DRUŠTVENO-GEOGRAFSKE OSNOVE TURIZMA VOJVODINE

21/09/2020

Autor: dr Dunja Demirović Bajrami

Istorijat naseljavanja prostora Vojvodine

Plodno zemljište, obilje vode i umerena klima privlačili su ljude u vojvođansku ravnicu. Mnogi narodi ostavili su tragove, a njihovi međusobni sukobi, uzajamna prožimanja i uticaji davali su pečat istorijskim razdobljima.

Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju Vojvodinu u mlađe kameno doba (u neolitu), koje traje između 6000. i 3500. godine pre nove ere. Korišćenje metala počinje oko 3800. godine pre nove ere. To je izazvalo promene u načinu života i u narednih 1800 godina sve više dolaze do izražaja imovinske razlike u praistorijskim zajednicama, dok umesto matrijarhata nastupa partijarhat.

U drugoj polovini I veka pre nove ere u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata. I drugi krajevi (Bačka i severni Banat), gde su bili Dačani i Jazigi, zahvaljujući trgovini i drugim kontaktima, bili su pod uticajem rimske kulture. On se osećao u većem delu Vojvodine skoro 500 godina. Srem je postao važna rimska provincija s jakom vojnom i civilnom vlašću. Rimljani su širili pismenost, stvarali gradove, gradili puteve, intenzivirali poljoprivredu, uveli vinogradarstvo na Fruškoj Gori, podsticali trgovinu i zanatstvo.

Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. U toku višegodišnjeg rata (791-796. godine) Karlo Veliki je uništio avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške gore. Bitne promene u društveno-ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su s istoka došli Mađari i nastanili najveći deo teritorije današnje Vojvodine, gde su zatekli ostatke Avara, slovensko i franačko stanovništvo. I Bačka, Banat i deo Srema bili su pod vlašću ugarske (mađarske) države. Do novih potresa u Ugarskoj došlo je kad su Luksemburgovci smenili Anžujce (1387. godine). Ubrzo zatim iskrsla je nova opasnost – Turci, koji su posle kosovske bitke (1389. godine) upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. Srbi nastanjeni u Ugarskoj ostali su privrženi svojoj veri i podigli su veliki broj pravoslavnih crkava i manastira, koji su postali centri pismenosti, prepisivanja i širenja srpske knjige. Poslednji srpski despot Pavle Bakić nastavio je da dovodi Srbe s Balkana, ali je naseljavanje obustavljeno kad su Turci osvojili i opustošili i ove krajeve

Turci su učvrstili svoju vlast u Sremu u vreme prvog pohoda na Beč 1529. godine, Bačku su osvojili 1542. godine, dok je Banat konačno pao u njihove ruke 1552. godine. Iz vojnih i ekonomskih razloga Turci su u Vojvodini naseljavali srpski i vlaški živalj, posto se veliki broj stanovnika, pretezno Mađara, odselio na sever. Vojvodina je pod Turcima bila privredno i kulturno unazađena. Narod je bio pritisnut teškim dažbinama i zulumima.

Posle poraza Turaka pod Bečom (1683. godine), Austrijanci su krenuli u ofanzivu i prodrli do Skoplja. Turci su proterani iz Bačke, zapadnog i centralnog Srema, a u ratu 1716-1718. godine, i iz Banata i Istočnog Srema. Turska vlast u Vojvodini zamenjena je austrijskom. Pošto su Turci reorganizovali vojsku, naterali su Austrijance na povlačenje. Pred odmazdama Turaka u velikoj seobi 1690. godine, pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevicem, hiljade Srba prešlo je u Vojvodinu. Pošto je Vojvodina posle ratova s Turcima bila opustošena, a mnoge njive zaparložene, državna vlast i spahije počeli su da naseljavaju stanovništvo iz Nemačke i Severne Ugarske. Početkom XVIII veka Bačka i Banat bili su slabo naseljeni. Naseljenici su bili neophodni za pretvaranje pustara i močvara u obradivo zemljište i za obnavljanje trgovine i zanatstva. Najviše je naseljeno Nemaca, koji su bili vični racionalnoj obradi zemlje i poznavali su zanate. Slovaci su se doseljavali s Karpata, najpre oko 1740. godine u Bačku, a kasnije i u Banat i Srem. U Bačkoj su se u to vreme masovnije naseljavali i Mađari da bi se kasnije mnogi preseljavali u Banat. Rusine je na svoje bačke posede naseljavala komora do 1765. godine: posle su se oni selili i u Srem. Plansko naseljavanje Rumuna bilo je u drugoj polovini XVIII veka, ali oni su se i ranije samoinicijativno, i pored protivljenja austrijskih vlasti, s karpatskih planina spuštali u banatsku ravnicu. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like, Dalmatinske zagore, Srbije i Bosne. Nakon II svetskog rata, a nakon oslobođenja 1945. godine, Vojvodina se uključila u sastav Federativne Jugoslavije kao autonomna pokrajina.

Osnovne karakteristike stanovništva ruralnih područja Vojvodine

Od ukupno 465 naseljenih mesta u Autonomnoj pokrajini Vojvodina, 415 su seoska naselja. Oko 43% od ukupno 1.916.889 stanovnika živi u tim naseljima. Seoska gazdinstva su u ovom trenutku u procesu značajnih promena koje imaju uticaja na ruralni razvoj, kao i na svakog člana domaćinstva stavljajući ih u poziciju prilagođavanja radi ekonomskog opstanka.

U drugoj polovini XX veka, seoska domaćinstva doživljavaju značajne promene. Promene u demografskim i socio-ekonomskim strukturama seoskog stanovništva su takođe imale uticaja na domaćinstva. Broj ukupnog i aktivno poljoprivrednog stanovništva je smanjen što dovodi do smanjenja broja aktivnog stanovništva u porodičnim domaćinstvima. Prosečno domaćinstvo je smanjeno zato što mladi odlaze u gradove u potrazi za boljim uslovima za život i rad, a sve to dovodi do promena u strukturi porodičnog domaćinstva i farmi.

            Vojvođansko seosko naselje u proseku ima oko 2.200 stanovnika i 22,94% njih su stariji od 60 godina. Zabrinjavajuća je činjenica da 87% od 415 naselja ima negativnu stopu nataliteta (negativan je u 38 od 45 opština). Skoro 95.000 stanovnika je manje na selu u 2011. nego u 2002. godini i Pokrajina ima za oko 100.000 stanovnika manje nego pre dve decenije. Prema veličinskoj kategoriji najzastupljenija je grupa seoskih naselja sa populacijom od 1.000-3.000 stanovnika. Funkcionalna usmerenost većine ruralnih naselja ukazuje na izrazitu usmerenost ka poljoprivrednoj proizvodnji.

            Demografska situacija u AP Vojvodini je vrlo loša jer se više od četiri decenije ne obezbeđuje ni prosta biološka reprodukcija stanovništva što je dovelo do demografskog starenja stanovništva. Demografski pokazatelji starosne strukture stanovništva upozoravaju da je došlo do starosnog debalansa. U periodu 1971-2006. godine uočava se konstantno smanjivanje učešća mladih uz istovremeno povećavanje učešća starih lica. Sa oko 12% osoba starosti 65 godina i više, odnosno sa oko 20% osoba starijih od 60 godina, Vojvodina se nalazi u poodmakloj fazi demografskog starenja. Kontigent mladog stanovništva smanjen je sa 30% u 1971. godini na 22,6% u 2002. godini, odnosno na 21,5% u 2008. godini, dok je indeks starenja u Vojvodini 2008. godine iznosio 99,7. Za samo deset godina (2002 – 2011), stanovništvo u Vojvodini je za skoro 2 godine starije, ali starenje stanovništva predstavlja problem koji postoji i u mnogim razvijenim zemljama, posebno u Evropskoj uniji.

            Obrazovni nivo poljoprivrednog stanovništa posebno je nepovoljan. U poređenju sa drugim evropskim zemljama, u Srbiji je obrazovni nivo poljoprivredne radne snage i dalje izrazito nizak, ali je blago poboljšan u odnosu na prethodni popis stanovništva, u pogledu smanjenja učešća seoskog stanovništva bez obrazovanja ili sa nepotpunom osnovnom školom u ukupnom stanovništvu (sa skoro 30% u 1991. na manje od 20% u 2011. godini) i rast seoskog stanovništva sa višom i visokom stručnom spremom (sa 4,4% na 6,7%). Skoro 20% seoskog stanovništva je bez ikakvog obrazovanja ili sa nepotpunom osnovnom školom, dok je manje od 9% gradskog stanovništva u ovoj kategoriji.

            Udeo stanovništva bez školske spreme i nepotpunog osnovnog obrazovanja, na osnovu popisa iz 2011. godine, skoro je dvostruko smanjen u ruralnim nego u gradskim područjima. Pretpostavlja se da je razlog taj što ovoj strukturi stanovništva pripada najstarija starosna grupa, koja pretežno živi u ruralnim područjima Vojvodine i da je visoka specifična stopa mortaliteta najstarijeg stanovništva uzrok ove pojave. Istovremeno, procenat seoskog stanovništva sa višom ili visokom stručnom spremom (6,71%) je skoro tri puta manji nego u urbanim sredinama (19.13%).

            Vojvodina je region sa najmanjim procentom stanovništva koje se suočava sa bar jednom dimenzijom siromaštva (finansijskim siromaštvom ili materijalnom deprivacijom ili deprivacijom u naselju). Vojvodina ima najmanji procenat stanovništva suočenog sa deprivacijom u naselju (1,7%) a Zapadna Srbija najveći (12,5%). Međutim, najveći procenat siromašnih među velikim gazdinstvima je na području Vojvodine, koja je poljopriverdno najintenzivniji region.

 

Morfologija seoskih naselja u Vojvodini

Veći deo vojvođanskih naselja svoje morfološke karakteristike je dobilo pretežno tokom XVIII veka. Podizana su tada prema inženjerskim planovima, po sistemu polja na šahovskoj tabli, sa ulicama koje se uglavnom seku pod pravim uglom. Velika prostranstva pogodnih površina za gradnju uslovila su da se sela šire horizontalno tako da nije postojala potreba gradnje spratnih zgrada. Po nizu osnovnih karakteristika morfologije, vojvođanska naselja razlikuju se od drugih naselja u Srbiji. Mnogi od njih su rezultat planske gradnje. Austrija je nakon osvajanja ovih teritorija nastojala da ih što brže naseli i privredno aktivira. To je bilo najefikasnije učiniti planskim kolonizacijama, a brojni projekti koji su sačinjeni u pogledu planiranja naselja opredeljivali su se za najjednostavnija rešenja. Slične planove imala su sva kolonistička naselja od antičkih vremena do danas.

Samo četvrtina vojvođanskih naselja ima četvorouglastu osnovu (oblika kvadrata ili pravougaonika), a polovina rešetkastu strukturu (prave paralelne ulice koje se sa naspramnim ulicama seku pod pravim uglom). Ovaj oblik naselja najzastupljeniji je u Banatu gde čine 35,4% svih mesta, zatim u Bačkoj sa 28,5%, dok je njihov udeo u Sremu najmanji i sa 9,4% daleko zaostaje za pokrajinskim prosekom. Ovakav razmeštaj na jednoj strani uslovljen je činjenicom da je i u vreme austrijskih i kasnijih kolonizacija najmanji broj naselja sagrađen u Sremu. Na drugoj strani ovde je postojalo najviše ograničavajućih fizičko-geografskih faktora za nesmetanu gradnju. Gotovo sva banatska naselja i većina bačkih naselja ovog oblika sagrađeni su na lesnoj terasi, a na lesnoj zaravni samo jedna veća grupa u okolini Bačke Topole i manja grupa u okolini Bele Crkve.

Oblici ostale tri četvrtine vojvođanskih naselja nastali su kao rezultat stihijske gradnje, pod snažnim uticajem nekog od prirodnih faktora ili deformisanjem četvorouglih osnova. Kod većine je bila prisutna gradnja kuća uz drumove ili na ograničenim površinama pogodnim za gradnju naselja. Prvi faktor najčešće uslovljava pojavu naselja izdužene ili krstaste osnove u svim njenim formama, zavisno od toga da li selo nastaje uz drum ili na raskrsnici drumova. Izdužena – nizna naselja nastaju i delovanjem drugog faktora. To je najprisutnije u Sremu gde su na niskoj lesnoj terasi od zabarivanja bile bezbedne samo uske i izdužene fosilne obalske grede, a na Fruškoj gori naselja su građena u potočnim dolinama. U ovom delu Vojvodine, karakterističnom po stihijskom nastanku naselja, izduženu ili krstastu osnovu ima 56,5% mesta. U Bačkoj takva sela nastaju u najnovije vreme stihijskim okupljanjem salaša uz drumove i brojna su na lesnoj zaravni na kojoj je i najviše salašarskih naselja. U Banatu ovakva sela su malobrojna.

Opšte privredne karakteristike ruralnih područja Vojvodine

            U strukturi bruto društvenog proizvoda AP Vojvodine, industrija učestvuje sa 53,4%, usluge sa 30%, poljoprivreda sa oko 10%, a građevinarstvo sa 6,9%, dok je BDP po glavi stanovnika u ruralnim područjima 74% od nacionalnog proseka. Vojvodina ima za 4% niži prosek zarada po stanovniku u odnosu na republiku.

            U seoskim naseljima, poljoprivreda je i dalje osnovna privredna aktivnost i glavni izvor prihoda. Međutim, poljoprivredu karakteriše niska produktivnost i konkurentnost, visok nivo ekstenzivne proizvodnje sa niskim prihodima po domaćinstvu. Pored niskih prihoda poljoprivrednih proizvođača, strane direktne investicije u poljoprivredi su ispod 1% od ukupnih investicija. Kupovna moć potrošača je takođe izuzetno niska. Bruto domaći proizvod u poljoprivredi je veći od bruto domaćeg proizvoda u prehrambenoj industriji, što znači da se značajan deo poljoprivredne proizvodnje troši ili izvozi u sirovom stanju, a ne prerađuje sopstvenim kapacitetima. Udeo poljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništvu Vojvodine je ispod 11%. Poljoprivredno stanovništvo Vojvodine čini 26% poljoprivrednog stanovništva, odnosno 24% od aktivnog poljoprivrednog stanovništva Srbije. Po jednom stanovniku dolazi 0,88 hektara poljoprivrednog zemljišta ili 0,78 hektara oranice. Imajući u vidu da je prosečna veličina gazdinstva oko 3,59ha obradivog zemljišta i da svaka farma ima oko tri odvojene parcele, može se zaključiti da Vojvodina ima veoma nepovoljnu strukturu imovine. Značajne karakteristike ruralnih područja Vojvodine su i nizak nivo diversifikacije ekonomskih aktivnosti i visoka stopa nezaposlenosti (preko 20%), te se ruralna populacija suočava sa problemom siromaštva.

            Osnovna karakteristika seoskih gazdinstava u pogledu vlasničke strukture pokazuje da su ona mala i podeljena. Takva struktura ima negativan uticaj na obim poljoprivredne proizvodnje. Postojeći proces deagrarizacije i zakonskih mera ne pomaže mnogo uzimajući u obzir nasleđe i zakup. Ulaganja u poljoprivredu, pre svega melioraciju, nisu dovoljna i postojana. Sve ovo ima uticaja na seoska domaćinstva, a potom i na čitava ruralna područja. Najmanje diversifikovane prihode imaju gazdinstva u Vojvodini, koja su snažnije od ostalih oslonjena na poljoprivredni prihod i samim tim više zavisna od položaja poljoprivrede. Posebno visok udeo siromašnih je među samačkim gazdinstvima na području Jugoistočne Srbije (75%) i u Vojvodini (46%). Ovi parametri ukazuju da je demografsko pražnjenje sela u navedenim regionima značajan generator njihovog siromaštva. Potrebe za poljoprivrednom radnom snagom, posebno u sezonskim radnim vrhovima, u Vojvodini su veće nego u drugim delovima Srbije. Razlozi tome su porast broja staračkih gazdinstava, nedovoljna tehničko-tehnološka opremljenost jednog dela radnih operacija i visoka zastupljenost radnointezivnih useva u proizvodnoj strukturi ovog područja.

            Zbog svega ovoga postoji potreba za dodatnim izvorom prihoda. Razvoj ruralnog turizma je jedna od mogućnosti. Postoje prirodne predispozicije za takav razvoj, ali ne i dobro dizajnirane društvene aktivnosti. Tako na primer, od 415 seoskih naselja u Vojvodini, samo u 17 su delimično razvijeni neki oblici ruralnog turizma.

            Razvoj sela obuhvata mnogo širu oblast od poljoprivrede, dometi politike razvoja sela prevazilaze farme i proizvođače. On se može shvatiti kao skup različitih socio-ekonomskih aktivnosti, definisanih ruralnom politikom, koje su usmerene na seoska područja. Suštinski, to su aktivnosti koje vode poboljšanju života i privređivanja na selu, a najčešće podrazumevaju: investicije u sredstva za poljoprivrednu proizvodnju i preradu, izgradnju i obnovu seoske infrastrukture, edukaciju i stručno usavršavanje seoskog stanovništva, unapređenje seoskog turizma, promovisanje tradicionalnih i kulturnih vrednosti, zaštitu prirodne sredine i okruženja i slično. Osnovni problemi, koji već dugi niz godina usporavaju razvoj seoskih područja, vezani su za migraciju seoskog stanovništva u urbana područja, nepovoljnu starosnu strukturu seoskog stanovništva, nedovoljne investicije u razvoj sela i života na selu, kao i ustaljeno prepoznavanje poljoprivrede kao delatnosti koja se poistovećuje sa razvojem sela, zanemarujući ostale delatnosti koje doprinose njegovom razvoju.

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja