovanje srpskog društva posle epohalne propasti njegove srednjovekovne države, kao najvišeg institucionalnog determinisanja (u ovom slučaju) srpskog društva.

            U ovom radu, prethodno treba pružiti odgovore na pitanja koja se javljaju kao osnovne teze gore pomenute problematike. Ona su tako jasna i koncizna da, istovremeno, mogu da uslove i njihovo taksativno navođenje. Kritička analiza istorijskih činjenica i opšteg stanja u kome se srpski etnos nalazio u pojedinim hronološkim epohama i društvenim pozicijama zahteva rešenje dileme oko pitanja da li je srpska država nastavila svoju egzistenciju na prostorima Kraljevine Ugarske i nakon fizičkog, defacto uništenja njene organizacije od strane Osmanlijskog carstva na teritorijama južno od reka Save i Dunava; i koji su društveni elementi uslovili opstanak srpskog etnosa u okolnostima nepostojanja državne organizacije koja bi na adekvatan način artikulisala sve njegove težnje i interese, omogućavajući kasniji srpski risorgimento u 19. veku? Ova dva pitanja i te kako su međusobno uslovljena, a odgovori na njih u suštini pružaju i značaj i osnove za razumevanje motiva koji autora opredeljuju za obradu date teme. Ako uzmemo u obzir da je srednjevekovno poimanje stvarnog prava u širem i imovinskog u užem smislu, posedovanje zemlje izjednačavalo sa administrativnom i upravnom vlašću onog (feudalca, plemića) koji poseduje zemlju, uočićemo da je deo „prvačkog“ sloja srpskog naroda, u izmenjenim okolnostima u Ugarskoj, u dobroj meri to pravo i ostvario.[1] Povežemo li ovu tezu sa faktom da u feudalnoj strukturi vlasti i državnog prava državu reprezentuje njen vladar, shvatićemo da je simbolika kontinuiteta srpske srednjevekovne državnosti u dobroj meri bila očuvana u ugarskim županijama, prenošenjem despotske titule i dostojanstva, nakon propasti Srpske despotovine na pojedine Srbe-prvake iz različitih vlasteoskih porodica sve do kraja četvrte decenije 16. veka. Dakle, pomenute i druge plemićke porodice čuvale su duh institucionalne tradicije navedene državnosti. Naučna dostignuća u oblasti istoriografije, epsku narodnu pesmu i delatnost Srpske pravoslavne crkve označili su kao glavne faktore egzistencijalnog uspeha i kasnijeg preporoda srpskog naroda za vreme i posle osmanlijske i drugih „tuđinskih“ vladavina nad etničkim prostorima srpskog kolektiviteta.[2] Međutim, profesor Radovan Samardžić, profesor Čubrilović, kao i drugi zatočnici srpske istoriografije, prilikom analize ova dva elementa koji su uslovili „opstanak“ srpskog etničkog korpusa, prevideli su ili suštinski manje pažnje posvetili ulozi, kako „prvačkog sloja“[3], tako i jednog društveno-istorijskog fenomena ili osobene pojave u vidu administrativno-teritorijalnog specifikuma kakav je bio sistem vojnih granica ili krajina na teritorijama koje su usled različitih istorijskih okolnosti dospele pod vlast nemačke vladarske dinastije Habzburga.[4]

Veliki epohalni potres koji je doživeo srpski etnos ili „srpsko društvo“ sredinom 15. veka nije moguće posmatrati kao jedan „izolovani“ događaj koji je imao određene reperkusije na kasnije pozicioniranje toka istorijskih okolnosti koje su pratile, kako bi to književnici i umetnički delatnici rekli „sudbinu srpskog naroda“. Međutim, posmatran u širem kontekstu, kao deo velike vojno-političke i u vezi sa njom kulturološke i opšte-društvene ekspanzije Osmanlija u Evropi od sredine 14., pa sve do poslednje dekade 17. veka, pad Srpske despotovine 1459. godine predstavlja začetak jednog složenog procesa prestrukturiranja uloge i odnosa svih unutrašnjih činilaca u socio-strukturalnoj nomenklaturi srpske etničke zajednice, ali i njene uloge i odnosa prema ostalim regionalnim društvenim zajednicama i faktorima u Jugoistočnoj i Srednjoj Evropi.[5] Sa aspekta srpske faktografije i istoriografije, pomenuti istorijski procesi u naredna tri veka, uslovili su nezapamćeno demografsko pomeranje generacija potomaka stanovnika sa šireg prostora srednjovekovne Despotovine. Pred „turskom najezdom“, navedeno stanovništvo uglavnom se pomeralo prema „graničnim“ geografskim prostorima srednjoevropskog basena Panonske nizije, odnosno u političkom smislu naseljavali su prostore Kraljevine Ugarske[6], ali i zapadnija područja naslednih porodičnih poseda dinastije Habzburg i u znatno manjem opsegu jadranske primorske oblasti Dalmacije.[7] U novim sredinama, navedene zajednice nisu pronalazile samo „sigurno utočište“ za sebe i svoje bližnje, niti su u njih pristizali kao duhovno i kulturološki „ogoljene jedinke“, bez svesti o svom poreklu, kulturnom i verskom nasleđu i višestolećnoj državotvornoj prošlosti. Svetovni i duhovni autoriteti zemalja koje su naseljavali (u prvom redu Ugarske), bili su i te kako upoznati s ovim činjenicama. Međutim, osnovni motivi, uslovno rečeno kolonizacione politike ugarskih vladara i kasnije habzburških, kako je ranije već napomenuto, sastojali su se u nameri da granice njihovih država i poseda zaštite od turske opasnosti, a nikako da neguju misao ili svest Srba o njihovoj velikoj i „bogatoj“ kulturnoj i državotvornoj prošlosti. Paradoksalno, upravo će „kolonizaciona“ i sa njom usko povezane vojno-organizaciona i teritorijalno-administrativna politika, aktivirati jedan svojevrsni „mehanizam“ očuvanja i razvijanja srpske „državotvorne misli“ u narednim vekovima.[8] Konstituisanje institucije vojnih granica i njihova istorijska uloga, nezaobilazan je element pomenutih „politika“ habzburških vladara, odnosno austrijskih vlasti, kao i tokova razvoja kulturološke i državotvorne svesti srpskog etnosa, sve do prvih decenija 20. veka.

            Položaj stanovništva srpske etničke provenijencije koje je živelo u graničnim zemljama i oblastima Habzburške monarhije, tokom 16. i 17. stoleća bio je regulisan posebnim zakonima ili „statutima“, istoriografski determinisanim terminološkim odrednicama poput „povlastica“ ili „privilegija“. Možemo slobodno reći da je od četvrte decenije 16. veka pa sve do prvih decenija 19. stoleća, stvoren određeni kontinuitet „privilegijalne politike“ Bečkog dvora u odnosu na srpsko stanovništvo, a isti ne samo što nije bio oslobođen od velikih teškoća u samom procesu izdavanja i kasnijeg sprovođenja privilegija, već je postao i „nerazdvojni pratilac“ ili supstrat istorijskog razvoja institucije vojnih granica.[9] Ranije pominjana svest Srba o institucijalnoj tradiciji državnosti, poput „misaone niti“ provlačila se u narodnom predanju i epskom stvaralaštvu, vremenom dobivši eshatološko-filozofsku konstrukciju. Upravo, privilegijalna politika omogućila je da navedena filozofska stremljenja u mentalnom sklopu srpskog kolektiviteta nastanjenog u Habzburškoj monarhiji dobiju svoje pravno utemeljenje, odnosno normativ na osnovu kojih su kasnije definisani, artikulisani i na kraju materijalizovani veliki delovi ideoloških postavki, težnji i interesa srpskog naroda. Primere za ove teze možemo da pronađemo u delima hroničara i prvih srpskih pseudoistoriografa 17. i 18. veka, kao što su grof Đorđe Branković, Jovan Rajić ili kasnije Sava Tekelija.[10]Svesni ogromnih ratničkih zasluga srpskog etnosa, ne samo u Bečkom ratu, ali i njegovih izuzetnih vojničkih sposobnosti koje još i te kako mogu poslužiti, u najodgovornijim krugovima u državi je preovladalo mišljenje da Srbima treba omogućiti egzistenciju u Habzburškoj monarhiji, kao jednom specifičnom vojno-političkom ens i na precizno određenoj teritoriji, organizovanoj striktno u vojno-odbrambene svrhe. Zapravo, Bečki dvor je „posegnuo“ za odavno postojećim institucijama mehanizma odbrane države, odnosno za formiranjem novih odseka u vojno-graničarskom sistemu i to na području Posavlja, Podunavlja, Potisja i Pomorišja. U istoriografiji, navedeni odseci dobili su jedinstveni kolokvijalni naziv Nove vojne granice.[11]

            Dakle, na početku epohe u kojoj je „društvo uopšte“ na prostoru Evrope prolazilo kroz nove velike i „turbulentne“ promene kakvih je bilo i ranije (duhovni preporod u vidu prosvetiteljstva i racionalizma, velika naučno-tehnološka i tehnička otkrića, revolucionarne i evolutivne promene u odnosima između različitih socijalnih grupa u pojedinim društvima), srpsko društvo je počev od Velike seobe 1690. godine, doživljavalo novu epohalnu transformaciju izazvanu sveukupnim prestruktuiranjem političke ravnoteže u okruženju u kome je živeo (u uslovima povlačenja Osmanlija iz Srednje Evrope), a opet bez sopstvene državne tvorevine kao najviše forme determinisanja društvenih osobina i karakteristika koje oblikuju jedan narod.[12]Prethodno iznesena konstatacija nikako ne upućuje na zaključak da su srpsko društvo ili pojedini njegovi elementi, tokom perioda do Velike seobe bili potpuno neinstitucionalizovani entiteti, tj. da su imali svojevrsno neutvrđeni društveno-normativni status. Jedan od zadataka ovog rada jeste i da utvrdi i u naučno-metodološkom smislu predstavi parametre ili principe na osnovu kojih je istorijska nauka definisala institucionalni normativni položaj srpskog etničkog korpusa na prostorima Ugarske i Habzburške monarhije, pre, ali i posle 1690. godine i Velike seobe Srba. Pomenuti principi, svakako, ne bi mogli da budu oformljeni ili da egzistiraju bez postojanja određenih institucionalno-normativnih okvira ili bolje reći institucionalnih subjekata koji definišu i determinišu identitet i integritet jedne društvene, u ovom slučaju, etno-političke zajednice. Već smo govorili o ulozi Srpske pravoslavne crkve, institucije koja je preživela i nadživela pad srednjovekovne države, a čije je ustrojstvo i od 1557. godine, odnosno od vremena obnove rada Pećke patrijaršije, umnogome bilo kompatibilno sa osnovama uređenja srednjovekovne Srbije. Pomenuta crkvena institucija imala je svoju ingerenciju nad najvećim delom srpskog pravoslavnog stanovništva i to ne samo onog koje je živelo na prostorima Osmanlijskog carstva.[13]U sklopu velikih migratornih pokreta srpskog etnosa od 15. do 17. veka, Crkva je bila „vrhovni predvoditelj“ i glavna, ako ne i jedina duhovno-moralna generatorska snaga srpske zajednice koja je u svojoj delatnosti crpela i artikulisala „celokupnu narodnu volju“, obezbedivši neophodnu osnovu spektra interesa za koju se ista neprekidno, što stihijski, što neposredno i aktivno, grčevito borila. Udeoni kamen uloge Srpske pravoslavne crkve i drugih društveno-etnoloških elemenata srpskog kolektiviteta, u pomenutim procesima i na početku epohe koja predstavlja hronološki i prostorni okvir predmetnog „kretanja“ u ovom radu, neraskidivo je u vezi sa povesnim položajem i tokom istorijskog razvoja zemalja u kojima je živeo srpski etnos krajem 17. veka. U prvom redu, bile su to dve velike sile, a još od 16. veka (i ranije) i dva velika rivala u pitanju dominacije nad prostranstvima Jugoistočne Evrope – Osmanlijsko carstvo i Habzburška monarhija.[14]Naravno, udela u svim istorijskim događajima i povesnim stanjima datog vremena imale su i druge države, poput Mletačke republike, Erdelja, Vlaške, Moldavije, ali i zemalja u kojima nije živeo srpski etnos ili koje su se geoprostorno nalazile znatno dalje u odnosu na Balkansko poluostrvo i Jugoistočnu Evropu, kao što su bili Rusko carstvo, Španija, Francuska, italijanske države, itd.[15] Nakon završetka Morejskog rata 1699. godine, delatnost Srpske Pravoslavne Crkve, uz „privilegijalnu politiku“ Bečkog dvora, a u okolnostima formiranja „novih vojnih krajina“ na prostorima masovno naseljenim srpskim stanovništvom posle Velike seobe Srba iz 1690. godine, u dodiru sa kulturološko-duhovnim idejama nastalim u potonjim decenijama 18. stoleća na širokim evropskim prostranstvima, uslovili su genezu specifičnog determinisanja ideje očuvanja srpske državotvorne misli, kao legitimne platforme za nastanak i afirmaciju srpskog nacionalnog identiteta.[16]

 

 

[1]Nenad Lemajić, Srpski narodni prvaci, glavari i starešine posle propasti srednjevekovnih država, Srpska elita na prelomu epoha, Istorijski arhiv „Srem“, Filozofski fakultet Istočno Sarajevo, Sremska Mitrovica, Istočno Sarajevo, 2006, str. 11.

[2]Vasa Čubrilović, Istorija političke misli u Srbiji XIX veka, Prosveta, Beograd, 1958, str. 23-49.

[3]Prof. dr Nenad Lemajić pod ovim terminom podrazumeva glavarski, odnosno starešinski sloj stanovništva koji se do kritičnog perioda (kraj XV veka) nije posebno izdvajao od ostalog stanovništva. Pojedine porodice i predstavnici ovog sloja su do kraja XVI veka doživeli uspon i transformisali se u tipični elitni sloj feudalne aristokratije u Ugarskoj, vidi: Nenad Lemajić, nav. delo, str 14-15.

[4]Radovan Samardžić, Kosovsko opredeljenje, istorijski ogledi, Srpska književna zadruga, Beograd, 1990, str. 67, 79, 81-89.

[5]Dejan Medaković, Ideja državnosti kod Srba u XVI, XVII i XVIII veku, Istorija srpske državnosti, knjiga I, Srpska akademija nauka i umetnosti, Novi Sad, 2000, str. 319-359.

[6]Velike migracije srpskog stanovništva posle nestanka srpske srednjovekovne države, zavisno od okolnosti koje su ih uslovljavale ili pratile, u određenim periodima imale su karakter stihijskog preseljavanja pojedinaca, porodičnih zajednica, ali i većih grupacija ljudi iz različitih regija. Pomenute okolnosti su pre svega bile povezane sa stepenom pritiska na njih od strane vojno-političkih planova osmanlijskih centralnih ili lokalno-administrativnih organa vlasti na području nekadašnje Srbije ili drugih balkanskih zemalja u okvirima Otomanske imperije. Sa druge strane, dokumentovano su zabeležene činjenice da su date migracije ponekad (od druge polovine XV veka intenzivnije) imale planski karakter i bile su podsticane, usmeravane i organizovane od strane vladara Ugarskog kraljevstva, a sve u cilju formiranja svojevrsnog zaštitnog teritorijalnog „pojasa“ vojno-odbrambenog karaktera u odnosu na osvajačke afinitete osmanlijskih zavojevača. Tokom ratovanja ugarske vojske (u kojoj su značajan udeo imali i srpski ratnici despota Vuka Grgurevića) 1481. godine, sa područja nekadašnje Srbije iselilo se oko 50 000 srpskih stanovnika. Ovo stanovništvo, potom je naseljeno na prostoru oko Temišvara. Sam kralj Matija u pismu upućenom 10. decembra iste godine kardinalu Veronaiju kaže (gotovo se hvali) „…da su ovi Srbi svojevoljno sa ženama i decom pristali uz hrišćansku vojsku“. Iste godine Ugarski sabor je usvojio jedan zakonski članak po kome se srpsko stanovništvo oslobađa od obaveze plaćanja crkvenog desetka katoličkom sveštenstvu. Navedene činjenice samo potvrđuju uzročno-posledičnu vezu strahovitog stogodišnjeg sukoba između dve velike sile (Ugarske i Turske) sa potrebom ugarskih vladara da što bolje obezbede svoje južne granice koje su nakon velikih ratnih pustošenja ostale sa značajno umanjenim brojem stanovnika. Priliku za ostvarivanje ove važne državne politike, ugarski vladari, počev od Vladislava I Jagelonca, a posebno od vremena vladavine kralja Matije, videli su u organizovanoj kolonizaciono-populacionoj politici preseljavanja stanovnika sa prostora severnih turskih sandžaka koji su se nalazili uz Savu i Dunav na južna područja svog Kraljevstva. Vidi: Fraknói Vilmos, Mátyás király levelei, Külügyi osztály, II, Budapest, 1895, 190, 195, Ljubomir Stojanović, Srpski letopisi, Spomenik SKA, knjiga III, str. 142. Uporedi i Aleksa Ivić, Istorija Srba u Vojvodini, od najstarijih vremena do osnivanja Potisko-pomoriške granice, 1703, Matica Srpska, Novi Sad, 1929, str. 24, Dr Olga Zirojević, Smederevski sandžakbeg Ali-beg Mihaloglu, Zbornik za istoriju Matice srpske, 3, Matica srpska, Novi Sad, 1971, str. 20.

[7]Kako se državna teritorija Ugarske značajno umanjivala, posebno posle Mohačke bitke 1526. godine, talas migracija je gubio na intenzitetu, ali i na smeru. Krajem XVI veka, posebno posle bitke kod Siska 1593. godine, na prostoru koji se danas popularno naziva „Zapadni Balkan“, u teritorijalnom smislu, Osmanlijsko carstvo uglavnom je dostiglo svoju punu veličinu. Od navedenog vremena, a posebno u XVII veku, metanastazička kretanja migratornih zajednica srpske etničke provenijencije, bila su usmerena prema zapadu, odnosno na „ostatke ostataka Hrvatske“, tj. deo Hrvatske koji je u zajednici s Ugarskom ostao pod vlašću Habzburga. Manji „krak“ migratornog talasa, širio se na dalmatinske oblasti, vidi: Marko Jačov, Venecija i Srbi u Dalmaciji u XVIII veku, Prosveta, Beograd, 1984, str. 157, Nikola Subotić, Vladika Simeon Končarević i njegov Ljetopis, Magazin Sjeverne Dalmacije, Split, 1934, str. 43-46.

[8]Slavko Gavrilović, Dejan Medaković, Ideja državnosti kod Srba u XVI, XVII i XVIII veku, Istorija srpske državnosti, knj. I, Nastava istorije, časopis Saveza istoričara Jugoslavije, Društvo istoričara Južnobačkog okruga, 13, VII, 2001, str. 45.

[9]Počeci davanja povlastica doseljenom srpskom pravoslavnom stanovništvu, odnosno počeci privilegijalne politike vezuju se za godinu 1538. i delatnost ugarskog kralja Ferdinanda I Habzburškog (1526-1564). Naime, navedene godine kralj je izdao izvesne povlastice srpskim naseljenicima u Metlici, Mehovu i Kostelu, koji su u nove krajeve došli iz doline reke Cetine. Dr Jovan Savković izričito navodi da je kralj, a kasnije i car Svetog rimskog carstva bio „…inicijator osnivanja Vojne granice…“, vidi: Dr Jovan Savković, Pregled postanka, razvitka i razvojačenja Vojne granice, od XVI veka do 1873. godine, Matica srpska, Novi Sad, 1964, str. 14. Pored kraljevskih privilegija, kao zasebnih kraljevskih članaka izdavanih tokom XV i XVI veka, od izuzetne važnosti je da spomenemo i prve srpske privilegije o kojima se izvesni podaci mogu pronaći u bečkim državnim arhivima. Reč je o tzv. „Kovinskim privilegijama“, izdatim srpskom stanovništvu iz Kovina (na dunavskom ostrvu Čepelu ispod Pešte) od strane kralja Žigmunda 1405., 1412. i 1428. godine. Navedene privilegije potvrđivane su od narednih mađarskih vladara: Vladislava I Jagelonca 29. avgusta 1440., kralja Ladislava V Posmrčeta 1455. i kralja Matije I Korvina 1458. godine. O prvim srpskim privilegijama, vidi: Johan Kristof Bartenštajn, Jovana Hristofa Bartenštajna, Kratak izveštaj o stanju rasejanoga mnogobrojnoga ilirskoga naroda po carskim i kraljevskim nasledničkim zemljama, Knjigoveznica „Dositej Obradović“, Beograd, 1995, str. 68-101. Uporedi i Jovan Radonić i Mita Kostić, nav. delo, str. 4-5.

[10]Poznato je da su prva dela srpske istoriografije, odnosno „pseudoistoriografije“, u velikoj meri pisana bez stvarne faktografske utemeljenosti tvrdnji koje su u njima iznošene, tj. nastajala su s mnogo metodoloških manjkavosti i hronološko-predmetnih nedorečenosti. Bez obzira na pomenute naučne i literarne nedostatke, nedostupnost domaće arhivske građe koja je uglavnom bila pohranjena u pravoslavnim manastirima i drugim bogomoljama, u delima srpskih „protoistoriografa“ i te kako je primetna svest o državotvornoj tradiciji srpskog etničkog korpusa, pa su i ponuđena analitička rešenja u njima usmerena u pravcu materijalizacije državotvorne ideje s aspekta afirmacije ens-a srpskog kolektiviteta na teritorijalnim principima.

[11]Isto, str. 19. Uporedi i Petar Rokai, Zoltan Đere, Tibor Pal, Aleksandar Kasaš, nav. delo, str. 309-315, Dr Pavle Zubković, Kratak istoriski pregled postanka i organizacije Vojne granice, Arhivska građa Gradske državne arhive u Zrenjaninu, II, 6-7, Službeno izdanje Gradske državne arhive Narodnog odbora grada Zrenjanina, Zrenjanin, 1954, str. 3-5.

[12]Vladika Nikolaj, Duša Srbije, Glas crkve, Valjevo, 2002, str. 35-53.

[13]Dr Miloš Blagojević, O istoriji srpske državnosti, Reč autora na promociji knjige: M. Blagojević i D. Medaković, „Istorija srpske državnosti“, Nastava istorije, časopis Saveza istoričara Jugoslavije, 13, VII, Društvo istoričara Južnobačkog okruga, Novi Sad, 2001, str.52.

[14]U vreme Velikog bečkog rata za sve zemlje u kojima su se na vladarskim pozicijama nalazili monarsi iz dinastijske kuće austrijske grane Habzburga, postepeno se ustalio objedinjujući naziv Austrija ili austrijske zemlje, odnosno Austrijska monarhija (Austriaca Monarchia, Monarchia Austriaca), vidi: Petar Rokai, Zoltan Đere, Tibor Pal, Aleksandar Kasaš, Istorija Mađara, Klio, Beograd, 2002, str. 307.

[15]Franc Vaniček, Istorija Vojničke krajine ili istorija vascelog srpskog naroda sa ove i one strane Dunava, Save, Une, Vrbasa tako i primorja (od 1538 do 1873–335 godina), Po izvorima i izvornim spisima, Jovan Đuričić Biorac, Srpska narodna zadružna štamparija, Novi Sad, 1881, str. 1-10 i 93-94. Uporedi i Dušan J. Popović, Srbi u Vojvodini, Od Karlovačkog mira 1699. do Temišvarskog sabora 1790, knjiga druga, Matica Srpska, Novi Sad, 1990, str. 7.

[16]Stevan Simeonović Čokić, Srpske privilegije, Zbornik Vojvodina II, Istorisko društvo u Novom Sadu, Novi Sad, 1939, str. 57. Uporedi i Jovan Radonić i Mita Kostić, Srpske privilegije od 1690 do 1792, Srpska akademija nauka, Odeljenje društvenih nauka, CCXXV, 10, Naučna knjiga, Beograd, 1954, str. 1-2, Slavko Gavrilović, O borbi Srba u Habsburškoj monarhiji za političko-teritorijalnu autonomiju (1690-1850), Zbornik Matice srpske za istoriju, 43, Novi Sad, 1991, str. 9, Dušan J. Popović, Srbi u Vojvodini, Od Karlovačkog mira 1699. do Temišvarskog sabora 1790, knjiga druga, Matica Srpska, Novi Sad, 1990, str. 18-19.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja