DRUŠTVENE PRILIKE U SOMBORU U PREDVEČERJE PRISAJEDINJENJU VOJVODINE SRBIJI

01/10/2017

DRUŠTVENE PRILIKE U SOMBORU U PREDVEČERJE PRISAJEDINJENJU VOJVODINE SRBIJI

Autor: Miloš Marinković

Novembarskim događajima u Somboru 1918. godine, predhodili su odnosi snaga na evropskom tlu kao što je poraz centralnih sila, pokretača velikog rata, raspad Austro-ugarske monarhije, proboj Solunskog fronta, kao i pobednički pohod Srpske vojske, koja je sa saveznicima za dva meseca oslobodila ne samo Srbiju već one krajeve gde su živeli južnoslovenski narodi kao većinsko stanovništvo.

Sredinom septembra probijen je Solunski front u silovitom naletu srpske vojske. Krajem septembra kapitulirala je Bugarska. Prema Beogradu krenula je Prva armija, a Druga preko Drine. Dana 30. oktobra 1918. Godine, francuski general Franše Depere vrhovni komandant savezničkih snaga na Balkanu, poručuje srpskoj komandi da njene trupe pređu Dunav, Savu i Drinu i uspostave demarkacione linije između prostora ostavljenih Austriji i Mađarskoj i onih koji će zaposeti taj prostor. U oktobru 1918. godine desio se konačni slom Austro-Ugarske.
Dana 3. novembra 1918. godine, kapitulirala je Austro-Ugarska, s tim što se Ugarska malo ranije otcepila od Austrije, zbog neprihvatanja skupog ugovora za oba dela monarhije, svoju kapitulaciju potpisije naknadno u Beogradu 13. novembra. Dana 8. novembra, vojvoda Petar Bojović, komandat Prve srpske armije (1919. počasni građanin grada Sombora), naređuje Konjičkoj diviziji da što pre zauzme Banat i ovlada prugom Temišvar-Turn Severin, Drinskoj diviziji da preko Srema izbije na liniju Bosanski brod-Osijek-Pečuj, a Dunavskoj diviziji krene kroz Bačku i što pre ovlada i zaposedi demarkacionu liniju prema Mađarskoj od reke Maroš, pa na zapad preko Subotice, Baje i Pečuja, do Barča na Dravi. Komandantima ovih divizija je naređeno da sarađuju sa mesnim vlastima, a pre svega sa narodnim većima južno-slovenskih naroda i čuvaju javni red i mir. Naročito da se moraju angažovati na sprečavanju pogroma, osveta i pljački.
Raspadom Austro-ugarske monarhije, u mnogonacionalnoj Mađarskoj, započeo je proces osamostaljivanja i odvajanja od te države Čeha, Slovaka, Srba, Bunjevaca, Šokaca i Hrvata.
Uoči Prvog svetskog rata teritorija Vojvodine, u granicama koje danas znamo, nije bila ni u kom pogledu posebna upravna celina, nego sastavni deo Ugarske. Potezi Beča i Pešte da ukinu crkveno-školsku autonomiju 1912. godine, za Srbe je značilo definitivno gubljenje svake nade da mogu rešiti svoje nacionalno pitanje u okviru granica postojeće monarhije. Nastojanje Srba da imaju svoju autonomiju datira više od jednog veka unazad, pre događaja o kojima je ovde pisano. Za održavanje i razvijanje nacionalne svesti i težnji za povratak matici, zaslužni su mnogi srpski književnici, pesnici, javni radnici i političari. Nezaobilaznu ulogu u tome je imala Srpska pravoslavna crkva, Bogoslovija u Sremskim Karlovcima i Učiteljske škole u Somboru.
Velike pobede Srpske vojske i oslobađanje južnih krajeva ispod turske vlasti, u Balkanskim ratovima, proboj Solunskog fronta, pobeda Srpske vojske u velikom ratu, kao i njegov ishod, ponovo su do neslućenih razmera razbuktali nadu i osokolili Srbe i druge sloveske narode u Vojvodini, da mogu svoju budućnost vezati za Srbiju, a kasnije i za Kraljevinu SHS.
Na ovakva narodna htenja, monarhija i njene vlasti su reagovale represionim merama, koristeći policiju, vojsku i žandarmeriju. Početkom rata raspuštene su sve političke stranke narodnosti u Vojvodini i ukinuta je njihova štampa. Posebno su bili na udaru Srbi, hapšeni su mnogi ugledni ljudi, a naročito intelektualci i političari. Mnogi od njih su mobilisani i poslati na daleka evropska ratišta.
O stradanju Srba u Vojvodini i u Somboru, u periodu od 1914-1918. godine, postoje mnoga dokumenta i izveštaji u arhivama, iz kojih se može zaključiti da su Somborci bili protivni interesima Austro-ugarske monarhije. Iz ovih dokumenata se može saznati da je bilo i onih Srba i Bunjevaca u Somboru, koji su svoje interese gledali kroz opstanak dvojne monarhije. Ali ipak, takvi su bili u manjini, a raspoloženje ogromne većine Somboraca, ne samo Srba, najbolje se vidi po broju dobrovoljaca koji su se priključili srpskoj vojsci, i u Balkanskim ratovima prešli Albaniju i učestvovali u proboju Solunskog fronta. Iz Sombora je bilo preko 190 dobrovoljaca, čija je uloga bila izuzetno važna, ne samo sa vojnog aspekta već i zbog političkog i moralnog značenja njihove zajedničke borbe za oslobođenje i ujedinjenje.
Kada je u jesen 1918. godine probijen neprijateljski front na Dobrom Polju i Veterniku, borba se produžila po celoj Vojvodini, a naročito Somboru koji je bio istinski nacionalno nastrojen svojim radom i delovanjem. Prigušena nacionalna svest, koja je svirepim metodama satirana, proširila se po svim gradovima i selima Vojvodine, tako i u Somboru, kao i u selima i salašima u okolini. Posle 70 godina Majske skupštine u Sremskim Karlovcima ponovo se proklamuje Srpska Vojvodina, na osnovu slobodno izražene volje naroda i priključenje Kraljevini.
Širom Vojvodine, po većim opštinama i gradovima su počela savetovanja kako i na koji način preuzeti vlast od mađarskih vlastodržaca radi uspostavljanja nove drzavne uprave.
U Somboru, u kući dr Joce Laloševića, koji je bio centralna ličnost ovog pokreta, savetuje se: dr Kostom Bugarskim, Pavle Terzin, Milan Mandrović, Dimitrije Bokšan, Uroš Kovačić, Stevan Maglić, dr Nenad Bugarski i rešava se da se organizuje Narodni odbor Srba i Bunjevaca i da se stupi u vezu sa Narodnim odborom u Novom Sadu, radi osnivanja velike Narodne skupštine u Novom Sadu, koja bi proglasila ocepljenje od Ugarske i prisajedinjenje Srbiji. U Somboru je održan veliki zbor Srba i Bunjevaca u svečanoj sali Gradske kuće koja je bila u potpunosti ispunjenja. Mada su u to vreme u Somboru uredovale mađarske civilne i vojne vlasti, osnovan je Narodni odbor Srba i Bunjevaca u čijem sastavu su bili: predsednik dr Joca Lalošević, potpredsednici Stevan Maglić i Antun Bošnjak, za tajnike Pavle Terzin i Dušan Temerinac.
Advokati dr Ivan Paštrović i dr Jelić, koji su bili u obaveštajnom odeljenju austrijske vosjke i imali zavidne položaje, pokušali su da utiču na Antuna Bošnjaka da odbije izbor za potpredsednika Narodnog odbora Srba i Bunjevaca, ta da osnuje poseban odbor koji bi sarađivao sa mađarskim vlastima. Taj pokušaj je propao jer su se Bunjevci oslonili na Srbe i na zajednički Narodni odbor na čelu sa svojim potpredsednikom Bošnjakom i prijateljski sarađivali i u punoj saglasnostima sa svojim kolegama Srbima.
Ovi dogovori imali su za cilj da se svuda na celoj teritoriji Vojvodine u svakom mestu osnuje Narodni odbor, da se radi na otcepljenju i oslobađanju u skladu sa Vilsonovim tačkama, naročito sa tačkom 10.11 i da se učine aktivnosti za saziv Velike narodne skupštine na kojoj bi učestvovali poslanici iz cele Vojvodine i bili izabrani u izbornom postupku, kao i da se sačini Ustav, i buduće ustrojstvo Vojvodine. Sve te aktivnosti za buduće velike istorijske događaje, vršene su u oktobru i novembru 1918. godine, dok su mađarski činovnici sedeli na svojim položajima i izvršavali naređenja svojim prepostavljenih. U Somboru, u zgradi Srpske veroispovesti bilo je smešteno oko 300 oficira iz raznih Austro-ugarskih pukova, koji su bili tu na službi ili pohađali neke vojne kurseve.
9. novembra 1918. Godine, pod komandom majora Vojislava Bugarskog, srpska vojska stigla je u Novi Sad, a za 13. novembar je najavljeno da će stići jedna četa u Sombor. Čim je stigla vest u Sombor o tom događaju, Izvršno veće Narodnog odbora Srba i Bunjevaca sazvalo je plenarnu sednicu i učinjene su sve mere za doček oslobodilaca. U 15h je bio zakazan doček oslobodilačke vojske, na stotine građana Sombora su se skupili oko železnicke stanice i ceo Bajski put kojim su trebali proći Srpski vojnici u Gradsku kuću bio je prepun oduševljenog naroda. Na žalost okupljenog naroda, četa je stigla tek u ponoć, zbog loših saobraćajnih prilika tog vremena. Komandant je bio major Nikola Ilić-Bajka. Major Ilić se zaputio u prostorije narodnog veća, u pratnji velikog broja Somboraca, gde ga je dočekao i pozdravio predsednik dr Joca Lalošević. Major Ilić je pozvao gradonačelnika Lajoša Klajnera kojem je saopštio da je on zauzeo grad i pozvao ga da preda vlast, što je Klajner odmah učinio. Vlast u gradu se prebacuje na Izvršni odbor Narodnog odbora Srba i Bunjevaca, a civilnu policiju grada Sombora preuzeo je major Ilić. Razrešio je narodnu stražu, a žandarmeriju je stavio pod svoju neposrednu komandu.
15. novembra N.O. delegirao je poverljive i stručne ljude koji će kontrolisati rad i preuzeti odgovornost za pravilno vođenje poslova. Među njima su bili: dr Kosta Bugarski, dr David Konjović, Stevan Lalošević i Kosta Popović.
16. novembra posle podne u Sombor je stigla regularna Srpska vojska pod komandom pukovnika Milorada Momčilovića. Oslobodioce je u hramu sv. Đorđa dočekalo sveštenstvo sa liturgijom i slikom kralja Petra. Narod nije mogao da sakrije oduševljenje i sreću što je dolaskom regularne vojske vekovima čekalo oslobođenje svoga grada.
Sredinom novembra Srpski narodni odbor u Novom Sadu, sazvao je Veliku narodnu skupštinu za 25.11.1918. godine. Svim gradovima i opštinama u Vojvodini poslat je izborni red da se po istom izvrši izbor poslanika. Narodno veće Srba i Bunjevaca u Somboru odmah je sazvalo zbor birača u veliku salu Gradske kuće, ogroman broj birača se odazvao pozivu. Po izbornom redu grad Sombor je dobio 19 poslanika. Slobodnim javnim glasanjem izabrano je 12 Srba i 7 Bunjevaca za poslanike te su izabrani sledeci poslanici: dr Joca Lalošević, dr Milenko Petrović, dr Kosta Popović, Sima Pavko, Stevan Maglić, Nikola Pelagić, Milivoj Karakašević, Petar Konjović, Božidar Borđoski, Pavle Konjović, dr Martin Matić, Tonika Bošnjak, Bena Bošnjak, Pera Firanj, Sima Jović, Karlo Logo, Stipan Jozić, Đura Kanurić, Milutin Gavrilović. O tome je odmah obavešten Srpski narodni odbor u Novom Sadu. Novi poslanici dr Joca Lalošević, dr Milenko Pertović, Antun Bošnjak otputovali su tri dana pre skupštine u Novi sad, dok su ostali krenuli 24. i 25. novembra izjutra.
25. novembra 1918. Godine, u Novom Sadu, u velikoj Sali hotela Sloboda, u 11 časova, počela je istorijska skupština, na kojoj su izabrana 757 poslanika iz 211 gradova i opština iz Vojvodine. 578 Srba, 84 Bunjevca, 62 Slovaka, 21 Rusina, 3 Šokca, 2 Hrvata, 6 Nemaca, 1 Mađar. Treba istaći da je među poslanicama bilo i 7 žena.
Grad Sombor i njegova uprava proslavlja 13. novembar kao slavu grada, uz vojne počasti kako bi izrazila zahvalnost i odanost Srpskoj vojsci na dugo čekanoj i željenoj slobodi. Ovim datumom grad je započeo novu epohu u svom životu, počeo slododno da misli i da radi za napredak slobode i ujedinjenja otadžbine.

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja