ILARION RUVARAC – ISTORIČAR I BOGOSLOV

24/07/2019

Autor: Jovanka Simić, novinar

 

Ilarion Ruvarac (Sremska Mitrovica, 1832  — Grgeteg, 1905)  bio je srpski sveštenik, arhimandrit manastira Grgetega na Fruškoj gori, rektor Karlovačke bogoslovije, istoričar, akademik i osnivač kritičkog pravca u srpskoj istoriografiji. Povodom ogromnog doprinosa u toj istraživačko-istorijskoj disciplini, po izboru Srpske akademije nauka i umetnosti ubrojan je među stotinu najznamenitijih Srba.

U Sremskoj Mitrovici, gde i danas postoji njegova rodna kuća, Ruvarac je rođen u mnogočlanoj porodici sveštenika Vasilija i majke Julijane. Dobio je svetovno ime Jovan. Školovao se u Starom Slankamenu i Banovcima, a šesti razred gimnazije završio je u Sremskim Karlovcima.

U Karlovcima, od svojih profesora Jakova Gečića, dobrog poznavaoca svetske istorije, i Aleksandra Stojačkovića, autora prvih rasprava iz oblasti srednjovekovne istorije Srba, Ruvarac je stekao prva istorijska znanja, ali i podsticaj da se posveti istoriografiji.

Naredne dve školske godine proveo je u Beču, prestonici Austrougarske monarhije, gde je od 1852. do 1856. studirao pravne nauke. Tu se razvilo Ruvarčevo interesovanje za dublju spoznaju srpske istorije. Pažnju je usmerio na proučavanje istorijskih izvora, ali i srpske narodne tradicije, što ga je podstaklo da se upiše na Karlovačku bogosloviju i završio ju je 1859. godine. Pošto se 1861. zamonašio, u Sremskokarlovačkoj arhidijecezi postavljen je za profesora Karlovačke bogoslovije, a potom i za rektora.

Uporedo se predano bavio srpskom istoriografijom koja je pre njega prolazila kroz dugotrajnu stagnaciju, jer je bezmalo pola veka Jovan Rajić bio jedini plodni srpski istoričar. Rajićevi naslednici uglavnom su se, bez dubljih analiza, bavili prepričavanjem njegovog opusa. Ruvarac je prvi posle Rajića odlučio da ceo svoj profesionalni život posveti izučavanju srpske istorije. Već u ranoj mladosti imao je priliku da čita „Srpski narodni list“ Teodora Pavlovića na koji je njegov otac Vasilije bio pretplaćen.

Čitao je i „Letopis“ Matice srpske, u kojem je istorijske rasprave objavljivao svestrani Jovan Subotić koga je Ruvarac visoko cenio. U listu „Golubica“ Jovana Hadžića nalazio je  povelje srpskih srednjovekovnih dostojanstvenika. Često je čitao  i časopis „Srpska pčela“, u kojem je preovladavao romantičarski pogled na prošlost. A u „Srpskom narodnom listu“ Ruvarac se upoznao sa monografskim načinom obrade istorijskih tema koji je kasnije i sam primenjivao u svom istoriografskom radu.

Bio je svestan činjenice da srpsku istoriju kvalitetnije proučavaju stranci nego Srbi. Najugledniji izdavač srpskih izvora u to vreme bio je Pavle Josif Šafarik, a najbolji proučavalac srpske prošlosti Leopold Ranke. Za to vreme srpski izdavači ‒ Dimitrije Avramović i Đorđe Nikolajević, bili su tek vrsni prepisivači, dok se izuzetno obrazovani Jovan Subotić i Aleksandar Stojačković nisu opredelili za profesionalno bavljenje istorijom. Neposredno uoči prvih Ruvarčevih dela, samo je Nikola Krstić ostavio značajno istoriografsko delo.

     Teško stanje u srpskoj istoriografiji toga vremena ne samo da nije pokolebalo Ruvarca, nego ga je i podstaklo da bude istrajan u svom radu. Iz ranije srpske istoriografije birao je  najbolje delove ugledajući se na Rajića, a bio je probirljiv i prema inostranim istoričarima. Smatrao je da je srpska prošlost toliko znamenita da se može dokučiti i razumeti samo pomoću najboljih metoda.

    Na samom početku bavljenja istoriografijom, Ruvarac je sebi postavio vrlo ambiciozan cilj ‒ izdavanje mnogobrojnih izvora o srpskoj istoriji. Tokom celog svog radnog veka tragao je za izvorima za srpsku istoriju i kritički ih objavljivao. Prve radove, 1856. godine, po povratku iz Beča, objavio je u časopisu „Sedmica“, u kojem su istorijske rasprave objavljivali Danilo Medaković i Jovan Sterija Popović, koji su takođe bili među onima koji su prepričavali Rajićeva dela.

     Ruvarac je smatrao da se srpska istoriografija gotovo u potpunosti pretvorila u žurnalistiku i beletristiku, a da se u srpskoj kulturi osećao veliki nedostatak naučno napisane srpske istorije. Njegov tekst u „Sedmici“ objavljen je pod naslovom „Pregled domaćih izvora stare srpske povesnice“, a njegovu najveću vrednost  predstavljala je činjenica da je autor odvojio izvor od literature, što pre njega niko nije učino.

    Ova rasprava veoma je značajna za srpsku istoriografiju jer je uvela stav da je bez velikog broja objavljenih i kritički obrađenih izvora besmislen svaki razgovor o istoriji. Ruvarac je, naime, podržavao stav Leopolda fon Rankea da prošlost treba prikazivati onakvom kakva je bila, bez ulepšavanja i pretpostavljanja. Takvo mišljenje podržavali su mnogi Ruvarčevi savremenici.

     U svojoj drugoj raspravi „Prilog ka ispitivanju srbskih junačkih pesama“, objavljenoj takođe u „Sedmici“, 1857/8. godine, Ruvarac dokazuje da narodne epske pesme ne mogu biti ozbiljan istorijski izvor za događaje o kojima pevaju. Ovakav njegov stav rezultirao je žestokim polemikama sa romantičarskom strujom istoriografa onog vremena. Predstavnici takvog gledišta, nasuprot Ruvarcu, smatrali su da je epska pesma autoritet najviše istorijske vrednosti.

    Ruvarac je 1866. godine prema najstrožim merilima kritičke istoriografije objavio odlomak o vladavini cara Stefana Dušana  iz „Hronika“ grofa Đorđa Brankovića. To delo smatrano je veoma značajnim izvorom za srpsku istoriju. Godinu dana potom, Ruvarac je objavio „Žitije cara Uroša“, patrijarha Pajsija. Ovo izdanje, kao i delo „Prenošenja tela svetog Luke u Smederevo“, smatra se najboljim Ruvarčevim kritičkim izdanjem.

     Godine 1867. Ruvarac je anonimno izdao i niz dokumenata o Revoluciji iz 1848. godine, a zatim i čitavu seriju izvora manjeg obima među kojima su bila i povesna slova o knezu Lazaru, despotu Stefanu Brankoviću i knezu Stefanu Štiljanoviću. Bavio se  nizom raznovrsnih problema iz različitih perioda srpske istorije, počevši od srednjeg veka preko istorije srpskog naroda pod turskom vlašću do istorije Srba na teritoriji Habzburške monarhije.

    Značajnu pažnju posvećivao je i temama iz istorije srednjovekovne Bosne (Dvije bosanske kraljice, 1893; Banovanje Tvrtka bana 1333. do 1377; 1894) i Crne Gore. Posvetio se i  crkvenoj istoriji (O pećkim patrijarsima od Makarija do Arsenija Trećeg (1557‒1690), o humskim episkopima i hercegovačkim mitropolitima do 1766; 1901). Oštro je polemisao o teškim pitanjima iz srpske srednjovekovne istorije: da li je kralj Vukašin ubio cara Uroša, da li je Vuk Branković bio izdajnik u Kosovskoj bici, koju titulu je nosio knez Lazar…

Svoje rasprave o komplikovanim pitanjima iz srpske istorije objavljivao je najčešće povodom jubileja vezanih za određene istorijske događaje. Uoči 500. godišnjice Kosovske bitke, napisao je kritičku biografiju kneza Lazara i objavljivao je godinu dana  u nastavcima u časopisu „Stražilovo“. Ovo delo objavljeno je 1888. godine kao knjiga pod naslovom „O knezu Lazaru“ i predstavlja najznačajniji rad Ilariona Ruvarca. Osim izvesnih nedostataka kojih je i autor bio svestan, ovo delo je i danas korisno i dobar je primer srpske kritičke istoriografije.

Pisao je i o zabludama iz crnogorske istorije u vreme kada su proslavljana dva veka dinastije Petrović Njegoš. U delu „Montenegrina“ nastojao je da pokaže kako je mišljenje o vekovnoj crnogorskoj nezavisnosti od Osmanskog carstva zabluda i da su crnogorska plemena, kao i ostali delovi srpskog naroda, bila potčinjena turskoj vlasti.

    Velika seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem Trećim  Čarnojevićem 1690. godine takođe je pobudila Ruvarčevu pažnju. Raspravljao je o pitanju hronologije ovog događaja, broju Srba koji su učestvovali u seobi i o karakteru odnosa između cara Leopolda i srpskog naroda. Uspešno je dokazao da se seoba odigrala 1690. godine, kao i da je broj od preko pola miliona iseljenika, kojim su baratali njegovi savremenici istoričari, preteran, te da ih je bilo najviše 80.000.

     Ruvarac je smatrao da su Srbi uzmicali pred turskom vojskom i da su u tom svojstvu bili izbeglice, a ne iseljenici, tako da oni nisu mogli biti ugovorna strana u pregovorima sa nemačkim carem, već samo strana prema kojoj je učinjena milost. Docnije, istoriografi poput akademika Slavka Gavrilovića (1924‒2008) smatrali su da Ruvarac nije shvatao da su privilegije date Srbima bile ugovor posebne vrste i da nisu bile ni ugovor ravnopravnih strana, ni jednostrana milost, već nešto između.

Sa današnjeg stanovišta, sa sigurnošću se može reći da je Ruvarac utvrdio načelo da treba izbegavati falsifikate i tradiciju kao istorijske izvore i da svoju pažnju treba posvetiti izvorima koji su, po vremenu i mestu nastanka, bliži događaju o kome svedoče. Za svoj raznovrstan i temeljan rad stekao je čitav niz priznanja. Godine 1869, samo dve godine posle prvih  objavljivanja radova, izabran je za člana Srpskog učenog društva, a 1888. postao je redovni član Srpske kraljevske akademije, član Književnog odeljenja Matice srpske, nosilac kraljevskog Ordena Svetog Save.

Ilarion Ruvarac se upokojio 8. avgusta 1905. godine u monaškoj ćeliji fruškogorskog manastira Grgetega. Počiva na manastirskom groblju. Matica srpska je 2015. godine ustanovila priznanje koje nosi  ime Nagrada „Ilarion Ruvarac“ a dodeljuje se autoru najbolje knjige iz istorije srpskog naroda ili iz opšte istorije.

LITERATURA

  • Jovan Grčić, „Portreti sa pismima“, Novi Sad 1939.
  • Čedomir Popov, „O istoriji i istoričarima“, Sremski Karlovci ‒ Novi Sad 1999.
  • „Srpski Sion“, Karlovci 1905.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja