Halford Mekinder – Geografska osa istorije

10/02/2018

Halford Mekinder Geografska osa istorije

 

Autor: Milorad Vukašinović, novinar i publicista

Ser Halford Džon Mekinder (1861–1947) je britanski geograf, istaknuti diplomata i osnivač moderne geopolitike. Potiče iz lekarske porodice koja mu je još od rane mladosti omogućila da se obrazuje na najprestižnijim britanskim školama i univerzitetima. Na Oksfordu je najpre studirao prirodne nauke – zoologiju, a zatim se posvetio izučavanju moderne istorije; posebno se zanimao za teoriju evolucije, zagovarao spajanje fizičke geografije i antropologije u jednu naučnu disciplinu, a 1883. godine obavljao je funkciju predsednika Oksfordske unije. Kada je 1887. godine postavljen za predavača zemljopisa na Oksfordskom univerzitetu, bilo je jasno da je pred njim briljantna akademska karijera, čiji je vrhunac imenovanje na položaj direktora čuvene Londonske škole ekonomije.

Mekinder se politički angažovao kao član Donjeg doma Britanskog parlamenta (1910–1922) dok je u vrlo osetljivo „postrevolucionarno“ vreme (1919–1920) bio britanski poslanik u Južnoj Rusiji. Za njegov vrhunski naučni i diplomatski autoritet zaslužno je članstvo u Fabijanskom društvu (Fabian Society), koje je imalo važnu ulogu u britanskom društvu od kraja XIX veka do početka Prvog svetskog rata. Reč je o „socijalističkoj organizaciji“ koja se bavila društvenim predviđanjima i socijalnim inženjeringom, i koja je do danas veoma uključena u kreiranje britanske spoljne politike. Najznačajnije Mekinderovo delo Geografska osovina istorije nesumnjivo je prethodno temeljno razrađivano u kuloarima ove organizacije.

Na pojavu Geografske osovine istorije (1904) svakako su presudno uticale ključne tendencije u međunarodnoj politici onog doba. Naime, naučna istoriografija period od završetka Berlinskog kongresa 1878. godine do početka Prvog svetskog rata s pravom naziva „epohom imperijalizma“, u okviru koje su svi ključni akteri u svetskoj politici nastojali da ostvare svoje imperijalne ciljeve, uz pokušaj njihovog teorijskog uobličavanja. U takvim međunarodnim okolnostima treba sagledavati pojavu „moderne geopolitike“ i Mekinderovog ogleda o „geografskoj osi istorije“, koji predstavlja temelj discipline čiji je predmet istraživanja odnos između prostornog i političkog (po R. Paviću, geopolitika je oprostorenje politike).

Za razliku od nekih drugih autora, Mekinder je uspešno formulisao osnovni zakon geopolitike, a to je „dualizam kopna i mora“ koji predstavlja dinamiku svetske istorije. Mekinder ističe da je za jednu državu najpovoljniji „središnji geografski položaj“ koji u svakom konkretnom geografskom kontekstu može da varira. Međutim, sa planetarne tačke gledišta, on nema dileme da je centar sveta evroazijski kontinent, u čijem je središtu tzv. zona „Hartlenda“ ili Središnje zemlje (Srca sveta). Reč je o ključnoj teritoriji u granicama „Svetskog ostrva“ koje uključuje tri kontinenta: Aziju, Afriku i Evropu. Mekinder u Geografskoj osi istorije organizuje planetarni prostor hijerarhijski kroz „sistem koncentričnih krugova“. Pored „geografske ose istorije“, koja se potpuno poklapa sa teritorijom Rusije, slede „unutrašnji polumesec“, tj. pojas koji se potpuno poklapa sa priobaljem evroazijskog kontinenta i koji predstavlja „zonu najintenzivnijeg razvoja civilizacije“ (što se poklapa i sa istorijskom hipotezom o prvobitnom nastanku civilizacije na obalama reka i mora), i „ostrvski polumesec“ koji je kulturno i geografski spoljašnja zona u odnosu na kontinentalnu masu „Svetskog ostrva“. Veoma je zanimljivo kako Mekinder vidi čitav tok istorijskog procesa. Naime, iz „Središnje zemlje“ ka njenoj periferiji stalni pritisak vrše „kopneni razbojnici“, poput Mongola, a ranije Skita, Huna ili Alana. Reč je o civilizacijama koje vode poreklo iz „geografske osovine istorije“ i koje kao takve imaju izrazito autoritaran, netrgovački i hijerarhijski karakter. On je u starom svetu oličen u primerima Sparte i Rima. Nasuprot tome, postoje i „pomorski razbojnici“ koji iz „ostrvskog polumeseca“ vrše pritisak na unutrašnje predele Evroazije. Ovim civilizacijama svojstveni su „trgovački karakter i demokratski oblici“, što je u prošlosti bilo karakteristično za Atinu ili Kartaginu, a u novije vreme za SAD. Između ta dva civilizacijski različita impulsa nalazi se „unutrašnji polumesec“, koji je u istoriji vazda bio zona „dinamičnog razvoja i dvojnih kulturnih uticaja“. Razume se da je Mekinder sebe poistovećivao sa interesima anglosaksonskog sveta, pa je sasvim logično i njegovo stanovište da je interes „spoljašnjeg polumeseca“ u stalnom slabljenju „Hartlenda“ i jačanju uticaja „atlantizma“ u zoni „unutrašnjeg polumeseca“.

Mada su Mekinderove teorije najpre odbacivane kao nerealne, interesantno je da su događaji u oba svetska rata, a kasnije i u Hladnom ratu, na strategijskom planu potvrdili njihovu osnovanost. Uostalom, vratimo se pojmu „centralnosti“ za koji je već rečeno da ga Mekinder posmatra u zavisnosti od geografskog konteksta. Za njega kao Britanca, u tom smislu, veoma je važna geopolitička uloga Nemačke i Rusije. Naime, prema ovoj šemi, Nemačka je država koja zauzima središnji položaj u Evropi, a koji je potpuno istovetan sa centralnom strateškom ulogom Rusije u svetskoj geopolitici. Mekinder iz toga zaključuje da je strateški zadatak anglosaksonske geopolitike da po svaku cenu (pa i po cenu rata) spreči kontinentalni savez Rusije i Nemačke, i to izazivanjem nestabilnosti i jačanjem atlantističkog uticaja u zoni „unutrašnjeg polumeseca“, čime bi se sprečila trajna konsolidacija „unutrašnjeg kopna“. U suprotnom, savez Rusije i Nemačke bio bi praćen „ekspanzijom ka periferiji Evroazije i stvaranjem moćne mornarice“, što je oduvek noćna mora britanske politike. U vezi s tim, zanimljiva je Mekinderova podrška „belom pokretu“ u Rusiji, a koja je očigledno bila motivisana ne toliko ideološkim razlozima, koliko interesima anglosaksonske geopolitike koja je uočavala progermanske tendencije u delovanju boljševika – evroazijaca (setimo se Brest-litovskog mira). Slično raspoloženje u anglosaksonskom svetu izazvao je u predvečerje Drugog svetskog rata Pakt Molotov–Ribentrop iz 1939. godine, koji je na neki način Mekinder proročki predvideo još 1919. godine u znamenitoj knjizi Demokratski ideali i stvarnost. Mekinder tada piše: „Onaj ko vlada Istočnom Evropom, ima prevlast nad Hartlendom (Srcem kopna), onaj ko vlada Srcem kopna , upravlja Svetskim ostrvom, a onaj ko ima prevlast nad Svetskim ostrvom, kontroliše ceo svet“.

Halford Mekinder je imao veoma zapaženu ulogu kao učesnik Versajske konferencije. Nemačku je, iako poraženu u ratu, i dalje smatrao veoma ozbiljnom pretnjom, a njenu potencijalnu osovinu sa Rusijom kao opasnost po svet. Zato je na Versajskoj konferenciji zastupao stanovište o stvaranju „limotrofnih država“ od zemalja Centralne i Jugoistočne Evrope (tzv. Sanitarni kordon država), čije je formiranje zvanično pravdano navodnom “crvenom opasnošću”, a koje su zapravo imale geopolitičku ulogu sprečavanja trajnog saveza Slovena i Germana. U skladu sa takvim potrebama nastale su značajne teritorijalne promene u Evropi, pa i stvaranje višenacionalne i višereligijske Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (Mekinder koristi izraz „Velika Srbija“) kao državne tvorevine koja je imala antitelurokratsku funkciju zaprečavanja: ruskog pristupa Jadranskom moru, Otrantskim vratima i centralnom Sredozemlju, smerom severoistok–jugozapad, eventualnog ponovljenog germanskog prodora, smerom severozapad – jugoistok, ka Solunu, Bosforu, Bliskom istoku i Persijskom zalivu, kao i nemačko – ruskog kontakta i stvaranja njihove potencijalne telurokratske (kopnene) osovine, što je definisalo planetarne geopolitičke postulate sve do današnjih dana.

Ovaj geopolitički ključ veoma je došao do izražaja i za vreme Drugog svetskog rata, posebno u Savetu za inostrane poslove SAD-a prilikom razrade studije Rat i mir 1942. godine. Interesovanje Saveta za Mekinderove stavove koincidiralo je sa prelomom situacije na Istočnom frontu 1942 – 1943. godine kada je postao jasan budući ishod rata i kada se potencijalno naslućivala ruska (sovjetska) kontrola nad Istočnom Evropom. Mada nije odstupio od temeljnih principa iznetih u svojoj Hartlend koncepciji, Mekinder je u to vreme, u odnosu na prvobitnu verziju Geografske osovine istorije (1904) i prvo izdanje knjige Demokratski ideali i stvarnost (1919), uneo dve bitne novine. Prva novina odnosi se na smanjenje teritorije Hartlenda iz čijeg su sastava isključeni baseni od Baltičkog mora i Botnijskog zaliva, veći deo Nemačke i Panonska nizija u Evropi, kao i delovi Male Azije, persijske i avganistanske visoravni, Tibet, južni i centralni delovi Kine, pustinja Gobi  do delova Sibira istočno od reke Jenisej u Aziji. Druga Mekinderova novina odnosi se na ulogu dela Atlantskog okeana kojem je dodeljena sredozemna uloga i gravitacioni značaj za pribrežne zemlje, dok su čitava Zapadna i Centralna Evropa, Skandinavija, Mediteran i zapadna polovina Balkana, najveći deo SAD-a, južni pojas Kanade, Centralna Amerika i Karibi, uključujući i severni deo  Južne Amerike, uključeni u veliki basen evroameričkog sredozemnog okeana. Na taj način bila je praktično izvršena podela interesnih sfera koja će, manje–više, biti karakteristična za vreme Hladnog rata (1947 – 1991).

Za analitičare posthladnoratovske ere, posebno pažnju je privuklo Mekinderovo prostorno sažimanje Hartlenda na istoku Evroazije, kojim je iz tadašnjeg sastava Sovjetske Rusije izdvojio teritoriju koju je nazvao „Rusija – Lenland“, a koja se nalazi u Istočnom Sibiru, ima 9 miliona stanovnika i ogromne prirodne resurse. Teoretičar Bžežinski je o tome opširno pisao devedesetih godina prošlog veka, kada je u delu globalističke elite, pobeda u Hladnom ratu, shvaćena kao momenat koji omogućava realizaciju ideje rasparčavanja (konfederalizacije) Rusije na tri dela i stvaranja na njenom tlu Dalekoistočne republike, čija se teritorija poklapa sa “Rusijom – Lenlandom”. U isto vreme pojavile su se i teorije “da nije pravedno da Sibir sa svojim bogatstvima pripada samo Rusiji, već bi trebalo da pripadne celom čovečanstvu” .

Posle završetka Hladnog rata, nema sumnje da je na političkom Zapadu oživelo interesovanje za Mekinderove geopolitičke oglede. Tema evropskog identiteta ponovo se našla u epicentru nove podele sveta, a područje nekadašnje Istočne Evrope proglašeno je za zonu od prvorazrednog strateškog interesa NATO-a u okviru njegove strategije proširenja na Istok. Uostalom, nije slučajno da je nekadašnji američki ministar odbrane Ramsfeld govorio o Novoj Evropi (nekada Istočnoj Evropi) kao zoni od prvorazrednog američkog interesa na evropskom kontinentu. Kao da je danas tema stvaranja „limotrofnih država“ između Nemačke i Rusije, pod drugačijim ideološkim (geopolitičkim) izgovorima doslovno preuzeta iz Mekinderovih radova.

Na kraju treba reći i da su događaji na prostoru bivše Jugoslavije tekli u sasvim suprotnom smeru. Naime, za razliku od nekadašnjih komunističkih država, koje su prevedene na stranu pobedničkog Zapada, destrukcija suvereniteta višenacionalne jugoslovenske države (čije je, podsetimo, formiranje podržao Mekinder) izvedena je uz svesrdnu podršku zapadnih sila. Ono što je najgore, ceo proces razaranja SFRJ pratio je najviši stepen neprijateljstva prema srpskom narodu, kojem je dodeljena uloga “agresora” na sopstvenoj teritoriji. Tako se na primeru Jugoslavije, desio svojevrstan, teško objašnjiv, istorijski paradoks. Naime, anglosaksonske sile koje su, prema Mekinderovom predlogu 1918. godine, podržale stvaranje jugoslovenske države, podstakle su na kraju XX veka njeno razaranje, i tako se našle na strani Nemačke i Vatikana, sila protiv kojih su ratovale u oba svetska rata, a srpsko pitanje i danas je, baš kao i mnogo puta u istoriji, ukalupljeno u postojanu rusofobiju koja na Zapadu, kako dobro uočava A. Dugin, nije toliko ideološkog koliko geopolitičkog karaktera.

 LITERATURA:

Milorad Vukašinović, Suočavanja, Bonart, Nova Pazova, 2003;

Aleksandar Dugin, Osnovi geopolitike, Ekopres, Zrenjanin, 2004;

Milomir Stepić, Geopolitika. Ideje, teorije, koncepcije, Institut za političke studije, Beograd, 2016.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja