Ekonomski aspekti prisajedinjenja Vojvodine Srbiji

29/09/2017

Ekonomski aspekti prisajedinjenja Vojvodine Srbiji

Autor: Bogdan Kukić

U Vojvodini, kao i u ostalim zemljama Hazburške monarhije u predratnim i ratnim uslovima, bila je nemoguća svaka politička aktivnost koja je omogućavala stvaranje nove države na prostorima tadašnje Monarhije i njihovo ujedinjenje u neku novu državu. Svi viđeniji Srbi tog vremena na području Hazburške monarhije bili su internirani, zatvarani, zabranjeni su listovi, zabranjen rad političkih partija.

Ugnjetavani, pod  političkom, policijskom i svakom drugom represijom, duboko pritisnuti od strane autoritativne austrijske vlasti, Srbi u današnjoj severnoj Srbiji, nisu to mogli dugo trpeti.

Povremene tenzije, sporadični incidenti i pojedinačni ispadi, veoma brzo su, poprilično spontano, uobličeni u široki društveni i nacionalni slobodarski poriv, oko kojeg je, uslovno rečeno, kada se sve uzme u obzir, postojao jasan konsenzus i ta pretenzija počela je da dolazi do izražaja.

Življa politička aktivnost počinje u jesen 1918. godine, u vreme konačne krize i raspada Hazburške monarhije. Nosioci političkih aktivnosti u ovo vreme bili su predstavnici različitih stranaka od radikala, demokrata, socijalista pa sve do liberala. U novembru 1918. godine, u revoluciji „jesenjih ruža“, srušen je dotadašnji polufederalni sistem vlasti i Mađarska se oslobodila Hazburga i Austrije. Pod vođstvom Mihalja Karoljila proglašena je nezavisna republika Mađarska. Krajem oktobra, na sastanku u Subotici, koji je vodio Jaša Tomić, odlučeno je da se osnuje veliki narodni sabor kao nosilac nacionalnog pokreta, koji je formulisao svoj glavni cilj ostvarivanje prava Srba i drugih južnih Slovena u Ugarskoj, na principima prava na samoopredeljenje.

Tadašnji Srbi, u tadašnjim okolnostima, ujedinili su se oko ideje slobode kao zvezde vodilje i nosilje njihovih društvenih i svih drugih aktivnosti – u tom pogledu, nisu uzimali u obzir druge parametre i eventualne posledice svojih odluka, bile one pozitivne ili negativne.

Istorija, naročito ona koju mi danas poznajemo i izučavamo, poznaje ne mali broj društvenih, kulturnih, političkih i drugih radnika, koji su svoje životno delovanje, sa brojnih drugih, često i dijametralno drugačijih polja, prilagodili jedino u tom trenutku mogućem i dominantno postojećem: borbi za nacionalnu slobodu.

Ovaj deo monarhije postao je, dakle, relativno brzo, imajući u vidu dugogodišnju, ili još preciznije, dugodecenijsku patnju, presiju i represiju, a imajući u vidu pojačanu i daleko inteziviranu aktivnost srpskog nacionalnog korpusa i njegovih prvaka ili viđenijih pojedinaca, trustan u svakom pogledu, a njegove ranjivosti došle su do izražaja.

Najveći deo viđenih Srba koji su žrtvovali bezbednost, lični integritet i sve druge kvalifikacije, reputaciju i težinu ugradili u borbu za slobodu, nije učestvovao u samoj Skupštini, ali bi bez njih bilo gotovo nemoguće da do nje dođe.

Pre čuvene Skupštine, ove aspiracije prvenstveno su, blago naivno, izražene kroz kulturne i umetničke oblike stvaralaštva, koji su postojali kao svojevrstan bunt i oblik otpora austrijskim suverenima, da bi ubrzo, doduše, u prvi mah bojažljivo, počelo da se javlja i političko oblikovanje u tom delovanju.

Međutim, nakon političkog, moralnog i svakog drugog posrnuća do tada postojećeg ustrojstva i konačnog dolaska novog vremena, čiji su se vesnici dugo unazad krckali ciglu po ciglu iz zida ugnjetavanja, tako su na red došli novi problemi.

Za početak, parafrazirajući čuvenu frazu s početka devedesetih, „patriotizam se ne sipa u traktor“, odnosno prvobitni nacionalni zanos nije dovoljan da bi se nastavilo novo i nesmetano funkcionisanje u monetarno-ekonomskom smislu.

Dakle, u lirskom tumačenju, stare rane su uklonjene, ali su načinjeni novi ožiljci: pitanje svih pitanja je rešeno, ali je ono izrodilo niz novih. Kako će funkcionisati nova zajednica? Od čega će se živeti? Koji su strateški resursi i kako njima upravljati? Koji su potencijali, a koji rizici, kako se dugoročno odrediti, a kako kratoročno preživeti?

Upravo imajući u vidu faktografiju navedenu u prvom delu ovog rada, a bez bilo kakvog romansiranja, jasno je zašto se većina tumača, akademskih radova i drugih osvrta na događaje oko, pre i posle Skupštine, ne bavi u celosti, ili još češće, ne bavi uopšte, jednim od najznačajnih pitanja: ekonomskim posledicama i promenama koje su usledile.

Opšte je poznato, čak i bez elementarnog poznavanja teorije ekonomske nauke i pratećih joj disciplina, da svaka naprasna promena, radikalni rezovi i revolucionarni koraci, a činjenica je da Skupština ima sve ove odlike (kao i navedene joj predradnje), donosi tektonske poremećaje na tržištu,  a da se efekti tih poremećaja osete na koži ne samo kolektiva, već i svakog pojedinca.

Konačnom kapitulacijom Nemačke 11. novembra 1918. godine, okončan je najveći rat koji je svet do tad video, završen je Prvi svetski rat. U njemu je život izgubilo preko 10 miliona ljudi, a lakše i teže ranjenih je bilo preko 20 miliona… Posledice rata su bile sezmičke, u ratu su nestala četiri Carstva, i to Nemačko, Austrougarsko, Rusko i Tursko Carstvo. Raspadom raznih Carstava nastaju različite nezavisne države poput Austrije, Mađarske, Poljske, Jermenije, Kraljevine SHS i drugih. Raspadom Austrougarskog Carstva i formiranjem Kraljevine SHS, ostvaren je viševekovni san vojvođanskih Srba.

Odluku da se područje onoga što je poznato kao današnja Vojvodina pripoji pročitao je Jaša Tomić, novinar i političar, koji se skoro pre toga vratio iz mađarskog zatvora. Sve je to bilo organizovano pod Srpskim Narodnim Odborom, predvođenim Jašom Tomićem, Vasom Stajićem, Tihomirom Ostojićem i ostalim uglednim srbima.

Pored Srba, u radu Skupštine učestvovali su i Slovaci, Rusini, Bunjevci i drugi. U radu skupštine učestvovalo je 757 poslanika, među njima je bilo 578 Srba, 84 Bunjevca, 62 Slovaka, 21 Rusin, 3 Šokca, 2 Hrvata, 6 Nemaca i 1 Mađar. Treba napomenuti da se na hiljadu građana birao po jedan poslanik. Pravo da biraju i da budu birane imale su i žene – jedino tu, i jedino tada, u celoj Evropi. Iz 211 opština izabrano je 757 poslanika, te ja na osnovu toga priključenje Bačke, Banata i Srema, Srbiji doneo ukupan broj poslanika.

  1. decembra 1918. godine, proglašeno je ujedinjenje Kraljevine Srbije (u čijem sastavu su tada bili Banat, Bačka i Baranja, kao i Srem) sa Državom Slovenaca, Hrvata i Srba i formiranje nove jedinstvene države pod nazivom Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije poznate kao Kraljevina Jugoslavija, a 1919. godine je novo kraljevstvo (sa teritorijom današnje Vojvodine u svom sastavu) i međunarodno priznato. Mirovnim ugovorima u Versaju (1919) i Trijanonu (1920) određene su granice nove države prema susedima i novoformiranim državama Rumuniji i Mađarskoj. Od samog formiranja kraljevine SHS, postojale su ogromne razlike u kulturi, u tradiciji, uz stalne nacionalne napetosti, koje će eskalirati u Drugom svetskom ratu i jednom od najvećih genocida izvršenih u istoriji, od strane ustaške ruke nad srpskim stanovništvom. Zatim, ogromne razlike u ekonomskoj razvijenosti između različitih regiona novoformirane države, ogromne razlike u stepenu industrijske razvijenosti, do te mere da je u isto vreme u Kraljevini postojalo više različitih valuta.

Do kraja Prvog svetskog rata u Novom Sadu kao centru Vojvodine, podignute su mnogobrojne velelepne zgrade i institucije (što predstavlja jednu vrstu kapitalnih dobara), koje svojim romantičarskim sjajem i dan danas krase ovaj grad. Među njima su tada pravoslavna Gimnazija „Jovan Jovanović Zmaj“, Matica Srpska, kao najstarija naučno-kulturna institucija kod Srba, koja je bila centar očuvanja srpske kulture kroz viševekovno življenje pod austrougarskim vlastima, zatim prelepa zgrada Gradske kuće, Srpsko narodno pozorište, gimnazija u Sremskim Karlovcima. Od verskih objekata treba istaći manastire na Fruškoj Gori koji su se vekovima zidali i opstajali, Vladičin dvor u centru grada Novog Sada, kao i Katolička crkva u centru grada.

Takođe, 1861. godine, osniva se Srpsko narodno pozorište, prva bolnica je osnovana još 1746. godine, a početkom 1900. godine, počinje da se gradi železnička stanica, uvodi se tramvaj i slično… Sve ovo je doprinelo da Novi Sad postane privremeno sedište, kulturni i nacionalni politički i centar svih Srba.  Iz tog razloga je Novi Sad i dobio zasluženo ime Srpska Atina.

Vojvodina je ulaskom u Kraljevinu SHS doživela ekonomski prosperitet i transformaciju od slabije razvijenog dela Ugarske, postaje pored Slovenije, privredno najrazvijeniji deo kraljevine SHS.

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja