Ima li Novog Sada u srednjem veku?

16/01/2020

Autor:  prof. dr Boris Stojkovski

 

Kada se govori o srednjovekovnoj istoriji današnje Vojvodine, a nekadašnje južne Ugarske, i još preciznije o prošlosti okoline Novog Sada u ovom istorijskom razdoblju obično se pominje nekoliko značajnih naseobina. Najpre, bez ikakve sumnje,  najbitniji je Petrovaradin, odnosno današnja tvrđava. Pod imenima Belin izvor, odnosno Belafons, Bélakút, kao i Varadinum Petri, tvrđava je predstavljala od 1235. godine jednu od najuglednijih cistercitskih opatija. Za skoro tri veka postojanja ona je bila i sedište vladara, centar trgovine vinom, mesto javne vere, a za njene prihode se borio i čuveni Rodrigo Bordžija. Puno se zna i o istoriji Sremske Kamenice, odnosno samo Kamenice u srednjem veku. U njoj je buknula i jeres husitizma, a u ovom mestu započet je i prevod Biblije na mađarski jezik, tzv. Husitska Biblija. Odatle je bio i Đorđe Sremac, značajan ugarski srednjovekovni istoričar, koji je opisao propast srednjovekovne Ugarske i docniji građanski rat u njoj.

Kada, pak, pogledamo ka bačkoj strani značajno mesto u srednjem veku bio je Futog. Ovo, danas, prigradsko naselje grada Novog Sada bilo je mesto gde se tokom poznog srednjeg veka održalo nekoliko značajnih državnih sabora. Osim toga, Futog je bio iznimno važan za ekonomsku istoriju ovog poteza na Dunavu, budući da se tu nalazila skela. Pored brojne druge robe, preko ove skele prevozilo se i sremsko vino, jedan od najbitnijih artikala ovog područja u srednjem veku.

Međutim, postavlja se pitanje šta je bilo sa onim što se naziva danas uže gradsko jezgro, ili jednostavnije – je li uopšte bilo Novog Sada u srednjem veku?

Za odgovor na ovo pitanje potrebno je otići najpre u daleki XII vek i u spis jednog, ni manje ni više, nego arapskog pisca i geografa po imenu Idrizi. Punim imenom Abu Abdulah Muhamed al-Idrizi rođen je verovatno oko 1100. godine najverovatnije u Seuti, današnjoj Španiji, koja je u to vreme gotovo cela bila pod arapskom vlašću. Školovao se u Kordovi, tadašnjem centru islamske nauke i kulture u arapskoj Španiji. Putovao je dosta, kako po samoj Španiji, tako i drugde. Veoma mlad obišao je Severnu Afriku, a poznavao je i tada već u velikoj meri islamski i arapski Istok. Ne zna se tačno kako je i kada došao na dvor sicilijanskog kralja Rožera, ali su gotovo deceniju i po oni tesno sarađivali na izradi njegovog dela. To delo je široj javnosti najpoznatije pod nazivom Geografija, a ponegde i Rožerova knjiga, naslov dat u čast Idrizijevog mecene sicilijanskog kralja Rožera.

U ovom delu arapski geograf i putopisac opisao je brojne zemlje koje je obišao, među kojima i Ugarsku. Na taj način značajan deo današnje Vojvodine, ali i dobar deo čitave teritorije savremene Srbije opisani su u ovom zanimljivom istorijskom izvoru. Ovi podaci su nastali verovatno negde u periodu 1150 – 1155. godine. Ovo bi, vrlo izvesno, mogao biti možda i najstariji srednjovekovni izvor za istoriju tla današnjeg Novog Sada, posebno njegovog priobalnog dela, gde se izvesno, naselje i nalazilo.

Idrizi piše:

Od grada ‘.f.r.n.k b.y.l.h (Ifrankabila, odnosno Frankavila, što je današnji Manđelos) na severoistok ima 50 milja do grada ’b.r.n.d.s (Ibrandis,  Petrovaradin, odnosno Novi Sad). ’b.r.n.d.s = Ibrandis je civilizovan grad u kome ima trgova i mnogo zgrada. Nalazi se ispod brda, u dolini.

Današnje selo Manđelos u Sremu je predstavljalo tokom srednjeg veka značajnu naseobinu, bitno pre svega zbog svoje crkvene istorije, ali i kao mesto u kome su živeli i stanovnici raznorodnog etničkog porekla. Stoga je nesumnjivo bilo značajno i zanimljivo i samom Idriziju. Oblik toponima Ibrandis koji Idrizi koristi, bi mogao biti sličan obliku Waradinum Petri, ili pridevu Waradiensis koji se neretko javlja upravo tokom srednjeg veka i epohe Arpadovića u Ugarskoj. Budući da u arapskom jeziku nema standardnog slova v, te da verovatno reč nije ni mogla početi slovom v, došlo je do promene gde je slovo v postalo b, čega još ima u arapskim izvorima. Kako je Idrizi koristio i usmene izvore, moguće da je ovaj oblik Ibrandis i nastao od Varadinus, te da ga je on i čuo. To bi svakako bilo značajno, jer bi istoriju Novog Sada oplemenilo važnim podatkom da je bio značajan grad u ovo doba. Podatak da se nalazi ispod brda svakako može da uputi na Frušku goru. Postoje drugi kompatibilni podaci iz docnijih istorijskih izvora. Naime, u pismu pape Honorija III vizantijskoj carici i ugarskoj princezi Margariti/Mariji, udovici cara Isaka II Anđela, pominje se Varod odnosno Varad kao jedan od poseda koji je ona dobila od svog brata Andrije II, ugarskog kralja. Ovo pismo iz 30. marta 1223. kao i jedna povelja Bele IV potvrđuju postojanje Petrovaradina ili Varadina na levoj obali Dunava, odnosno na mestu današnjeg Novog Sada.

Dobro je poznata etimologija imena Petrovaradin. Naime, sopstvenik i leve i desne obale zvao se Petar, sin Gurveja (Gurwey). On je učestvovao u zaveri protiv Gertrude, majke ugarskog kralja Bele IV. Budući da je zavera otkrivena, a sama kraljica Gertruda stradala kao žrtva ove urote, Petru i drugim zaverenicima oduzeti su svi posedi. Iako upamćen kao zaverenik i učesnik u ubistvu kraljice, ipak je po tom Petru ime dobilo i utvrđenje gde se nalazio njegov posed Petrovaradin.

U ovim dokumentima isto kao i u Idrizijevom spisu, ali za period od nekoliko decenija ranije i za 1223. godinu, Petrovaradin se ubikuje u blizini Manđelosa, ali na levoj strani Dunava, dakle na tlu Novog Sada. On je u Margaritino vlasništvo dospeo posle 1213. godine kada je konfiskovan rečenom županu Petru. U povelji se pominje i postojanje palate, koja je verovatno pripadala istom ovom velikašu i koja mu je oduzeta iz navedenih razloga. Idrizi navodi da ima mnogo trgova i zgrada, a postoje pouzdani podaci da su građani Petrovaradina i cele okoline skelom dolazili u Stari Petrovaradin, tj. današnji Novi Sad i tokom kasnijih decenija i stoleća srednjeg veka. Međutim, postojanje palate i naziv mesta Vasáros Várad, ukazuju na to da je trgovina izgleda bila razvijena i u Idrizijevo doba. Trgovi svedoče da je bilo vašara, a palata da je tu živeo neko ugledan. Jedan od najznačajnijih istoričara grada Novog Sada, i autor do danas jedine istorije ovog grada Melhior Erdujhelji izneo je podatak i mišljenje da je i 1267. godine postojala skela na obe strane i da je tu čak bila pijaca za okolinu, te da je Varad, odnosno Peturvarad/Petrovaradin bio zapravo ambar u koji su bački kmetovi donosili svoje naturalne dažbine, odnosno žito i druge proizvode koje su bili dužni da plaćaju feudalnim gospodarima.

I zaista se čini da je Petrovaradin sa leve strane Dunava, docnije nazivan i Vašaroš Varad ili Stari Petrovaradin, bio značajno mesto tokom srednjeg veka. Sledeći izvor iz 1237. godine iznimno je značajan za celokupnu istoriju savremenog Novog Sada. Te godine, naime, kralj Bela IV darovao je cistercitima iz Francuske, iz samostana Troa Fonten mesto na kome su oni podigli samostan posvećen Svetoj Mariji. U čast kralja ovaj cistercitski konvent poneo je ime Belin izvor, odnosno Belafons. Skoro tri stoleća nalazio se na Petrovaradinskoj tvrđavi, a rečene godine kralj je izdao povelju kojom osniva samostan i daruje mu niz poseda. U njemu se, recimo, pominje prvi put današnja Rumenka, ali još bitnije pominje se Petrovaradin na levoj obali Dunava kao posed upravo petrovaradinske opatije Svete Marije.

Nažalost, dalji istorijski izvori sve do pred kraj srednjega veka ćute. O istoriji današnjeg Novog Sada gotovo ništa se dalje ne zna. Gotovo tri stoleća istorija Petrovaradina na levoj obali Dunava, Vašaroš Varada, Varada ili Starog Petrovaradina je nepoznata. Ne pominje se ni u jednom do danas poznatom istorijskom izvoru sve do pred sam kraj srednjeg veka i u nekoliko godina nakon Mohačke bitke i propasti srednjovekovne ugarske države.

Sledeći značajan izvor u kome se pominje ovo mesto jeste delo Antuna Vrančića. On je bio je rimokatolički velikodostojnik, kardinal, kao i ugledni diplomata i putopisac poreklom iz Šibenika. Ostavio je iza sebe značajna dela i predstavlja savremeni istorijski izvor za pozni srednji vek, kao i za početak novog veka. U ovom turbulentnom periodu opisivao je posebno Osmansko carstvo, kao i sukobe Ugarske sa njim. U jednom od tih sukoba, 1521. godine, Antun Vrančić zapisuje kako je palatin Stefan Batori zastao Ó-Péterváradnál, odnosno kod Starog Petrovaradina, gde szálott vót táborba, odnosno gde se ulogorio. Nažalost, bilo kakve druge podatke o životu tadašnjeg Novog Sada, ili bilo kakav drugi podatak vezan za ovo mesto, nije zapisao ovaj uglednik. Međutim, ovo je svedočenje da je naselje postojalo, verovatno i dalje kao posed cistercitske opatije sa desne strane Dunava. Iako gotovo tri stotine godina do danas poznata izvorna građa ne daje pomen naselja na tlu savremenog Novog Sada, ovo je ipak pokazatelj da je neka naseobina egzistirala.

Najdirektnija potvrda, pak, o tome da je srednjovekovni Novi Sad naseljen jeste popis bačkog kmetovskog vlastelinstva iz 1522. godine, u kome je navedeno koliko su koja naselja Bačke, Bodroške i Čongradske županije dali od proizvodnje žitarica. Među popisanim mestima nalazio se i Vašaroš Varad i to je zapravo prvi popis stanovništva u istoriji područja Novog Sada.

Ukupno je popisano 19 kmetovskih domaćinastava. Navodimo u nastavku njihova imena u originalu kako ih je popisivač zapisao, a uz svaki će biti dat i kratak komentar.

  1. Wenk Kelpeny -verovatno Vuk iz Kupinova ili Kulpina. Budući da je 1521. godine Srem pao pod Turke možda je izbegao, a možda je i migrirao. Odrednica za Kupinovo ili Kulpin može biti i prezime.
  2. Ladislach Inach – Ladislav Inač, moguće prezime vodi poreklo od reči za šegrta-
  3. Johannes Vochetha – popisivači su neretko lična imena slovenskog porekla pisali latinski a patronime približno originalu. Verovatno Jovan Vučeta ili Vučetić
  4. Petrus Kowach – Peter Kovač
  5. Johannes Bakochy – Jovan (Janoš) Bakoči
  6. Franciskus Mihalyfy – Franja (Ferenc) Mihaljfi
  7. Clemens Varga – Kliment (Kelemen) Varga
  8. Petrus Barbitonsor – Petar Barbitonzor od latinske reči za berberina, verovatno prezime po nekom pretku berberinu
  9. Relicta Emerici Cozma – jedina žena u popisu, udovica Imrea, odnosno Emeriha Kozme.
  10. Emericus Dobay – Imre/Emerih Dobai
  11. Gregorius Mezarus – Grgur/Gergelj Mesaroš
  12. Blasius Mezarus – Vlaho Mesaroš
  13. Boso biro – neki naučnici smatraju ga Slovenom. Boso je nosio prezime koje potiče od mađarske reči za sudiju
  14. Centko – možda Cvetko, prezime, poreklo nejasni
  15. Stephanus Fondok – Stefan ili Ištvan Fondok
  16. Stephanus – naveden samo kao Stefan, nepoznati dalji detalji
  17. Elias Chemey – Ilija/Ilješ Čemei
  18. Marcus Belay – Marko Belai, možda poreklom iz Bele u Bačkoj, danas pustara između Kule i Ruskog Krstura
  19. Nicolaus Radovan – isto kao Jovan Vučetić, krsno ime pisano je latinski a prezime je zapravo ime oca, najpre Nikola Radovanović, očigledno Srbin.

 

Kao što se može naslutiti iz ovog popisa, od 19 kuća u tri najmanje su sigurno već Sloveni, odnosno Srbi, što odgovara procenama mađarskih i domaćih istoričara da je procenat slovenskih imena između 10 i 20%. Bačka je, činjenica je, najkasnije naseljena Srbima. U vreme ovog popisa Srbi su, recimo, predominatna većina u Sremu, a sve ih je više i u Banatu. U Bačkoj, na osnovu ovog fragmentarno sačuvanog spisa, situacija je ipak nešto drugačija, ali se pojavljuje i srpsko stanovništvo.

Na koncu treba reći i da se na kraju popisa stanovnika u Vašaroš Varadu nalazi i rečenica nichil solverunt ex quo sunt penitus combusti et desolati. Ovo znači da u samom mestu nije sakupljeno ništa, kao i da je sve napušteno i uništeno. Očigledno je da su turski upadi nakon pada Srema i Beograda 1521. godine učinili da pogranična mesta, a to je nesumnjivo Vašaroš Varad bio, budu žrtve ovog rata koji se okončao turskom pobedom na Mohaču 1526. godine. Zanimljivo je da je u nešto udaljenijem Sajlovu sakupljena određena količina poreza, dok postoji i nešto kasniji popis Temerina. Međutim, srednjovekovna istorija Starog Petrovaradina je ovde okončana.

Ali, izgleda da područje Novog Sada nije ostalo nenaseljeno. O tome ne postoji niti jedan pisani izvor, ali ima jedan drugačije provenijencije. Naime, na prvoj karti Ugarske koju je sastavio dijak (pisar) po imenu Lazar iz 1528. godine, štampanoj u Ingolštatu na mestu preko puta Petrovaradinske tvrđave navedena je Bistrica. Ovaj prilično česti slovenski toponim se prvi put javlja na ovom mestu. Gotovo je nemoguće pretpostaviti bilo šta u vezi sa ovim mestom. Da li su odatle izbegli stanovnici Vašaroš Varada u nadi da će izbeći osmanska pustošenja? Otkud naziv Bistrica? Moguće je da se radi o toponimu koji asocira  na bistru vodu ili neki potok oko kojeg su se naselili stanovnici. Postoje i mišljenja da potiče od Svete Marije Bistričke, čiji je kult posebno bio razvijen upravo među rimokatoličkim Slovenima, i to ponajviše u Slavoniji i Hrvatskoj. Međutim, lakune u pisanim izvorima ne dopuštaju dalje razmatranje. Bistrica se našla i na drugim mapama ranog novog veka, od kojih je najpoznatija Merkatorova. Međutim, Turci nisu izgleda zatekli naselje, jer u njihovim popisima nema ni Vašaroš Varada, ni Starog Petrovaradina, a ni Bistrice. Ostaje bez odgovora šta se zbilo sa nekadašnjim naseljem na levoj obali Dunava. Sa druge strane, neka danas prigradska naselja kao što su Kisač, Temerin i druga popisani su,  i makar u nekim momentima u početku osmanske vlasti, su i bili naseljeni.

Na ovaj način, istorija srednjovekovnog Novog Sada, fragmentarna i nejasna, doživela je svoj kraj. Grad je čekao stoleće i po dok nije kao Petrovaradinski šanac, Racenštat, počeo svoj savremeni razvoj. Vrhunac novovekovnog razvoja je svakako proglašenje slobodnog kraljevskog grada 1. februara 1748. godine, kada Novi Sad, pod ovim imenom, ulazi u savremenu istorijsku epohu i razvija se sve do duboko u savremeno i postmoderno doba.

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja